okumanın sonuna yolculuk
ZeZe Kırmızı
Sunuş
Okuyarak Okumak
Kitap Okumak
Resim Okumak
Sinema Okumak
Fotoğraf Okumak
Yazarak Okumak
E-Kitaplar
Deneme
İnceleme
Öykü
Şiir
Sunu
Kaynakları Okumak
Kentiçi Ulaşımı Okumak
İstanbul Ulaşımı
Ulaşım Sözlüğü
Yayınlar
Makaleler
 


Linkler

bosluklarergin.blogspot.com

alpersarikaya.com

game.alpersarikaya.com

elifesarikaya.com

 

 

 

 

 

Sayfa içinde arama yapabilmek için klavyenizdeki ctrl ve F tuşlarına birlikte basıp gelen pencereden aramanızı yapınız.

2008 OKUMALARIM

PDF seçeneği için tıklayın >



DİZİN

Nothomb, Amelie, Dişi Şeytan
Nothomb, Amelie; Kameraya Gülümse
Durrell, Lawrence; Acı Limonlar: Kıbrıs 1956
Anar, İhsan Oktay; Suskunlar
Leader, Daniel; Mona Lisa Kaçırıldı
Kocagöz, Samim; Kalpaklılar
İleri, Cem; Yazının Da Yırtılıverdiği Yer
Yıldırım, Müjgan; Bir Rönesans Adamı: Doğan Kuban Kitabı
İskender, küçük; Hasta Hayat Depoları
Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Sanat Nedir?
Ditfurth, Hoimar Von; Başlangıçta Hidrojen Vardı
Meriç, Nezihe; Gülün İçinde Bülbül Sesi Var
Tunç, Ayfer; Aziz Bey Hadisesi
Grossmith, Weedon/George; Önemsiz Bir Adamın Günlüğü
Arsel, İlhan; Şeriatçıyla Mücadelenin El Kitabı
Bayramoğlu, Zeynep; Huzursuz Huzur ve Tekinsiz Saatler
Sadeghi, Cafer Modarres; Ben Sabaha kadar Uyanığım
Suarez,  Andre; Üç Ölümsüz: Tolstoy-Baudelaire-Cervantes
Tunç, Ayfer; Kapak Kızı
Nothombe, Amelie; Ne Adem Ne Havva
Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Günlükler (1847-1910)
Tolstoy, Sophia; Günce (1862-1910)
Nazım Hikmet; Elyazmaları ve Basılı Kitaplarda Saman Barısı
Durrell, Lawrence; İskenderiye Dörtlüsü 1. Justine  (1957)
Durrell, Lawrence; İskenderiye Dörtlüsü 2. Balthazar (1958)
Durrell, Lawrence; İskenderiye Dörtlüsü 3. Mountolive (1958)
Durrell, Lawrence; İskenderiye Dörtlüsü 4. Clea (1960),
Thomese, P.F.; Gölge Çocuk (2003)
Gorki, Maksim; Tolstoy’dan Anılar (1911)
Baldwin, James/Cezzar, Engin; Dost Mektupları (2007)
Türker, Sibel K; Ağula (2007)
Asiltürk, Baki, Haz.; Yapı Kredi 2007 Şiir Yıllığı (2008)
Furuğ; Yeryüzü Ayetleri (1952-1974)
Tunç, Ayfer; Bir Maniniz Yoksa Annemler Size Gelecek (2001)
Baran, Ethem; Yarım (2008)
Kocagöz, Samim; Doludizgin (BE 4) (1962)
Kocagöz, Samim; İzmir’in İçinde (BE 1) (1973)
Hobsbawm, Eric; Küreselleşme, demokrasi ve Terörizm (2007)
Atılgan, Yusuf; Aylak Adam (1959)
Atılgan, Yusuf; Anayurt Oteli (1973)
Tüzün, Ahmet/Büyükuysal, Yüksel, Haz.; Birhan Keskin Şiiri ve Ba (2008)
Doğan Kuban; Osmanlı Mimarisi (2007)
Zweig, Stefan; Dünya Fikir Mimarları Cit III. Casanova/Sendhal/Tolstoy
Turgut Özakman; Diriliş Çanakkale 1915 (2008)
Nakazawa, Keiji; Yalınayak Gen 3.Bombadan Sonra (2005)
Callinicos, Alex; Postmodernizme Hayır. Marksist Bir Eleştiri
Nikol Avril; Yüzün Romanı (1999)
Eric Hobsbawm; Yeni Yüzyılın Eşiğinde (2000)
G.V. Plehanov; Kont Tolstoy (1911)
Rosa Luxemburg; Tolstoy’un Yolu (1913)
Lenin, Vladimir I.U. ; Sanat ve Edebiyat (1908-1913)
Ditfurth, Hoimar Von; Bilinç Gökten Düşmedi (1976)
Gürbilek, Nurdan; Mağdurun Dili (2008)
Callinicos, Alex/Harman, Chris; Neo-liberalizm ve Sınıf (1986)
Yücel, Tahsin; Golyan Devrimi (2008)
Demirel, Selçuk; Kaleydoskop (2008)
Alemdar, Hüseyin; Vakitler İncelikler (2007)
Parini, Jay; Son İstasyon (1990)
Matur, Bejan; İbrahim’in Beni Terketmesi (2008)
Atılgan, Yusuf; Bütün Öyküleri (2000)
Boynukara, Cuma, Yoksun (2008)
Calvino, Italo; Klasikleri Niçin Okumalı? (2002)
Atikkan, Zeynep; Amerikan Cinneti (2006)
Touraine, Alain; Kadınların Dünyası (2006)
Derrida, Jacques; Marx ve Mahdumları (2002)
Walser, Martin; Aşk Zamanı (2004)
Atılgan, Yusuf; Canistan (2000)
Ak, Behiç; Uyku Şehir (2008)
Kehlmann, Daniell; Ben ve Kaminski (2003)
Keleş, Ruşen; Kentbilim Terimleri Sözlüğü (1998)
Burak, Sevim; Yanık Saraylar (XXXX)
Kocagöz, Samim; Bu Da Geçti Yahu.BE 2 (2004)
Galeano, Eduardo; Biz Hayır Diyoruz (2008)
Sarup, Madan; Post-yapısalcılık ve Postmodernizm (1988)
Lorenz, Konrad; İşte İnsan: Saldırganlığın Doğası Üzerine (1983)
Weyergans, François; Annemde Üç Gün (2005)
Çolak; Veysel; 2007 Şiir Yıllığı: Şair Vur Kendini (2008)
Durrell, Lawrence; Labirent (1947)
Kocagöz, Samim; Gecenin Soluğu (1985)
İnci, Handan, Haz.; Oğuz Atay’a Armağan (2007)
Balzac, Honore de; Evde Kalmış Kız (1836)
Arslanoğlu, Kaan; Devrimciler 2.Karşıdevrimciler (2008)
Korkmaz, Doğan; Kadınca (2007)
Burak, Sevim; Afrika Dansı (1982)
Çetinkaya, Hikmet; Çağımızın Üç Tanığı: Velidedeoğlu, İzgü, Kocagöz (2004)
McCall Smith, Alexander; Sosis Köpeklerin İncelikleri
Aksan, Doğan; Türkçeye Yansıyan Türk kültürü (2008)
Özkılıç, Hasan; Şerul’da Beklemek (2002)
Goethe, Johann Wolfgang Von; Genç Werther’in Acıları (1774)
Goethe, Johann Wolfgang Von; Werther (1774)
Burak, Sevim; Sahibinin Sesi (1982)
Pamuk, Orhan; Masumiyet Müzesi (2008)
Durrell, Lawrence; Avignon Beşlisi 1. Monsieur ya da Karanlıklar Prensi (1974)
Burak, Sevim; Everest My Lord/İşte Baş İşte Gövde İşte Kanatlar (1984)
Burak, Sevim; Ford Mach I (2003)
Kocagöz, Samim; Tartışma (1976)
Satrapi, Marjane; Dikiş Nakış (XXXX)
Özkılıç, Hasan; Orada Yollarda (2006)
Özkılıç, Hasan; Gönlümün Şirazesi Bozuldu (2008)
Kocagöz, Samim; Mor Ötesi (1986)
Bachelard, Gaston; Uzamın Poetikası (1957)
Barthes, Roland; S/Z (1970)
Kayıran, Yücel; Felsefi Şiir (2007)
Kolcu, Ali İhsan; Yusuf Atılgan’ın Roman Dünyası (2003)
Eckermann, Johann Peter; Goethe ile Konuşmalar (1835)
Honore, Carl; Yavaş  (2004)
Jameson, Fredric; Modernizm İdeolojisi (2008)
Sarısayın, Ayşe; Karakalem resimler (2008)
Özmen, Gonca; Belki Sessiz (2008)
Bilsel, Şeref/Gündoğdu, Cenk; Şiir defteri 2008. Şiir ve Hayat (1970)
Kemal, Orhan; Ekmek Kavgası (1950)
Culler, Jonathan; Barthes (1983)
Botton, Alain de; Çalışmanın Mutluluğu ve Sıkıntısı (2008)
Galey, Matthieu; Açık Gözler: Marguerite Yourcenar (xxxx)
Kemal, Orhan; Baba Evi (Küçük Adamın Notları 1) (1950)
Dağlarca, Fazıl Hüsnü; İçeri Sait Faik (2008)
Treske, L.Gülden; Sinemadan Çıkanlara Öyküler (2008)
Fürüzan; Parasız Yatılı (1971)
Manguel, Alberto; Geceleyin Kütüphane (2006)
Kemal, Orhan; Avare Yıllar (Küçük Adamın Notları 2) (1950)
Petterson, Per; At Çalmaya Gidiyoruz (2003)
İskender, küçük; Ölü Evinde Seks Partisi (2008)
Durrell, Lawrence; Avignon Beşlisi 2: Livia ya da Diri Diri Gömülmek (1978)
Enis, Reşat; Afrodit Buhurdanında BirKadın (1937)
Andaç, Feridun; Türkan Şoray ile Yüz Yüze (2000)


Nothomb, Amelie, Dişi Şeytan, Çev. Yaşar İlksavaş
Doğan yayınları, birinci basım, Aralık 2005, İstanbul, 100s

1967 Kobe doğumlu Nothomb Fransızca yazıyor, Belçikalı.

Soğukkanlılığı hayatın ürkünç yanlarının tüm çıplaklığıyla görünmesini olanaklı kılıyor. Buna uygun seçtiği (geliştirdiği diyemeyeceğim) biçem aynı zamanda insan ve yaşamı üzerinde etik derslerle yüklü bir sorgulamayı da sağlıyor. Gencecik bir yazar ama varlıksal temellere giren sorgusu korkumuzun kaynaklarına da ışıldak tutuyor. Büyük yazınsal gücünden söz edemem, etmek istemem. Ama Dostoyevski’lerde, Conrad’larda, Hawthorne’larda, Melville’lerde eşelenen suç, günah, ama özellikle de kötü(cül)lük gözde izleği Nothomb’un.


Onun bir yazar, aydın olarak ‘sorumluluk’ duygusudur hoşuma giden.


Bu kötü’yü hep sınırda tutması ise onun alkışlanacak yani. Çünkü onu okuduktan sonra bilgimiz dışında kalan şey kötünün doğamızla mı, kurgumuzla mı (toplumsal kuşkusuz) ilgili olup olmadığı.


Askıda, kuşkuda kalmak iyidir diyorum ben.


Anlatıyı sonlandıran bitiş sahnesi ise Hollywood’a yakışır parlaklıktaydı, ama o kadar da kötü bulmadım.


Blanche’ın, sınıfa girdiğinde hakkında tüm sınıfa olumsuz gösteri yapan Christa’yı, yani şu Dişi Şeytan’ı dudaklarından öptüğü sahne. Yeterince rahatlatıcıydı her şeye rağmen.


Yolların çatallandığı nokta da budur belki.


Tolstoy aklı kadından koparır ve duygusal bir kötülük kaynağı olarak görür kadını. Ne kadar ilginç bu!
Bu romanın sağaltıcı (terapik) özellikleri üzerinde durmayı da anlamlı bulurum. Çok öğretici insanlar ve ilişkiler hakkında.
Genç insanlar Nothomb’u özellikle okumalı diye düşünüyorum.

***
Nothomb, Amelie; Kameraya Gülümse; Çev. Yaşar İlksavaş
Doğan yayınları, birinci basım, Ekim 2006, İstanbul, 133s

‘Pannonique, tutuklandığı günden bu yana Tanrı’ya korkunç ihtiyaç duyuyordu. Boşalana dek sövüp saymak için büyük bir açlık duyuyordu içinde. Bu cehennemden sorumlu tutabileceği daha büyük bir güç, yalnızca daha büyük bir güç bulabilmiş olsaydı tüm gücüyle ondan nefret ederek, ona en ağır küfürleri yağdırarak teselli bulacaktı. Ne yazık ki kampın tartışılmaz gerçeği Tanrının inkarıydı: birinin varılğı kaçınılmaz olarak diğerinin yokluğunu gerektiriyordu. Artık bu düşünülemiyordu bile. Tanrı’nın yokluğu yerleşmişti.


‘İnsanın böyle bir nefreti yöneltebileceği kimsenin olmaması dayanılmaz bir şeydi. Bu durumdan bir tür çılgınlık doğuyordu. İnsanlardan nefret etmek? Bunun bir anlamı yoktu. İnsanlık bu uyumsuz kaynaşma, herhangi bir şeyi ve tersini satan o anlamsız süpermarketti. İnsanlıktan nefret etmek evrensel bir ansiklopediden nefret etmeye varıyordu: bu tiksintinin ilacı yoktu.’ (51)

Nothomb beni şaşırtmayı sürdürüyor. Kuşkusuz bu yazınsal değerinden, yazısından gelmiyor ama yazısının yalınlığıyla tümlediği, çağcıl ürküyü içselleştirdiği içeriğiyle, izleğiyle ilgili. Bana kimi filimleri (Redford), kimi romanları (Böll) anımsatan, aslında kuramsal olarak çok da irdelenmiş (Chomsky) bir izlek bu. Bernard Tavernier’nin La Mort Indirect’ i hele anımsamamak olanaksız. Ya Peter Weir’ın Truman Show’u (1998). Öte yandan kitlesel bakış (linç) ya da bakışın psikodinamiklerini sanatsal bağlam içinde irdeleyen, tam da şu an elimdeki kitap: Darian Leader’ın Mona Lisa Nasıl Kaçırıldı? (Ayrıntı y., İstanbul, 2004)


Nothomb’un burada direniş kültürünün bir parçası gibi durmasıdır güzel olan. O kitlesel bakışın kıyıcılığına karşı, bunun güncel araçlarının (başta TV) karşı konulmaz sanılan gücüne karşı, Pannonique’in yanlış yapmayı da dışlamayan ‘kendi’lik düzeyinde başkaldırısının esinlerini taşıyor okuruna. Bir an durulabilir, kameraya dönüp, ‘TVlerinizi kapatın, bu izlenceyi seyretmeyin’ denebilir. Herkes isterse bir an durabilir. Bir an durulabilir.


Şiir işte bu duruştadır. Yanılma, yanlış yapma ve bunun güzelliği. İnsan eğer olacaksa bu küçün anın ortasındadır.
Ellerine sağlık diyeceğim Nothomb’un. O çağına bakıyor, başkalarının (sistem) ona gösterdiklerine değil, gösterilmeyene. Bu küçük roman bunun kanıtı.

***

Durrell, Lawrence; Acı Limonlar: Kıbrıs 1956; Çev. Hüseyin Aşuroğlu
Belge yayınları, birinci basım, Eylül 1992, İstanbul, 285s

Yunan adalarını anlattığı bir dizinin parçası bu anılar. Rodos ve Korfu Türkçeye çevrilmedi.

Attila İlhan haklı bence. Durrell Büyük Sömürge İmparatorluğu Britanya’nın gizli servis üyelerinden, ajanlarından biri. En azından 1950 ortalarına değin. Balkanlarda, Akdeniz bölgesinde görev yaptırıldığı anlaşılıyor.


Bakış açısından emperyal bir dayanağı olduğu açık yazarın. Kendi de saklamıyor. Ama buradan nasıl bir yazar çıkar onu ben anlamadım. Göreceğiz. Kara Defter’i, ilk romanı unutmuyorum. 20. Yüzyıl Rimbaud’su denebilir mi Durrell’a. Belki. Dibe inmek (belki Lawrence de onun gibiydi), her pisliğe bulaşmak, sonuna gitmek ve sorumsuz kalmak. Şımarıklık da var işin içinde, Woolf’ta bile ayrımsadığım bir emperyal kibir, kendini beğenmişlik de… Hiçbir şeyi üzerinde tutmamak, bu denli de kolay. Ben bağışlamam, kimse kusura bakmasın.

Eski bir deyim var: tefessüh (etmek). Ama daha kötüsü, bir deneyime dönüştürüp yazılaştırmak bunu…

Öte yandan Kıbrıs’ta sona yaklaşan imparatorluğun Kıbrıslı Rumlara ve Yunanlılara bakışında da şaşıracak bir şey yok. Daha önce Filistin sorununda, ondan önce Hindistan’da yaşadıkları Kıbrıs’ın ne olacağının işareti… 19. Yüzyıl İngiliz romantizmini unutmamalı (Byron).


Ama bir şey var. İngiliz duruşu Durrell’in, Rumlar için savaşmasını, Rum davasına kendisini adamasını önlemiş. Çok kötü onun açısından bir durum bu. Entelektüel benliği Rum davasının çoşkusuna çoktan kapılmış olsa da, soğukkanlı İngiliz yurttaş sorumluluğu onu herkese karşı ‘Güneşin Üzerinde Batmadığı İmparatorluğun’ çıkarları konusunda duyarlı kılıyor. Kılmış…


Sempati var. Hatta karşılıklı. Ama bir gerçek istenmese de Durrell’in bu ikircikli konumundan görünür oluyor. Rumların aslında emperyalizme karşı koymak, ulusal, yerel bir direniş koymak gibi bir dertleri yok. Böyle görünen Başpiskoposluğun bile yok. Hiç kimse bana anlatmasın, Kıbrıs Rum’u, Türk desteğini de görmeden, İngiliz emperyalizmine karşı direnmiş, savaşmış… Sevsinler. (Yahudilerin Filistin’de emperyalizme karşı direndiklerini  ne kadar söyleyebiliriz). İşte gerçek ortada. De facto sömürge durumu biraz işi bozuyor, tümü bu. Eğer Kıbrıs İngilizlerce Osmanlıdan bir sömürge olarak koparılmasaydı, İngiltere Osmanlı-Türk varlığına karşı, Doğu Anadolu’da olduğu gibi epey bir sömürgeci nifak tohumları serpiştirerek Rumları kışkırtacaktı. Zaten sonraki zaman da bunun kanıtı.
ENOSİS gerçekten mayasında faşizmi barındıran bir politik idea. Yunanın magelo ideasından hiç farkı yok. Efendim, Bizans, onun ortodokside yarattığı özgünlük, vb. palavra bunlar. Tarihsel gerçeğin gerçek oluşu onu geçerli kılmaz. Yediden yetmişe tüm adalı Rumların iman ettiği ve İngiliz sömürgeciliğinin de güçlendirdiği ENOSİS bu faşist amacın parçası. Bu oyun tutmadı. Çünkü Rumlar (Yunanistan’da olsun, adalarda olsun) tarihin ayrıcalıklı varlıkları olduklarına fena halde inanmışlar bir kere. Varlık nedenine dönüştürmüşler bunu. Bu kadarının düşüncesi bile çekilmez. Ölçekleri bozuk. Algıları bozuk.


Dünya ve uygarlık Antikiteye borçlu, ama bu antikite de bir şeylere borçlu olmalı. Hem de nasıl. Rumlar Dünyayı ve onun zamanını bozuyorlar. Eşitler arasında birincilik dertleriyle. Örneğini Durrell 50’li yılların Kıbrıs Rum ayaklanmalarında veriyor. BASK ya da IRA örgüt disiplinine rahmet okutacak bir acımasızlıkla ENOSİS için ölmeyi ve öldürmeyi buyuruyor. Bütün cinayetleri işleyebilecek denli haklı görmüşler kendilerini. Hala da görüyorlar.


Durrell’sa reel politik açısından karşı çıksa da  temelde haklı buluyor onları. Aklıyor üstelik. Yakışır.


Türk varlığı ise göz ardında. Hem Rumlarca, hem İngilizlerce… Zaman yine onları haklı çıkarmadı. Durrell’ın İngiliz soğukkanlılığıyla geleceğe ve eğilimlere ilişkin kestirimleri ise doğruydu. Ama bu çok da büyük bir zeka gerektirmiyordu. Tuzu kuru İngiliz dönüp sığınabileceği adasının güvencesiyle düşünsel etkinliğinde alabildiğine sınırsız, yorumlayıp duruyor. Yakışıklı, güzel İngiliz askerinin adadaki varlığı ise yazarı heyecanlandırıyor. Ah, ikiye bölünmüş yürek!..


Birkaç alıntı:


‘Şöyle demişti: “Bu olayı Birleşmiş Milletler’e götürmek büyük bir hataydı, ancak sanırım Yunanlıların başka seçeneği yoktu ve kamuoyunun baskısı ile hareket ettiler. Kanımca lastiği söndürmek ve bir daha şişirmemek istiyorlar, aksi takdirde patlayacak.” “Patlayacak mı?” diye sordum. “Evet, Filistin’de olduğu gibi Yunanlıların kötü niyetleri olduğuna şahsen inanmıyorum, ancak zaten pek çok sorunu olan Birleşmiş Milletler’in ilgisini çekmek istiyorlarsa ahlaksal noktadan daha güçlü bir şeye gereksinimleri olacak. Harika denecek denli dingin bir adayı gösterip Yunanistan’la birleşmesini isteyemezsin, gürültü çıkar. Dünya, bu sorunun uluslar arası boyutlarda olduğuna ikna olmalı.” “Yani burada sorunlar başlatabilirler mi demek istiyorsun?” “Ciddi sorunlar çıkabileceğini söylüyorum. Bir yerleri havaya uçurabilecek yaklaşık yirmi Kıbrıslı vardır; ya da belki on Giritli gelir ve onlara nasıl yapacaklarını gösterir. Halak ne kadar pasif olursa olsun seçim yapmak zorunda kalacaktır. İngilizleri seviyorduk, fakat fırtına koptuğunda davaya hizmet etmek zorunda kaldık diyeceklerdir.” Bunu Kollis’e söylediğimde çok huzursuz oldu ve “İngiliz-Yunan dostluğunu unutuyorsunuz,” dedi. Gazeteci yanıtladı, “Açık bir ayaklanmaya karşı dayanamaz.” (129)


‘Çünkü Bizans kültürü, zayıflayan Hellenizm’den ve Yakın Doğu etkilerinden aldığı unsurların toplamından da daha fazla bir şeydi. Kendi başına bir varlıktı, sadece farklı kültürlerin değişik parçalarından oluşmuş renkli bir bileşim değildi. ‘Doğ Roma İmparatorluğu’ bu açıdan yanıltıcı bir kavramdır; çünkü Büyük Konstantin 330 yılında Roma dünyasının başkentini Bizans’a taşıdığında, sorunlara yaklaşım biçimi ve rezonansı, mimarisi, yasaları ve edebiyatı açısından tümüyle eşsiez ve kendine özgü bir ruhsal imparatorluk kurmuştu. Yunan ve Yunan-Roma dönemine tutkulu bir romantizm ile bağlı olan Batı bunu nasıl olmuş da görememişti? Açıklaması zor. Kaderin bir oyunu ile kurulmasından 1453’te düşmesine kadar geçen 1100 yıl boyunca Yunanistan, kolları Avrupa ve Asya’ya uzanan o büyük ahtapotun bir parçasıydı; ve Batı, Roma İmparatorluğunun yıkılmasından sonra Karanlık Çağlardan geçerken Konstantinopolis egzotik bir çiçek açma sürecine girmiş ve yeni bir düşünüş, yeni bir görüş biçimi ile bilim ve siyaset dünyasını sarsmıştı. Akdeniz’in gerçek çocuğu olan bu kent, ruhsal durumunu din ve sanat ruhunda göstermişti. Siyasi açıdan devlet ve kilise birliğine duyduğu parçalanmamış, gerçekte parçalanamaz nitelikte inancının damgasını taşıyordu- ve başlıca kurumu ve akıl hocası olan Yunan Ortodoks Kilisesi, modern Yunan devletinde çiçek açmağa devam etmişti. Bizanslılar, kilise ve devlet ile tümüyle bağdaştıramadıkları hiçbir siyasi fikir benimsemezdi: ve bu büyük kültürün temel sosyal birimi, jeolojik bir oluşum ya da ırklara dayalı bir modelden değil (çünkü Bizansta bir düzine ırk vardı), tümüyle  Hristiyan görüş biçiminin egemen oybirliğinden oluşan bir inananlar topluluğuydu.  Bu görüş, bildiğimiz demokratik süreçlerden hexrhangi biri olmaksızın seçimler yapılmaksızın veya çoğunluk kuralı kavramı olmaksızın tümüyle işlemsel bir yapı halindeydi –insanların isteklerinin saptanması ve incelenmesi için bir araçtı. (…) Bu ender bulunur bir çiçek açma süreciydi; ve Yunan kliseleri ile toplumları Bizans tozlarının içine yuvarlandıktan sonra bile dört yüz yıl süreyle bunu canlı tuttu ve çocukları Türkiye’nin bu ilhak ettiği dünyaya getirdiği karanlığın içine giderek daha çok gömüldü.


‘Karanlık mı? Böyle şeyler görecelidir. Ama insanı en çok şaşırtan şey, belki de kendilerine özgü bir kültür modelleri olmayan, ya da Yunanlılar üzerine empoze etmeye değer bir kültürleri olmayan Türklerin onlara din, dil ve hatta yerel hükümet özgürlüğü vermesiydi- ve gerçekten de imparatorluk yönetiminin büyük bir bölümü bunlara dayanıyordu: Türkler belki de kendilerinde eksik olan huzursuzluk ve hayal gücü gibi değerli niteliklerin onlarda olduğunun farkındaydı. Bundan dolayı, modern Yunanistan 1821’de bir kere daeha coğrafi bir birim olarak gün ışığına çıktığında, Yunan Bizans’ının üvey çocuğu oldu, çünkü yaklaşık dört yüz yıl boyunca Ortodoks Kilisesi bu son dönem Bizanslıların doğal dehasının veya ahlak kurallarının korunması görevini üstlenmişti. Dil dikkatle korunmuştu, böylece Türkçe’den alınmış birkaç son ek ve Yunanca’dan alınmış birkaç sözcük dışında Rumca hala Yunanca özelliğini korumuştu, ve Türk istilasından sonra ortaya çıkan ortalama Rum toplumu psikolojik açıdan Normanların istilasından sonraki İngiliz toplumuna göre daha az değişmişti. Davranış, mutfak, vb. konularında Türk alışkanlıkları yerleşmişti, fakat bunlar bile dikkatli ve lükse kaçan eski moda Türk tembelliğine oldukça yabancı kaçan bir canlılıktan etkilendiler. Bir araştırma alanı olarak elimizde kalan fırsat, güçlü Türklerin kulağı olarak Karagöz’ün karakterinde hala canlı olan Türk gölge oyunu Karagöz-Hacivat’ın Yunan versiyonunu incelemektir.’ (132)

Bir de Durrell’in kullandığı bir terim dikkatimi çekti. Sayfa 181’de, ‘…zamanımızın vızıltısı olan milliyetçilik…’ diyor. İlginç.

***
Anar, İhsan Oktay; Suskunlar (2007)
İletişim yayınları, Birinci basım, 2007, İstanbul, 269s

Yegah, Dügah ve segah adlı üç bölümden oluşan roman, aslında postmodern bir anlatı. Daha önce Anar yazılarından daha iyi değil (bana kalırsa). Anlatısının kendisini yinelediğini, bu nedenle sıkıcı olduğunu belirtebilirim. Çünkü hep aynı şeyi yemek, cennet taamı da olsa sıkar insanı. Hep aynı oyun da oynanmaz. En azından bin yan çizerim.


Mevlana kaynaklarına güncel gönderme yapan Anar bu romanıyla felsefi anıştırmalar yapıyor olsa da bu da oyunun bir parçası gibi görülmüş ve gösterilmiştir. Kendimizi okurlar olarak kandırmamıza hiç gerek yok. Yer yer eğlenceli betimlemeler tüm beklentileri kırıp geçiren tutum karşısında yetersiz kalmakta gecikmiyor. Tristram Shandy kaç yüz yıl öteden daha iyisini yapmadı mı? Güncel olsun (Fetullah Gülen) olmasın birçok şeyi rastgele harmanlayan yazar, yalnızca yazınsal kaynakları değil birçok görsel kaynağı da kullanıyor.

Sonuçta Anar’ın yaptığı ortada…  Postmodernizmin yazıda belirişi ne ise Anar bunu iyi gösteriyor.  Müzik ve terminolojisi fonda yeterli özgünlüğü sağlamaya yetmiyor bence. Bütün postmodern yazın böyle mi bilmiyorum, ama bir ikinci eldenlik, bir kullanılmışlık… duygusu baskın.


‘Ama ne yazık ki, bu şeyh bilerek, ney üflerken ya da bir pardayi azıcık pes veya tiz çalar ya da bir sesi fazlaca uzatır, yani mutlaka bir, sadece bir tek hata yapardı. Kendisine, “Erenler, zirguleyi biraz dikçe üflediniz!” veya “Peşrevin ikinci hanesinde bir ara usulu kaybeder gibi oldunuz!” diyenlere daima şu cevabı verirdi:

“Kusur, benim imzamdır.”

Ardından şunu söylemeyi de ihmal etmezdi:

“Kusur benim imzamdır. Bir ismim olduğu sürece bir kusurum da olacak ve olmalı.”

Bazen de şöyle söylerdi:

“Kusursuzluk, Muhteşem Neyzen Batın’a mahsustur” (140)

‘Kahin görebilen tek gözüyle aynaya baktı ve uzun boylu, çekik gözlü o adamı gördü. Bunu görmek, kendisi gibi diğerlerinin de içinde yaşadıkları o dünyadaki asıl hakikati görmek demekti. Gözün görevinin görmek değil, hakikati görmek olduğunu söyleyen alim aklına geldi. Hakikati gören gözün başka hiçbir şey görmesine gerek  yoktu. Yedikule Kahini’nin yegane gözüne de bu şekilde perde indi. Ama kör olmasına rağmen hiçbir şey görmüyor değildi. Gözlerinin ona gösterdiği yegane şey, o uçsuz bucaksız karanlıktı. Tıpkı sessizliği dinleyen Eflatun gibi, kahin de sustu. Belki de susmak gerçeği anlatmanın tek  yoluydu’ ‘268)

***
Leader, Daniel; Mona Lisa Kaçırıldı (2002), Çev. Handan Akdemir
Ayrıntı yayınları, Birinci basım, 2004, İstanbul, 179

http://www.turkcebilgi.com/uploads/media/galeri/monali1.jpg

Sanatın Bizden  Gizledikleri altbaşlığını taşıyan çalışmanın yazarı bir psikanalist ve Londra’da iki üniversitede hoca. Bu durumda yapıtın, psikanalizle sanat kavramının irdelenmesi olacağı açık. Darian Leader, 21 Ağustos 1911 günü Vincenzo Peruggia adlı badanacının Mona Lisa’yı Louvre’dan çalışını kuramını destekleyen bir eğretileme olarak kullanıyor. Yani, Mona Lisa çalındıktan sonra duvarda kalan boşluğunun insanların beklenti ve algıları üzerindeki etkilerini irdeliyor. Sanatın nesnesinin algısal süreci, boyutu yerine, sanatın yokluğunun algılanması ve bunun psikodinamiklerini irdeliyor; ama bununla yetinmiyor, sanatsal nesnenin neliğine ilişkin, gösterdikleri değil de göstermeyip gizlediklerine, daha doğrusu bağrında taşıdığı boşluğa ilişkin bir kuram geliştiriyor. Bir kere adı konmasa bile sanat etkileşiminin çokboyutluluğu, diyalektiği temellendirilmiş oluyor. Psikanalizin tekniği sanat yapıtı üzerinde sınanmış oluyor bir kez daha. İki büyük örneğin arkasından: Freud ve Lacan.
*
Pek çok şey onları yitirdiğimizde daha ilginçleşir (16). Yitirdiğimiz şeyi aradığımıza göre, görsel sanatlarla neden ilgilendiğimizi bu bağlamda değerlendirmek iyi olabilir.  Görsel üründe yitirdiğimiz şeyi mi arıyoruz ve öyleyse ne olabilir bu? Psikanalizin bu konuda söyleyecek her zaman çok şeyi olmuştur. (17) Hepimizin bir saklı imgeler kataloğu var ve bu hazinemiz yüzünden, sanat hakkında okuduğumuz şey hiçbir zaman sanatın tümünü ifade etmez. Sanat kuramlarının bir işe yaramaması da bundan.(19)


İnsanın görsel merakı gizli olan şey etrafında kurulur. ‘Cinsel organlar gizlenir ve görsel dünya da biz gizlenmiş unsuru tamamlamak için araştırdıkça bizim için ilginç hale gelir. Freud’a gföre medeniyete girişimiz, insan oluşumuz, vücudumuzun bir parçasının hariç tutulmasını talep eder: Hem ödediğimiz bedel hem de bakmaktan aldığımız hazzın koşulu budur.’ (20)


Ne gördüğümüz, nereye baktığımız kısmen başka birinin ne gördüğüne, nereye baktığına bağlı olacaktır. Dünyaya daha ilk gelişimizde , herhangi bir şeyi görebilmemizden önce, başka birinin bakışının nesnesi oluruz. Bebekler beslenmeye, tuvalet alışkanlığına, vb. direnebilirler, ama bakılmaya nasbıl karşı koyabilirler. Bu gerçek, başkasının bakışının potansiyel tehdit içeriğiyle ilgili, bunu ima eder. Dolayısıyla psikanalitik görü kuramı (Lacan) üç terimli bir sürece vurgu yapar: izleyici, nesne, izleyiciyi izleyen.

‘Kişinin kendi gözleriyle gördüğü, bir başkası ne görüyor, sorusuyla karışmış durumdadır.’(23)

*

Ayna imgeleriyle özdeş değiliz, tam olarak imgenin yerine geçemeyiz, tam olarak başkasının yerine geçemeyeceğimiz gibi. İnsanoğlunun acılarının en temel yönlerinden birini de bu oluşturur. İnsan, beden imgesiyle birçok sorun yaşar ya da başkalarının sahip olduğu maddi nesneleri elde etmek için uğraşan tatminsizliği simgeler. Başka biriyle özdeşleşmenin bir sonucu da, ne istediğimizin onların ne istediğiyle tanımlanmasıdır. Lacan’ın gösterdiği gibi ‘imgeler bizi biçimlendiriyor, mıhlıyor, cezbediyor ve yabancılaştırıyor. Yetişkinler olarak kendimizi bazen, tanıdığımız birinin jestlerini ya da ses tonunu taklit ederken yakaladığımızda bunun farkına varabiliyoruz. Onları taklit etmek gibi bir niyetimiz olmayabilir ama birdenbire kendimizi böyle yaparken buluveririz.’ (33)


‘Resim yakalayan aletler olmak bir yana, insanların kendileri sürekli olarak resimler tarafından yakalanıyor. Bir imge ya da bir resim insan yakalayan alettir.’ (33)

*

Özdeşleşme yalnızca imgelerle ilgili bir şey değildir, çünkü bir imgenin bir değeri de taşıması gerekir. Aynada kendi imgesine yakalanan çocuk  anababasına döner, onay bekler. Görsel imgeler kendi başlarına bizi tuzağa düşürebilirler ama yakalanışımızın gelip geçici bir şey olmaktan daha fazla bir önem kazanması için sembolik, anlam taşıyan bir değeri üstlenmesi gerekir. Onlar için bir yer yapılmış olmalıdır. Başka biri için hayati boyutlarda bir şey ifade ediyor olmaları gerekir.Değerlerimiz de bakıcılarımızın ilgilerini nasıl algıladığımızla oluşarak gelişme eğilimindedir. Sözgelimi insanların politik bağlantıları neredeyse her zaman anababalarınınkinin ya doğrudan bir yansıması ya da tam karşıtıdır.’(34)

*

İnsan ve hayvan imgece tutsak edilirken, yalnızca insan imgeyi bir savunma aracı olarak kullanır. Bakışı başka bir yöne çekmek için bir sihir ya da yem haline gelebilir, başka birinin ya da bir şeyin insanı tedirgin eden ve dehşete düşüren bakışı. Örn., Lowry’nin çarpık evreninde resme bakan bizden çok bize bakan resim sözkonusudur. Ressamın gözü resmin içine yerleşmiştir. Lacan’ın görüşü şu: ‘Bazı durumlarda görsel sanat kem gözü başka yöne çekmek, zararsız hale getirmek için bir perde olarak kullanılır.’(45).

[Leader yansıtmanın kandırma işlevine Zeuxis ile Parrhasios öyküsünü örnek verir]


Bir bakışı yakalamak için orada olan sanat yapıtı. ‘Sadece gerçeği taklit etmekten öte, imgeye has bir bakışı ayartma, kandırma çabası vardır.’(47)

*

İmge değerini ifşa anında mı kazanır, yoksa ona bakılmadığında mı gerçekleşir işlevi?


‘Buradaki tezimiz oldukça geleneksel. Sanatın hiçbir zaman dinsel olmayı bırakmadığını öne sürüyoruz. Tabii kısmen bir adak olarak tasarlanmak gibi kesin bir anlamda dinsel. Sanat ve din bu noktada kurban motifi kanalıyla birleşiyor. Kurban ediş neyi gerektirir. Bir nesnenin özel kılınması ve bu nesnenin bir ilaha adanması hakkındadır. Sanat da, daha klasik biçimlerinden günümüzdeki ısmarlama kavramına kadar, artık yeni bir ışıkta değerlendirilen gündelik bir nesneyi, özel kılma işidir. Walter Burkert’in ifade ettiği gibi, “sanat algının belli nesnelerini “özel kılma” tanıdık olanla hayranlık duyulan arasında karakteristik bir gerilim üretme ve böylece potansiyel bir ortak dünyanın yeni yönlerini yaratma anlamına gelir.” Bu tez ne kafa karıştırıcı ne de özellikle yenidir, şu apaçık, ortada olmasına rağmen gözden kaçırılan sonuçları biz ekleyene kadar: Eğer sanat ve din kurban temasını paylaşıyorsa kurban etme gerçekleşmediğinde ne olur? Peki her ikisinde  de bir adama varsa söz konusu adama neyi savuşturmak için tasarlanır.’ (55)’Sanatsal yaratım bazen, pek çoğumuzun hayatına dadanan bu korkunç talepleri ve istilacı güçleri kurban etme yoluyla sakinleştirme yöntemidir. Buradaki kurban ediş memnun etmekten ziyade savuşturmak içindir. Ve eğer sanatçı eser üretmeyi bırakırsa, bu pek çok kötü şeyin olacağını gösterir.’(57)

*

Lacan, süblimasyona Freudçu cinsel içgüdü mitiyle bakmaz, boşluk kuşağı, insan oluşumuzu olanaklı kılan ‘boş yer’ üzerinde durur. O buna ‘Şey’ der. Şey dediği, düşünce ve dil boyutunda boşluk, boş bir uzamdır, sınırların ötesindeki, dehşet ve yokluk imgelerini yansıttığımız ulaşılamaz kuşak. Pozitif, ampirik temsile gelmez, çünkü temsil düzleminde nesneden çok ‘yer’dir. ‘Nesneler ise bu yere girdiklerinde yeni ve alışılmamış nitelikler kazanırlar.’ (64)Bu noktada Lacan’ın dikkati sanata yönelir. Perspektif bir süblimasyon projesidir. Şövalye aşkı da. ‘İşaretler ağı tarafından bir aralık oluşturuluyor ve bu aralıktan bir sanat eseri çıkıylor. Sanat eserinin ötesinde ise dayandığı ve hatırladığı boşluk var.’ (68) Mona Lisa’nın çalınması, modernizmin hem sanatçılarının hem de yazarlarının meşgul olacağı pek çok şeyi mütjdeliyordu: ‘yokluğun gücü, imgenin ötesinde boş yer, uygarlığın kalbindeki boşluk.’(71)

*

Bir işaretler evrenine doğarız ve psikanaliz açısından, bunun temel etkilerinden biri ‘kayıp etkisi’dir. Annenin yitirilişi (Oedipus), beden hazlarının yitirilişi (eğitim) ve diğer (konuşma ve dille) yitirişler, bir zamanlar sahibi olduğuna inandığımız şeyleri bulma özlemini, arzuyu yaratır. ‘Sanat medeniyet içinde bu arayışı sembolize etmek ve ayrıntılarına girmek için özel bir alan yaratır.’ (77) Boyanmış bir yüzey ulaşılmaz kuşağı işaret eder. Gölgenin ana hattını çekmek, yokluğu çerçevelemekle ilgiliydi rönesansa kadar resim. Gölge sonunda kavranamaz ve cismin özünden yoks undur. Ama bunun kadar önemli bir diğer şey de, sanat eserinin mağaradan başlayarak günümüze değin özel bir uzamda yerleştirildikleridir. ‘Lacancı deyişle sanat nesneleri asla şöyledir diyerek temsil edilemeyen, sadece ötesi olarak akla getirilebilen Şey’in yerini alır. Bu yüzden her zaman sanat eseri ile işgal ettiği yer arasında bir gerilim olacaktır. Modern sanatın yer ile onu dolduran unsur arasındaki minimum aralığı korumayı amaçladığı öne sürülmüştü.’(77) Sanat yapıtının oluşturduğu bu büyük boşluk, bunlardan birini satın alabilmek için akla sığmaz bedellerin nasıl ödenebildiğini de açıklar. ‘Medeniyet sanatı kendisi hakkında, her şeyi mümkün kılan kayboluş hakkında bir tür mesaj olarak onaylar. İşte bu nedenle bir zamanlar Martin Kippenberger’in ileri sürdüğü gibi, sanat bitmeyen bir şaka gibidir.’(87) Bu şaka bu kadar yüksek bedel ödenmiş nesnenin (sanat yapıtının) sahte olup olmadığı endişesiyle yakından ilgilidir. Par excellence bir arzu nesnesine dönüşmüş, mübadele kurallarından taşmış sanat yapıtını kadına yakınlaştırır bu durum. Aynı soru kadın için de sorulur: Kadın sahte mi? ‘Her şeyli satın alabilen bir erkek bazı şeyleri kaçırdığını hisseder. Bu bazı şeylerin yerinde de bir güzellik imgesi vardır: Bir tablo ve/veya bir kadın. Sanat eserinin ya da kadının sahte olup olmadığı sorusu herhangi bir ampirik nesnenin onların isteklerini karşılayıp karşılamayacağı konusundaki temel belirsizliği ifade etmenin bir yoludur. Tıpkı Zeuxis’in üzümleri gibi; üzümler kuşları besleyebilir ama onları asla doyurmayacaktır. Arzu bir nesnenin eksikliğini gerektiren bir durum olduğu için arzuyu bir nesne ile tatmin etmek fikri çelişkilidir. Bu hem tablonun hem de kadının şu düşünceyle lekeleneceği anlamına gelir: ‘Bu o değil’’.(87) ‘Ayrıca Freud’a göre, yer gerçekte hiç varolmamış bir nesneninse, o zaman herhangi bir ampirik nesne burayı nasıl doldurabilir?’ (88)

*

Peki bu boşluk herkes için aynı anlama mı gelir? Ayrıca sözkonusu olan herkes için aynı boşluk mudur? Bu boşluğun dışarıda bırakılması her zaman sanatsal edimde pozitif bir gerçekleşmeyle sonuçlanmaz, otizm gibi negatif bir öteleme anlamına da gelebilir elbette. Lacan’ın boşluk vurgusu farklıdır: bir şeyden daha çok hiçbir şeyden yaratıyoruz.
Görsel dünya içine dil aracılığıyla gömülürüz ve dil görsel tanıma deneyimimizin büyük bölümüne şekil verir. Sanatın pek çok biçimi dilin gerçekliğimiz üzerindeki etkileriyle ilgilidir. Buna rağmen bu kavramsallık (varlığı), yapıtın iletişim kurduğu ya da sanatçının bunu amaçladığı anlamına gelmez. ‘Ressam bir şey söylemez’ (Van Gogh), ‘Bir şey söylemiyorum’ (Bacon).

*

Arzunun tekilliği (biricikliği) sahte olandan hoşlanmamamızın da nedenidir. Sahte orijinalden aldığımız tadı asla veremez. Hiçbir fark algılamamışken bile aldatıldığımızı hissederiz. ‘Bu yüzden bir resmin neye benzediği, onda ciesimleşmiş arzunun tekil doğası, ona ait bireysel imza kadar önemli değildir. Bir arzunun sahtesini yapma düşüncesinin anlamı yoktur ve toplumsal bağlamı içindeki sanatın temel işleviyle çelişir. Eserin geldiği yer önemlidir.’(111) ‘Eser bakan kişinin yaratıcı edimini cesaretlendirmek amacıyla bitmemiş değildir: Bakan kişinin yaratıcı ediminden dolayı bitmemiştir. Esere bir sanat eseri olarak bakmak, onu bir gösteren yapar ve bu yüzden de özneyi, bir gösteren olmayan şeklinde temsil etmeyi başaramaz. Bu perspektiften bakıldığında, bir eseri basitçe sanat eseri olarak adlandırmak onu bitmemiş kılar.’ (117)

*

İmge , bir ‘ötesi’ olarak akla getirdikleri için önem taşımaktadır. Perdeleme işlevi görür. Botticelli’nin Venüs’ü bile dehşet verici bir tarihin üzerini örtmektedir. Venüs öyle gözkamaştırıcıdır ki onun nereden geldiği unutulur: Satürn Uranüs’ü iğdiş ettikten sonra cinsel organları denize fırlatır ve bundan güzellik tanrıçası doğar. ‘Batı sanat tarihi, diğer tüm imgeleri iptal etmeyi amaçlayan bir imge halinde tasarlanmış, yaşam ve ölümün birleşme noktasına bir başka figür yerleştirmiştir: Çarmıha gerilen İsa.’(121) Eğer bir imgede sürekli eksik olan bir şey varsa (imge kısmi ise)  tamamlanmış olmayı akla getirecek tek yol, bitirilmemiş görünen bir imge kullanmak olacaktır. ‘Bakışımızı cezbeden şey göremediğimiz şeydir ve orada kendine asla yer bulamayacak olan bir şey için, yani görsel gerçeklikten yoksun olan parça için görüş alanını araştırırız. Belki de romantiklerin “bitirilmemiş” olandan hazzetmediklerini söylemeleri ve non finito, bitirilmemiş olana övgüler düzmeleri bu yüzdendir. Gerçekte bitirilmiş olana asla ulaşılamayacağını bildikleri için, bitirilmiş olanın ideali, sadece bitirilmemiş şeyler aracılığıyla arzulanabilir. Bu anlamda bir bütün olarak sanat bitmemiştir, çünkü gözün iştahını asla doyuramaz. Gözün aradığı şeyi asla gösteremez.’ (124)

*

Perspektifin gerektirdiği kuralları izlersek bir resim düzlemi kurulur, çerçeve bakışımızı yönelttiğimiz bir pencereye dönüşür. Buna karşılık ortaçağ resminin bolca birleşme noktası vardır. Onlara çeşitli yerlerden bakılır ya da bu olasılık hep vardır (minyatür için de aynı şey). Görsel uzam burada (mağara resimlerinde olduğu gibi) kesintilidir. Optik kuralları bilinmesine karşın bu sanatlarda uygulanmamıştır. ‘Uzamın geometrik haritalanmasına dayanan sanat biçimlerinde, izleyici görülecek tek noktayla sınırlanıyordu. Bu katılık öylesine güçlüydü ki 19.yy.da bile resimler, onlara bakan izleyicinin çoğunlukla resim düzlemine düşey olan merkezi bir konumda olacağı şekilde, duvarlara belli bir açıyla asılırdı.’(126) Aslında perspektif yalın bir kurallar dizisi değil, resimlerdeki görsel düzen için bir metafor olarak kullanıldı. Figür için fonun ya da zeminin çiziminde süslemeye ait bir statü (Mona Lisa’nın arkasındaki manzara). Dolayısıyla gerekli bir şema değil resmin bir parçasıydı ve modern kuramcılarca övülen soyut kap değildi. ‘Görsel uzamın geometriye indirgenmesi ve bakan kişinin bir ideal noktaya hapsedilmesi, toplumsal ve kültürel tarihin belirli anlatıları açısından çok anlamlı olmaktadır.’(127) 16/17.yy.da bir resim modasına işaret eder Lacan: anamorphic sanat. Perspektifin kimi göstergelerini değiştirmek ve sorgulamak için  perspektif yasalarının kullanımı diyebiliriz. Neden anamorphosis? Bize maddi dünyanın budalalığına dair bir mesaj gönderiyor: ‘imgenin ötesinde bir şeye yöneltiyor bizi.’ (130) Gördüğümüz şey ona nereden baktığımıza bağlıdır, bakan kişi gerçekliği kuruyor gibidir. Anamorfik sanat, ‘gözü betimlenmiş bir sahneye bağlamak yerine, gözün sahneyi öncelikle nasıl yarattığını , gözün nasıl zaten resme dahil edildiğini gösteriyor. Lacan’ın işaret ettiği gibi anamorfik sanat, geometrik yaklaşımın görüden kaçmasına izin verdiği şeyi yeniden ona sunmuştur.’(131) Onun asıl dersi, sürekli olarak görü alanındaki bir şeyleri yitirmemiz. Lacan bu tartışmayı ilerletti. Panoramik bir bakışla hareket etti. Anamorfis’i arkaik bir mimari diziyle ilişlkilendirdi. Bunun işlevinin, dil ve göstergeler dünyasınca yaratılmış bir boşluğu barındırmak olduğunu düşündü. Perspektifle birlikte boşluk, resmin aldatıcı uzamına dönüştü ve ardından neoklasiszmle, resimden gelen perspektif ilikelerine dayalı mimarinin içine taşındı. Perspektifin uzamı derinlik yanılsaması  yaratırken anamorfosis, yanılsamanın yapay, sembolik yanını vurguladı. Başlangıçta sembolik sistemin yapay olduğunu gösteriyordu. Bu bağlamda Bizans sanatı özellikle önemlidir. Öyleyse  bakış, Lacan’a göre, bizden ayrı bir şeydi. Yalnızca Öteki’nin bakışı değil, kendi bakışımız da bizden ayrıydı. [Burada bakışın koşullarını dışlamasını örnekleyen Patricio Grose Forrester’in bir resmini ve Lars von Trier’in bir filmini (Dancer in the Dark) irdeliyor Leader-ZK] ‘En gerçek olana ulaşmak için en yapay olana’ başvuran Trier, filimde her karakter için gerçeğin farklılaştığına işaret eder. Körlüğün farklı biçimleri, en indirgenmiş biçimde arzu nesnesiyle ilişkilerini tanımlar figürlerin. Görüye, bakışa kilitlenmiş (röntgen) imgelem sonunda sese ulaşır. Boşluk görselin ötesinde seslerle dolar, oluşur.Bir dalın çıtırtısı.

*

Bebek annesinin meme uçlarına değil, yüzüne bakar. ‘Sanat tarihini anlamanın bir yolu, bakmamızı sağlayan yokluktur; imgeler dünyasında yitik olanı çağrıştırmanın yeni yollarını bulma tarihidir bu aynı zamanda. Eğer bu tarihteki unsurlardan biri yarım görülen nesnelerin görsel sanata katılmasıysa, diğer iki unsur da, anamorfik sanat ve Cezanne’ın eseridir. Bunlar görü alanında her zaman bir şeyleri yitirdiğimizi gösterirler bize. Göremediğimiz bir şey vardır her zaman. Belki de çoğu insanın televiziyon seyretmenin sanata bakmaya tercih etmesinin ve sanat galerilerinde patlamış mısır satılmamasının nedeni budur. İmgeler belki de sahip oldukları  bildik işlevlerinin aleyhine çalışmaktadır.’ (139). Yine Leader Bacon Çığlık Atan Papalar resim dizisini bu bağlamda irdeler. Psiko-biyografik açımlamanın yetersizliğine işaret eder, ayrıca Potemkin Zırhlısı’ndaki merdivenlerde kucağında ölü çocuğu çığlık atan anne figürünün Bacon üzerindeki etkisine. Bacon’ın papaları neden çığlık atıyordu?


Bir imge kümesinden diğerine geçiş, bir imgeye dönüşmeye direnen şeyleri içerme sorunuyla yakından bağlantılı. ‘Kilit nokta, biçimi olmayan bir şeye biçim verme sorununa bir tür yaklaşım kendini tüketince değişimin ortaya çıkmasıdır.’(145) ‘…Arzulayan bakışa bir imge vermenin imkansızlığı sese dönüşür.’ (146) ‘Psikanalitik yaklaşımın önerdiği şey, görsel gerçekliğin bir yasaklamadan daha çok bir imkansızlığın sonucu olan bir dışarıda bırakmaya dayalı olmasıdır. Dünya bizim için bir tutarlılık barındırabilir; bunun nedeni toplumun, belirli şeylerin gizlenmesinin ya da tabu olmasının gerekliliğini söylemesi değil, belirli şeylerin gerçekten de görselleşme, hatta hazır hayal gücü düzeyine geçememesidir. Örneğin Bacon’daki tanımlanamaz çığlığın imkansız temsili, resim çalışmasına geçmeden önce görsel uzamın koordinatlarını çökerten şeydir. Eğer bakış, derin biçimde imge alanından farklılaşırsa, bir başka kütükte temsil edilmek zorundadır-ses gibi. Bu yüzden bir uzam bir başka imkansız uzama bağlıdır ve sanat tarihini, bir uzamı ötekiyle birlikte yaşamaya iten ardışık çabaların öyküsü olarak görebiliriz.’(146)

*

Günümüz reklam dünyasında Mona lisa’nın gülümseyişi, arzu ile arzunun ampirik nesneyle doyurulması arasındaki boşluğu içermeye başladı.

*

Peruggia’nın hırsızlığıyla, hırsızlığın kendi sanat eserine dönüştü. Gerçeklik ağı içerisinde bir yokluk oluştu ve bu bakışı tetikledi. Bakış harekete geçirilmiş oldu. Bu durum günümüz komplo teorilerinin psikodinamiğini de bir ölçüde açıklayabilir. Bir simgenin ölümü bir insanın ölümünden farklıdır. Ağ içerisindeki yerinden anlam üreten bir simge yokolduğunda, bu bir komplo sonucu olmayabilir, ama bir komplo teorisi olmalıdır. Ve bu teori çürütülemez. Her an birinin yerini diğeri alır.

*

‘Sanat eserinin içinde oturduğu özel, kutsal uzam, bize “Bu sanat mı?” sorusunu sordurtuyor. Bu uzamın sorunu ve aynı zamanda gücü onu göremememizdir. Sanat, uzamı hatırlamamızı sağlayabiliyor, ancak görülemez olarak kalıyor. Uzam, sanatın hem bizi görmemiz için çağırdığı hem de bizi görmekten alakoyduğu şeydir.’ (166)

http://www.stpaulsgallery.com/Images/bridget-riley-artist.jpg

 Bridget Riley

 

http://www.likeyou.com/gfx/bridget_riley_tate_03.jpg

 Richard Billingham

 

http://www.moma.org/exhibitions/1996/newphoto12/jpegs/billingham.jpeg

 

http://www.geneweberagency.com/ruth1a.jpg

 Ruth Weber

 

http://www.pep-web.org/document.php?id=spr.027.0034.fig003.jpg

 

http://www.artfacts.net/exhibpics/19419.jpg

 

 

http://doisesquerdos.files.wordpress.com/2007/05/sarah-lucas.jpg

      Sarah Lucas

http://gfx.dagbladet.no/pub/artikkel/5/51/515/515213/melke503flasker_1192539175.jpg

 

http://www.culturesenzaconfini.eu/servizi/italia/regioni/calabria/intersezioni2007/images/marc_quinn.jpg

Marc Quinn

 

http://www.timeout.com/newyork/resizeImage/htdocs/export_images/613/613.x600.art.quinn.jpg

 

http://www.english.ccsu.edu/barnetts/Quinn.jpg

 

http://www.24hourmuseum.org.uk/content/images/2002_1811.JPG

 

  http://images.villagevoice.com/issues/0403/levin.jpg

 

http://images.newsquest.co.uk/image.php?id=156956&type=full

 

http://tudorhistory.org/people/holbein/holbein.jpg

 Hans Holbein

 

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9d/Holbein-ambassadors.jpg

Patricio Grose Forrester

 

http://www.patricio.co.uk/exhibitions/pleasedisturbme/plsdisturb_restaurant.jpg

 

 

http://www.patricio.co.uk/exhibitions/mymother/mymom_overall.jpg

 

http://freespace.virgin.net/april.hunter/angel1.jpg

Francis Bacon

 

http://www.biografiasyvidas.com/biografia/b/fotos/bacon2.jpg

 

http://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/bacon/head-vi.jpg

 

http://www.rjgeib.com/biography/places/mgeib/kylie-stepmother.jpg
 


***


Kocagöz, Samim; Kalpaklılar. BE 3 (1962)
Dünya yayınları, Birinci basım, Şubat 2005, İstanbul, 352s

Kocagöz’ün Yağmurdaki Kız öyküsüne 6 yıl var daha ve bu beşinci romanı. Arkada Onbinlerin Dönüşü var.
Anlatısında belli bir düzeye ulaştığı, kurguda özenli olduğu, destansı anlatıma yatkın olduğu noktada Ege’nin Milli Mücadele başındaki direnişini ele alıyor yazar. Daha sonra direnişle ilgili başka yazarlarca daha iyi örneklerinin verildiği bu izlek çevresinde, yapısal biçimlemede matematiğin dışlanmadığı seziliyor hemen. Evet önceden tasarlanmış, ayrıntıları düşünülmüş, sahneleri çizilmiş bir roman. Yine de beklenen duyguyu, direniş duygusunu tam veremeyişinin başka nedenleri olsa gerek. Kavrayıcı bakışla dramatik özgüllük arasında bir yerde kalmaktan kaynaklanıyor bu durum belki de. Çünkü epikle dramatiğin geçiş alanında destan-roman kırması bir şey çıkıyor ortaya. Her dramatik sahne başlı başına romanlaşmaya uygun malzemeyi taşırken, geniş çevren içinde ‘genel öykü’nün bütünlüklü olarak algılanması dramatik gerece takılıp tökezliyor. Aslında bu diyalektiğe Tolstoysu bir çözüm var kuşkusuz: Savaş ve Barış.
Öyleyse bu romanın güzelliği başlangıçta durmasında. Ulusal direniş ruhundan ‘direnme’ ruhu çıkarmayı ummasında. Bu anlamda Kocagöz geçmişin yazma geleneğini sürdürüyor. Yazmak birçok aydınımız için olduğunca onun için de bir ‘görev’i yerine getirmektir. Ben bunu bir çok ‘merci’ye rağmen daha anlamlı buluyorum. Belki başyapıtlardan yoksun kaldık bu yüzden, saltık (ne kadar olabilirse) güzellik kavramını geliştiremedik. Ama bunu biraz etikle dengeledik diyeceğim, ama ilk itiraz da kendimden geliyor. Evet, şimdi anlıyorum ki, estetikle etik gelişebilir. Tolstoy olsaydı, tamam da şu estetikten ne anladığımıza bir bakalım, derdi. (Sanat Nedir?) Bir sınıf erkinin, ayrıcalığın pekişmesine ne kadar hizmet ediyor, bir bakalım.


Evet, ulusal direnişimizi ve onun esinlerini yitirebiliriz. Yitirdik zaten. Dolayısıyla içselleştiremediğimiz bu direnişten bir ulus çıkaramadık diyeceğim. Dolayısıyla bunu anlatamadık da. Ama çaba içten, temiz, dürüst bir çaba. Kocagöz’lere bu nedenle hayranım. Bir Nazım çalışması var, yakışır bir çalışma direnişimize. Anlamını çoğaltabilmiş, ulusal varlığa temel yapabilmiş… Diyelim ki, kendisini çok sevmeme karşın Özakman’ın milyonlar satmış Şu Çılgın Türkler’i, bana kalırsa büyük emek ürünü, ama Kalpaklılar’dan daha az roman. Olsun, ne sakıncası var. Meramını anlatmış ya. Sanat ne için?


Tabii yazan çok… Yıllardır okurum. Daha Adıvar’dan, Karaosmanoğlu’dan geliyor. Epiğe varamadan (Nazım dışında) kırılıyor. Yoksa unutmuş değilim elbette, Erol Toy’u, Dinamo’yu, diğerlerini. Aka Gündüz. Daha niceleri, nice yapıt. Türk Dili Dergisinin Türk Yazınında Ulusal Kurtuluş Savaşı diye bir özel sayısı olduğunu da biliyorum.


Tamam, matematik, tasım yetmiyor. Roman dağınık kalıyor. Taşlar, kum, çakıl, cam, tahta, vb. toplanmış, var da, tümünden oluşan yapıda dengesizlikler, kopup gitmeler, ağırlıklar, yalpalar var. Bundan olsa gerek, ikinci cilt Doludizgin toplamak için gelmiş arkadan. Bakalım ne kadar topluyor.


İyiler ve kötüler kaçınılmazdı, ama Nazım gibi ihaneti görmek, ihanetin içinden çıkan insan yüzüne bakmak, ondaki değişmeyi, ışığı ve gölgeyi yakalamak gerek. Gerçi işbirlikçiler de bolca anlatılmıştır, gizlenmemiştir. Ama Dido Sotiriyu neden daha anlamlı duruyor. Hatta Atatürk’ün bizzat kendisi. Savaşı öçten, kinden ayrı tutabilmektir asker olmak. Tam da bir askerdi.

Savaşıp da kötü olmamak olanaksız. Güçlü olan, kazanan öyküsünü de dayatıyor. Yine de bunu görüp fazlasının peşine düşmektir marifet.


Kocagöz yapıtının bütününden bakılırsa büyük yazar. Pusulası kuzeyi gösteriyor çünkü. Kaç yazarımız varsıllığı üretip de yoksulluğa yargılı köylüleri, işçileri, işsizleri, gecekondu insanlarını, kadınları onun kadar sahiplendi. Yok demiyorum, unutmuş değilim, ama Kocagöz işte onların yanına yakışıyor, yerleşiyor. Bence onun öyküleri üzerinde durmalı en çok. Olağanüstü öyküleri var.

***


İleri, Cem; Yazının Da Yırtılıverdiği Yer (2007)
Metis yayınları, Birinci basım, Ekim 2007, İstanbul, 269s

Yalnızca yazının değil, eleştirinin de, bakışın da yırtıldığı yerden söz etmeli. Cem İleri’nin beğenmediğim bu yapıtı, her şeyi söyleyerek hiçbir şey söylememenin olanaklı olduğunun da bir kanıtı. Kullandığı yöntemle vargıları arasında çelişki olan İleri, ussal bir çözümleme tekniğini bir tür gizli olguculuğa, bataklığa gömmeyi beceriyor. Ben yazıyorum, metnin düz/ters, iç/dış ne kadar anlamı varsa tümünü sorguluyorum ama bakmayın bana, aslında bir şey demek istemiyorum, çünkü ortaya çıkan şey çıktığı anda bitirir kendisini, deyiveriyor gizlice.


Çalışma, bir eğretileme. Aslında aşkla, şevkle yazılmış. Bir yazınsal ürün… Hani okur yanılıp da benim gibi, Bilge Karasu’ya giriş gibi değerlendirmemeli, bir yaklaşım gibi. Bu benim lafım postmoderniteye ters tamam da, postmodernite ne demek istediğini biliyor mu? Ünlü tartışmayı anımsamamak elde değil burada.


Yani İleri’nin bütün yaptığı Bilge Karasu’da her şeyin kendisi olduğunu yinelemek… Evet, Bilge Karasu’nun yapıtını değiştireceği dönüştüreceği yok. İş okur icrasına gelince, her icra için geçerlilik düzeyini nereye değin yabana atabiliriz.


Hadi doğru okuma demeyelim, eksiksiz okuma konusunda yeterince ikna edici mi İleri. Kendi kafasında yakaladığı izi sürmüş, izin izine takılmış, izin izinin izinde… şaşırmış pusulayı.


Yo, yanlış anlamayın, çok ciddi duruyor. Da, bu kılı kırk yaran sözde çözümlemeden geriye ne kadar Karasu kalıyor. Belki ben anlayamadım, ama anlasam ne olacaktı. Karasu’ya giydirdikçe kat kat giydirmiş Sayın İleri. Yapıt onun sandığı kadar duraylı, kararlı bir yapı mı? Bilge Karasu titizdir, yakındır buna ya, öte yandan dizgeler kaçkınıdır da. İnsancıl bir okumaya hiç sıvamamış kollarını Cem İleri. İliğini kemiğini boşaltıp ortaya kusursuz icra megalomanisi koymak acaba hangi performans sanatıyla açıklanabilir. Bir kötüye kullanmadan söz ediyorum, bir alet edavat kullanmadan.


Cem İleri’yle bir alıp vereceğim olmaz. Ama seçtiği yoldur irkilten beni. Bir şeye bir şey demek, fazladan (gereksiz) bir şey demek değil mi? Yapıtı yeni kavrayışlara açarak, yapıtın kendini aşmasını, yenilemesini sağlamak eleştiri için bir şeydir.

Onu ele, bunu ele. Geriye sıfıra sıfır elde var sıfır. Tam öyleyse bunu mu söyledi, derken sözü ağzımızdan kaptığı gibi taşıyor bir yere, hayır, asla, o bir şey demek istemedi.


Yazı yırtıldı, yırtıktan içeri baktık, Cem İleri yardım etti, kafamızı soktuk yırtıktan içeri, kocaman bir boşluk. Elbirliğiyle yokluktur olsa olsa yazmanın, yapmanın etmenin amacı. Ehh, biz de iyi yere gelmiş, demir atmışız anlaşılan. Bu yırtıktan fazla yırtık, ayıp bir tavır uçveriyor. Oyunsa eğer bütün bunlar (akademik yansımalar, oyunlar) ben bu oyunla zaman harcayamam. Bence Bilge Karasu da (onun adına elbette ki konuşamam) sadece oyun oynamamıştır. Bu bakış açısının, postmodernizmin en iyi örneği olarak Cem İleri çalışmasını (emek sözkonusu olsa da) kınayabilirim ancak.


Uzatmayacağım. Ayrıntılı bir eleştirisi belki yapılmalıydı.


Bir Escher metaforu.


Şunu unutmamalı. Herşey gibi yazının da kendince bir zamanı, uzamı, dil politikası, bir geometrisi, uzayı var. Yani olmasını bir tansık gibi mi görelim? Şöyle ya da böyle olması işin doğasına uygun değil mi? Bu bakışın içinde bir değer(leme) yargısı var mı? Ne?

Bence göründüğünün tersine özgün değil, ikinci sınıf (bir çalışma).


Son paragrafı:

‘Yazı, yazıldığı an değil, okunduğu an, bir zamanlar yazılmış olduğu anı da anımsıyor, o anın anısı haline geliyor ama daha o anda, kendisini, biçimini, bir vasiyet olarak, yazıyı yazanın (ustanın) ölümünün vasiyeti olarak, çırağın okumasına emanet ediyor.’(254)

***


Yıldırım, Müjgan; Bir Rönesans Adamı: Doğan Kuban Kitabı (2007)
Türkiye İş Bankası yayınları, Birinci basım, Kasım 2007, İstanbul, 436s

Kuban’ın önemini öyle sanıyorum içeriden bizim kavramamız zor. Ne yapıp ettiği bir yana, yapıp ettiklerinin önemini kavramamız gerek önce.


Nehir söyleşi Kuban’ın ulusal katkısının yanı sıra mimarlık tarihine uluslar arası katkısını da göz önüne seriyor.
Önemli restorasyon çalışmalarına katılmış, alanında kaynak niteliği taşıyan çalışmalarıyla alçakgönüllü ama dev gerçekte, girişimini 80’li yaşlarına değin sürdürmüş ve sürdürüyor hala.


Evet, pırıl pırıl genç, yaratıcı bir beyinin sahibi olduğu Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji yazılarından da belli…


Tarihimizin, tabii sözkonusu olan kültür tarihimiz, yoksulluğuna ve yoksunluğuna işaret etmekten çekinmeyen Kuban, kuramsal çerçeve oluşturacak denli ‘mimar’ olamadığımızı, muhteşem Mimar Sinan’a rağmen söylüyor ve yineliyorum bunu söyleyen kişi Sinan’ı, Bizans, Selçuklu, Osmanlı mimarisini herkesten daha fazla bilen biri.


Çocuksu yaklaşımları bu nedenle yalnızca renk katıyor söyleşiye. Karşıtlık üzerine tezinden özellikle söz ediyorum, bunu ne denli basit algıladığından. Ama belki de bizim göremediğimiz bir şey var onun ‘karşıtlığın doğada yer almadığı’ konusundaki yargısında…

Kuban demek, şunu anladım ki,  Bizans demek, Selçuklu, Osmanlı demek, İstanbul demek, Kalenderhane demek, Sivas Çifteminare demek, kent demek, kentlileşme demek, bir cesur devrimci duruş demek.


Otomobildeki tenekeyi görmüş biri demek. Ben Kuban’ı çok geç keşfettim kuşkusuz. Elimde eşsiz bir yapıtı; Osmanlı Mimarisi var. Öğreniyorum, öğreniyorum ve öğreniyorum…


Onun öğrencisi olmak, onun yurttaşı bile olmak onur verici.


Çünkü temelde yaklaşımında yatan farklılık onu oldukça ayrıcalıklı kılıyor. Şu: Karşılaştırmalı Bakış. Bağlamsal yaklaşım. Böyle olmadıkça ya çok küçük, ya çok büyük görürüz. Oysa Kuban gerçek ölçülerden yana. Diğerine göre ne’likten yana… Başka türlü anlayamayız yargısına da gönülden katılıyorum.


Kültür ve uygarlık kavramları arasındaki ayrımı Türkiye’yi anlamakta yardımcı olabilir. Restorasyon ve kentsel değişme konusundaki yaklaşımları da ufuk açıcı. Gerçekciliği belki de yöntemine bağlı. Nostaljiye uzak duruşu, nesnelliği bilim adamı kimliğini nasıl özümsediğinin de kanıtı.


Aslında bir kültür, bir Rönesans adamı. Yapıtı bir uzmanlık’a işaret etmekle asla yetinmiyor. Öyle olsaydı uzmanlardan biri olurdu (akademisyen). Hayır, geniş bir yelpazede açılan merak duygusu, onu yaşamın bütün alanlarında bakmaya, gördüğünü içselleştirmeye yöneltmiş. Tümlemiş uzmanlığıyla uzmanlık dışı birikimini. Ortaya ‘yaratıcı’ denebilecek bir yaklaşım çıkmış. O tarihe bakıyor ve gördüklerini daha kapsamlı, geçerli bir anlam çerçevesine oturtuyor. Çıkan sonuçlar mı? Elbette, çok hoşumuza gitmeyecek. Bize ne kadar olduğunu yekten söylediğine göre. Kaçacak deliğimiz yok, bu açık.


Kullandığı ve kuramlaştırdığı bir kavram çifti de göçerlik/yerleşiklik(kentlilik). Bu ikilemin biçimleme gücüne sıkça işaret ediyor ve oldukça inandırıcı biçimde.


Yine de diyorum ki, belli bir düşünce geleneğine yaslanmış biri olarak, kendi kuramsal resminde, tarihsel toplumun tüm (iç/dış) dinamikleri yeterince dikkate alınıyor mu? Toplum orada duran, kendi olan, som bir bütün gibi görünüyor. Oysa bu toplum liflerine ayrılalı hanidir…


Bunsuz, bu görülmeden bir kuramlaştırma girişimi, niyeti bizi nereye taşıyabilir.
Evet, öğrencisi olunası bir adam… Büyük adam Doğan Kuban.

***


İskender, küçük; Hasta Hayat Depoları (2007)
Sel yayınları, Birinci basım, Ekim 2007, İstanbul, 275s

Küçük İskender’le olmaz, ama onsuz da olmaz. Türk şiirinde bir yeri yok (gerçek anlamda), ama Türk şiiri demek bugün biraz o.

Benim gözümde ilk putkırıcı (Nazım’dan farklı olarak dile bile başkaldırdığından), yine gerçek anlamda. O daha içerden, dipten başladı kırmaya, yok etmeye. İmge yağmasına bir dur dedi önce. Nasıl yaptı bunu? Anatomi dersinde elinde neşter kadavra keser gibi. Bu yüzden aa, çağıl çağıl bir imge şiiri bu, Attila İlhan falan, derken nerede, imgesizlikten çöl bu şiir, imgeyokedicisi, terminatörü, biz alışkanlıkla bakıp da okuyup da uyuyanlar imge ya da karşı(anti)-imgeye iliştiriveriyoruz şiirini onun.


Onu okuyan imge dünyasının (artık onun da bir tarihi, geleneği var değil mi?), ikincil bir alışkanlık, seçenek bir dünya olduğunu anlamakla kalmaz, bir güç ilişkileri, bir erk biçimi oluşturduğunu da, bir baskılama aracı olduğunu da görür.
Bu, küçük İskender öğrettiğinden ötürü böyle değildir. Uykuya düşman, sağlığa düşman, yolunda giden her şeye aykırı bir öğretmen olabilir mi?


Onunkisi bir sözü boğma, sözü gırtlağından sıkıp cansız bırakma, söz katliamı sanatı. Saklama, gizleme, şifreleme işlemi. Kundakçılık. Başarısız kalmış bir suç, cinayet girişimi, ama içtenliğinden de kuşku duyulmamalı. Başarısızlığı içtenliğini silmez.


Böylece Türkçeye tutsak… Türkçesiz soluk alamaz. Çevrilemez. Anlamsızlığın daha anlamsızı olmaz çünkü. Derece işi değil bu. Doğaya, çevreye uyum sağlarcasına imge renkleri, kalıpları kullanır. Pencereyi, kapıyı araladığınızda içeride imgeden, imgesellikten ve onun vaatlerinden eser yoktur ama. Çünkü bu imge var ya, ilk yıkılması gereken şey(dir). Çünkü çok eski, çok bildik, çok aşina bir sığınak(tır o).

Oysa bize gereken sığınak değil. Bize gereken çırılçıplak ayazda titremek, sonuna kadar aç kalmak, açlıktan kendini yiyecek kerte, gereken gözkapaklarını jiletle kesip atmak, görüyü bitirmek, görmek için, yanmak ama nasıl. Tüm sinir hücrelerinin ayrı ayrı acıdan burulmalarının, büzüşmelerinin sesini duymak… Bütün acıyı duyulur kılmak.


Kendisi üç bölümün başında açıklamış zaten ne yapmak istediğini. Bir başka okuma yapmak ama adı okumak olmayan bir okuma yapmak. Sözcükleri kullanmak, ama her sözcüğün kendini reddini de sağlamak… Sözcüğü sözcüğe bağlayan düzeni kırmak… Yeni bir sözdizimi (sentaks) oluşturmak, daha oluşurken karşı çıkmak…


Anlama kızgın lav saçmak. Ve büyük, sonul anlam(a ulaşmak).


Uçuş deneyimi. Kopuş. İlineği çözmek. Doku, lif, hücre, atomaltı. Daha ötesine vurmak kendini… Bedenini, sesini, kişisel eylemini, anılarını… Vurmak, çarpmak.


Varlık katına inmek… ‘Bir’ olmak. Sözcüklerin yığınından, onların özdeksel varlıklarından, ontolojik cümbüşten gelmek, süzülüp havada belirivermek, mesnevileşmek. Şiirin yokladığı, sana geldiği (an). Yani küçük İskender’e. Gelenin şiir olduğundan çok emin olmayalım, tamam. Değişik formları kullanıp, leşlerini sermek duvar diplerinde. Bir bir.
Okuyanı öldürmek, yeniden diriliş için. Okuru öldürmek için yazıyor küçük İskender. Beraber uçmak için. Katıl ya da katılma, pek umurunda değil.


Gece kendine karşı gece olsaydı eğer, geceyi diplemek… Başkaldırmak.

Dünya irili ufaklı tüm nesneleri, özneleri, tüm varlığıyla kabarıp da, üzerine abanıp da saldırdığında, her şey ama her şey kendi perdesinde notalandığında, kayık pula, metal yüze yaklaştığında, birdir bir, az kaldı; biriktirilmiş evrensel kırıntının ya heylenip ortalığa boca edilmesi.


Ha, soğuk tabii… Kırılganlık evet. Duyarlık keskin. Tiz, bıçkınlık. Cesaret bağlamsal. Gözyaşı sahi. Ne diyeyim. Onu okumak olanaksız.. Okumamak daha da olanaksız…

Türkçeye kimse onun kadar takla attıramamış, Türkçe hiç onun elinde olduğunca baştan çıkmamıştır. Türkçenin birkaç renginden biri… Bu onu gözümde büyük yapmaya yeter de artar bile.

94.
beş kişiysek
               dördümüz kağıt oynar
               beşincimiz düşünür
               kim bilir, yere atılacak
               joker olur ilerde!

beş takla attık geceye-
beşi de beş bela, beşi de beş belalı leş
beş kişiydik beşibiryerde
beşin biri kalleş
ikinci durum, biraz kanla kardeş
kana illaki sipahi kar yağarken,
feci vaziyet, üçüncü: o, fuzuli mükemmel.
tedarik edilen dördüncünün ruhu.
bize lazım olan yerküreyi
kuzey kutbunu güneye doğru
tersyüz edecek güce yetişmiş
o güce yetişmeli ‘beş”!

ama esas oğlanların mücadelesinde
esas olan

atılması gereken o tarihi düşeş!
(s.103)

***
Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Sanat Nedir? (1897), Çev. Mazlum Beyhan
Türkiye İş Bankası yayınları, Birinci basım, Eylül 2007, İstanbul, 375s

Yüzyılın (19) sonlarına doğru, yaşı yetmişlerin üzerinde Tolstoy’un ve öfkeli. Kendini aldatılmış duyumsuyor. Kreutzer Sonat’la öcünü yeterince alabilmiş, yatışabilmiş değil. Bu o dönemin ünlü besteci ve piyanist yorumcusu Taneyev’le, kendisinden neredeyse 20 yaş küçük, ama 50 yaşlarına yakın karısı Sofya arasındaki ‘maşuk hallerine’ katlanamıyor. Kırıcı, kırdıkça da üzülüp kendisi kırılıyor. Huzursuz, sözcüğü daha doğru.


Müzik, öyle mi? Beethoven, hele Wagner? Görürsünüz siz. Tolstoy onlardaki kofluğu, onlardaki şatafat düşkünü beysoylu (aristokrat) süsü püsü bir eldiven gibi çarpsın da suratınıza…


Aslında bu bir şamar. Ve bu şamar Sofya Tolstoy’un yüzüne inmek için kalkıyor. Onu ve büyük davasını hiç ama hiç anlamamış şu karısının… Kadın zaten az çok şeytan sayılır. Bu şeytanı mutfağa ve analığa kilitlemek en iyisi ya, bu öyle zor, olanaksız ki…

Tolstoy, en inanılmaz, en sapkın, dogmatik tezlerine kılıf geçirme uzmanı. Size verdiği şey, onun yargısı elinizi güçlendirdi sanıyorsunuz. İşte Tolstoy miti… Tam bir softa… Tam bir kadın düşmanı… Sanat, müzik düşmanı… Kendinin bile. Kör yadsıma... Ama sizi elinizden tutup götürdüğü yer, sandığınız, umduğunuz yer değil. Örneğin törenlerinin altında insanın pestile döndüğü Ortodoks kilise değil. Örneğin, aristokrat sırça köşk, saltanat değil. Örneğin savaş değil. Örneğin silah, devlet değil. Örneğin erkekcil bakış açıları, kör bilim düşmanlığı değil.


Ama ne diyordu, biliyorsunuz. Toplum zıvanadan çıktı, sanat, kültür, toplumsal yaşam ‘dinsel’likten uzaklaştı. Allah Allah! Dinsellik diyor bu anarşist. Sofya’nın buraya itirazı yok ama okuyor, arkasından gelen tümceleri. O da ne? Tolstoy dinsellik diyor, ama onun dinsellik dediği şey, ‘evrensel insan kardeşliği’. Haydaa! Ne yapsın şaşırmaktan başka zavallı Sofya, ağır yaralı, yitik Sofya? Durup bir de, Ortodoks Hiristiyanlık ortak paydasından söz etmiyor mu? Durun biraz, bana kalırsa Sofya’nın da zaman zaman sezdiği gibi, bir dinsiz mi o? Bir kararsız, yolunu yitirmiş…


Herkese, insanların güvenle inandıklara her şeye, Kutsal Ayine, Babaya, Çara, Devlete karşı çıkan bu Tolstoy, kafa karışıklığıyla kaleme sarılıyor. Bir yandan ciddi hastalıklarla boğuşarak, sık sık, bu son, ölüyorum artık diyerek, ölmeyi isteyerek, ama Sofya’ya göre ölmekten ölümüne korkarak. Bunu, bu korkuyu Tolstoy’a hiç yakıştıramaz.


Bu yazının, kitabın güzelliği Tolstoy gibi bir adamın duygularına, öfkesine, başkaldırısına tanıklıktan geliyor. Hafife alınmamalı bence. Uslamlama çizgisi, kullandığı verinin kanıtlamada yetersizliği, vb. vb. onu bir kenara fırlatıp atmamızı gerektirmez.


Yine de içler acısı, iç burkan bir yanı var bu onca emeğe patlamış Tolstoy yazısının, bu kanıtlama gereksinimi arkasındaki ruh durumunun. Tolstoy’un bir peygamber kadar kavrayıcılığını, kapsayıcılığını da gösteriyor Sanat Nedir yazısı.

Sansürlenmiş Rusya’da. Ertesi yıl, sanırım 1898’de eksiksiz çevirisi İngiltere’de yayınlanıyor.


Yanlış yargılardan başlayıp doğru denebilecek, en azından benimsenebilecek sonuçlara ulaşan Tolstoy çizgisi, kendi ömrü içersinde geliştirdiği, bir tekniğe dönüştürdüğü bir çizgi. Kim ne derse desin Tolstoy kendisi gibi davranmıştır. Yanlış, eksik, kusurlu olmaktan, pişman olmaktan, özür dilemekten de çekinmemiştir. Ama yaşamında onu aşan bir davaya bağlandığı noktadan başlayarak, dünya malı olmasından itibaren, kişisel ilişkilerinde haksızlık dozu da zirve yapmış olmalı. Dünyanın dört bir yanından onu anlayanlar vardı ama en yakınındaki insanların anlayışsızlığı onu dehşete düşürüyordu. Bu yüzden ters davranıyor, en çok da karısını incitiyordu. Oysa Sofya’nın istediği, beklediği şey azıcık ilgi gibi gözüküyor. Telif gelirlerine gelince… Yazı parayla satılmaz, diyen Tolstoy mu dürüsttü, yoksa çocuklarımın geleceğini düşünmek zorundayım, diyen Sofya mı?


Sanat Nedir? sanki Sofya (gibileri) ile bir hesaplaşma, polemik. Ders verme, uyarı. Kokmuş, çürümüş beysoyluluğa, emeğe, çalışmaya dayanmayan bütün hayatlara isyan.


Ama biliyorum, asıl isyan Sofya’ya. Kıskançlık görünürde bunu açıklıyor, ama görünürde. Bence ahlakının katı çerçevesini kişisel duygularına çokça borçlu olmakla birlikte, Tolstoy’un yapıtının kökünü, tepkilerini kıskançlık vb. yeterince açıklamaz. Ama Tolstoy bu, kişioğlu yargısına pek sığmaz.


Sanat Nedir için kısa bir özet almakla yetineceğim. Tezi çok yalın, polemik kabartıyor metni. Bundan yineleme, öğretmen edalı bir yineleme geleceğe kalmak endişesini tümlüyor. Tolstoy gelecek için yazıyor. Yalvaç olduğunu unutmayalım.

Önce, ‘onca insanın emeğini ve zamanını yalayıp yutan’ bu sanat ne mene bir şey, buna değer mi diye sormakla başlıyor işe. Basım işçileri, sahne işçileri, boya üreticileri, vb.


Sonra nedir sanat sorusuna başlangıçtan günümüze verilmiş yanıtları özetliyor oldukça kabaca.  Baumgarten’le başlıyor, ama daha eskilere açılmak kaçınılmaz. Belli ki birkaç kaynağa başvurmuş bu özet için. Yani ikinci el bir bölüm çalışması bu... Yanlış mı? Bütün kaba saba özetler gibi yanıltıcı olabilir diyorum yalnızca. Hiç kuşkusuz tıpkı şiiri tanımlamak gibi, estetik’i tanımlamak da neresinden tutarsan orasına göre yapıldığından, bütün tanımlar doğru, ama bir o denli de yanlış, eksik en azından. Bunun kanıtı da şu ki, hiçbir tanımlama girişimi yetmez, doyurmaz bir türlü. Ha, Tolstoy’un işine gelen durum da budur. Bırakın zevzekliği, çelişkili açıklamaları, sadede gelin, deme hakkı doğuyor kendiliğinden.  Bir kanon var: Phidias, Sophokles, Homeros, Tiziano, Rafaello, Bach, Beethoven, Dante, Shakespeare, Goethe vb. Öyle bir gelenek ki bu, çizgi tartım çizgisini oluşturur. Cesaret ister bu kanon’a diklenmek. ‘Bütün estetik bu plan üzerine yapılandırılıyor’ (43) Oysa, ‘insanlar sanatın anlamını ancak bu etkinliğin ereğinin güzellik, yani haz olmadığını gördüklerinde anlayacaklardır’ (45) Demek ki, put kırıcıdır Tolstoy, işe sanatın ereği: haz özdeşleyimini kırarak başlıyor.  Peki sanatsal üretim sürecinin altına giren o emekçiler ne diyor bu işe? Onların emeğine kurulmuş bir tuzak olmasın, temelinde güzellik olduğu söylenen sanat kavramı. (46)


Öyleyse, sanatı doğru kavramak için önce onu bir haz aracı olarak görmekten vazgeçmek gerekiyor, o insan yaşamının koşullarından biri. ‘Sanat, yaşadığı bir duyguyu karşısındakilere geçirmek isteyen birinin bu duyguyu kendinde yeniden üretmesi ve belirli dış işaretlerle onu ifade etmesiyle başlar.’ (49) Sanat, insanları aynı duygular çevresinde birleştiren ilişkiler ortamı. (51) Bu çerçevede sanatın gerekliliğini tartışmak da anlamsızdır. Çünkü insan yaşamının koşullarından biridir, yinelemek gerekirse.

Ben şimdi burada, durduk yerde sormam gerek ya, sormayacağım, bu çocuk (naif) yazara, hazzı niye güzel’e eşitliyor diye. Belki de tüm kuramının Aşil topuğu, en zayıf halkası bu. –ZK.


Tolstoy’a göre yüksek beysoylu (aristokrat) sınıf, kullanmasına rağmen kiliseyi, hiçbir şeye inanmıyordu. İsa’yı unutmuşlardı. Dinsel dünya görüşünden yoksun kalmışlardı. Bu da onların iyi ve kötüyü ayırmak için hazdan başka ölçüt kullanamamalarını getirmiştir. İyinin, güzelin temeline haz oturunca iş zıvanasından çıkmıştı. Sanatın amacı güzeli ortaya çıkarmak, dendi. (63)


Bir yandan işler böyle yürürken, insanlığın büyük çoğunluğu dışarıdadır. Sanatı başka türlü yaşamaktadır. Tartışılan sanat kavramı bir azınlığın yürüttüğü züppe retorikten başka bir şey değildir. Öte yandan insanların yaşamlarını harcadıkları bu sanatsal üretim eylemlerinin sonucunda, sanat emekçilere geri dönmez. Ama eğer ‘sanat önemli bir şeyse,-sanata tapınanların sevdikleri bir deyişle- tıpkı din gibi bütün insanlara gerekli bir ruhsal esenlik işiyse, o zaman herkes onu kolayca anlayabilmelidir. Sanat eğer bütün halkın sanatı olmazsa, iki olasılık söz konusu demektir: Ya sanat öne sürüldüğü gibi önemli bir iş değildir ya da bizim sanat olarak adlandırdığımız sanat önemli bir iş değildir.’(76)


Ayrıca sanılanın, gösterilenin tersine bu azınlık sanatı içerik olarak da son derece yoksuldur. Satışı iyidir, satıştır gerçekte (Kanon’u unutmayalım). Duygularımız çok önemli gelir bize. Oysa bunlar, gurur, cinsel tutku, yaşamdan duyulan iç sıkıntısı olarak indirgenebilir. İşte varlıklı sınıfların dönüp dönüp anlattıkları bunlardır. (80) İnançsızlık kaynaklı yoksullaşmanın yanı sıra ayrıksılaşma, karmaşıklaşma, tumturak, süs püs, bulanıklık, gizem kaçınılmazdı.


Bakar mısınız Tolstoy’un verdiği şiir örneklerine: Baudelaire, Mallarme, Verlaine, Maetherlinck, resimde Pissaro, müzikte Liszt, Wagner, vb. Anlaşılmazlık sanat yapıtının kötülüğünün göstergesidir onun için. ‘Yüce sanat yapıtlarının yücelikleri bu yapıtları herkesin alılmayabilmesinden, anlayabilmesinden gelir.’(111)  İnsanları eğitim düzeyinden bağımsız olarak etkiler, akli etkinliklerden farklı olarak. Halk üstün sanatı anlar, anlayacaktır, anlamıştır her zaman.


Seçkinci sanat, beysoyluluğun isterlerini karşılamak için sanata benzer bir şeyler üretmek zorundadır. Şu yöntemleri kullanır bunun için: 1. Ödünçleme, 2. Öykünme, 3. Şaşırtma, 4. İlginç olma. (116) Bir heyecanın estetikle ilgili olması için bir insandan ötekine geçen, aktarılan bir duygu olması gerek. Tabii sanat böyle olursa, bu başa uygun tarak olan eleştiri de farklı olmaz. ‘Eleştirmen her zaman sanata kapılma yetenekleri en az olan insanlar’dır. Beğeni prototiplerini fabrikasyon üretip yayarlar. Sisteme yardımcı olurlar, onu güçlendirirler.


Varlıklı sınıfların malı olan sanat hemen meslekleşti, kurumlar doğurdu. Eğitim sisteminin parçasını oluşturdu. Al gülüm, ver gülüm sistemi çıktı böylelikle ortaya. ‘Bu üçlü, yani sanatçıların profesyonelliği, eleştiri ve sanat okulları, günümüzde insanların büyük çoğunluğunu gerçek sanattan habersiz bıraktığı gibi, sanat adına üretilmiş en bayağı ürünlerin, en kaba sanat taklitlerinin sanat olarak benimsenmesine yol açtı.’ (139)


Wagner’e, Niebelungen operasına biraz daha yakından bakmaya çağırır okurunu Tolstoy. Ne görkemli kofluktur aristokratların alkışlara boğduğu bu koca ve kof sahne gösterisi. Tolstoy usta bir anlatıcı olarak Niebelungen’i öyle özetler ki, gülünç, bozuk, sarkık, kötü ne varsa beliriverir gözümüz önünde. Bunlar sahte yapıtlardır. Özenti, kopya, ikincil…Aynı şey Beethoven’in birçok yapıtı için de böyledir. Flaubert için de. (Ya Balzac nerede?) Ondan hiç söz etmiyor Tolstoy. Aslında Balzac’ı da küçümsemesi için birçok neden var, ama bunlar farklı olmalı-ZK.


Bir insan başkasının yarattığı yapıtı okurken, dinlerken ya da izlerken herhangi bir etkinlikte bulunmaksızın ve bakış açısını değiştirmeksizin, kendini o yapıtın sahibiyle ve o yapıtı kendisinin kavradığı gibi kavramış, algılamış, benimsemiş öteki insanlarla birleştirip bütünleştiren bir ruh durumu içine girerse, böylesi bir ruh durumunu yaratan yapıt, sanat yapıtıdır.’ (167) Sanat yapıtı sınırları yok eder. Hem kişiliğimiz yalıtılmışlığından kurtulur, hem de başka kişiliklerle kaynaşıp bütünleşir. Sanatın başlıca çekici gücü de burada yatar. Yani, evrensel kardeşlik duygusuna yaptığı katkıda… Bunu sağlamayan yapıta sanat denemez. Bunun bileşimi de bellidir: özgünlük, açıklık, içtenlik. Bunların ağırlıkları yapıtın artamını belirler.


Sanat, daha az iyi, insan gönenci için daha az gerekli duyguları dışlayarak yerine daha iyi, gönenç için gerekli duyguları geçirir. Duyguların değerlendirilmesinde ise, ‘belirleyici olan şey, din bilincidir.’ (173) Bu din bilinci, toplumda akan bir ırmağın doğrultusu gibidir. Yaşayan bir toplumun aktığı bir yön vardır ve bunun bilinci, yani akış yönünü gösteren bir din bilinci. Her toplumda var bu, Tolstoy’a göre. Demek ki insanın ilerleyişi, dinin kılavuzluğunda gerçekleşmektedir. Beğenelim beğenmeyelim, Katoliklik, Protestanlık, vb. kült dinleri değil, ama günümüzün din bilincini kabul etmek zorundayız. Sanat da bu din bilincini kavrama oranında öne çıkarılmalıdır. Gelelim, din bilinci derken Tolstoy’un kastettiği şey şu: ‘En gelişmiş uygulamasıyla, maddi ve manevi, bireysel ve genel, geçici ve sürekli gönenç ve esenliğimizin bütün insanların kardeşçe yaşamalarında ve kendi aramızdaki sevgi birlikteliğinde olduğu bilinci.’ (176) İsa ve geçmiş zamanların en iyi insanlarının simgelediği, Dünya Kardeşliği yolu. İşte Tolstoy’u son anda ‘ciddi’ye almamızı sağlayan U dönüşü. Bizi kiliseye, ritüele sürüklemesini beklerken başka bir yerlere uçurmuştur. Üstelik, gerçekte çok daha naif, uçucu, basit ve sıradan bir yere. Bu noktada sıkı bir eleştiriye dayanamayacak denli zayıf temeller üzerinde bir ‘öngörü’, bir ‘vaaz’ bu. Ama tüm güçlü söylemler gibi, kapılıp benimsenmeye de o denli yakın. Tolstoy’u ermişliğin, yalvaçlığın sınırlarına taşıyan da bu yeğinlik olsa gerek. Çok yaşlı çok çocuk pervasızlığı… Neden yalvaçlaşamadığına gelince o kökenlerde, kaynaklarda duran ve zamanı gelince başına kaldıran ‘kuşku’nun onu hiç terk etmeyişinde aramak gerek bu nedeni. Bir U dönüşü daha neden olmasın. Şunu söyleyebilir durduk yerde ve yerle yeksan olur perde: ‘Hiristiyanlığın evrensel birlik ilkesi.’ (177) Bu noktalardan sonra bir tutarlılık, sağlam adımlarla kurulmuş güvenli bir yoldan, kurtuluştan söz etmek, sanatı, güzeli kavrayabileceğimizi ummak ham düş olur artık. Hiristiyan ideali geçmişin ideallerinin yerine alçakgönüllülüğü, tevekkülü, temizliği, acımayı ve sevgiyi koymadı mı? Varsıl kahramanlar yerlerini yoksul Lazarus’a bırakmadı mı, Maria Magdalena değil, artık Magdalena’ydı kahraman, pişman olmuş, nedamet getirmiş… Evet, sonuç; Hiristiyan bilincinin özü, İncil’de söylendiği gibi (Yohanna, XVII,21) her insanın tanrının oğlu olduğunu kabul etmesi ve bu yüzden her insanın Tanrıyla ve diğer insanlarla birliği’ olduğuna göre,  Hiristiyan sanatının içeriğini de; ‘insanların Tanrıyla ve birbirleriyle birlik içinde oluşlarını sağlayan duygu’ (179) oluşturur. Tolstoy’a göre Hiristiyan sanatı iki türe ayrılır: 1. İnsanın dünyadaki konumu ve Tanrıyla ilişkisini anlatan dinsel sanat, 2. Gündelik yaşama ilişkin, herkesin anlayabileceği, en yalın duyguları anlatan, evrensel sanat. İlki söz, resim, yontu ağırlıklıyken ikincisi söz yanı sıra, resim, yontu, dans, mimarlık gibi sanatlarda dile gelir. Örneklere gelince, Schiller (Haydutlar), Hugo (Sefiller), Dickens (İki Şehrin Hikayesi), Beecher-Stowe (Tom Amcanın Külübesi), Dostoyevski (Ölü Bir Evden Anılar), Eliot (Adam Bede)… Diğer sanatlarda da örnekler verir Tolstoy. Ama Beethoven (Dokuzuncu Senfoni) konusunda ilkelerini çiğneyecek değildir. Ölçütünü acımasız uygular: Çöpe. ‘Toplumumuzda sanat diye adlandırılan şeyin insanlarımızın ileri gitmesine en ufak bir katkıda bulunmak şurada dursun, tam tersine, toplumsal hayatımızın iyileşmesinin karşısındaki en büyük engel olduğu görülmektedir.’(202)


İsa öğretisini gerçek anlamda benimseyemediğimiz için hastayız. Bundan kurtulmanın biricik yolu da: öğretiyi eksiksiz benimsemek… Üstelik yalnızca gerekli değil, zorunludur da bu. İnsanoğlu yaşamın ona sunabileceği gönence ancak kendi arasında birleşebildiğine ulaşacaktır: bütün insanların kardeşliğiyle. Oysa sanat, günahkar kadınlara benzetildi: süslü, takıp takıştırmış, her zaman satılık, baştan çıkarıcı ve yıkıcı. Yani annelik dışında, doğurma dışında her şey.


Geleceğin sanatı üst sınıfların sanatıyla ortak yan taşımayacak, yepyeni temeller üzerinde yükselecektir. İnsanların kardeşliğini vurgulayan bir din bilincini taşıyacak, sanatçısı halk olacak, para kazanma yolu olmayacak, istilacı bezirganları tapınağından kovacak, savaşa, silaha karşı duracaktır. Duygularda ayrıksılık, seçkincilik değil genellik, anlaşılırlık; biçim/biçem konusunda belirsizlik/gizemlilik, karmaşıklık, istifçi büyüklük değil, kısalık, açıklık, yalınlık…


Hem bilim için de görev farklı değildir. O da toplumun din bilincini kavramak zorundadır. Bilimi de sanat gibi ayrıcalıklıların eğlence aracı olmaktan kurtarmak gerekir.  Tolstoy son dileği, bilim için de kendisinin yaptığı türden bir çalışmanın yapılması, asıl önemli olanın dinsel, ahlaksal ve toplumsal bilimlerin olduğunun berkitileceği bir çalışmanın.


Sanat yüce iştir, ne keyif, ne avuntu, ne eğlencedir. Bilinçli bilgiyi duygulara aktaran bir organdır.Günümüzde insanların ortak dinsel bilinci, insanların kardeşliklerinin bilincidir; insanların bir ve beraber olmak için karşılıklı olarak birbirlerine atılışlarından kaynaklanan esenliğin bilincidir. Gerçek bilim bu bilincin hayata uygulanışının farklı biçimlerini gösterirken, sanat bu bilinci duygulara taşımalıdır.’ (230).


‘Sanatın üzerine düşen büyük görevler vardır: Sanat, ama gerçek sanat, dinin güdümündeki bilimin de yardımıyla, günümüzde mahkemeler, polis, teftiş, denetleme, hayır kurumları, vb. dışsal birtakım önlemlerle gerçekleştirilen bir şeyi, insanların özgür, mutlu, barış içinde bir arada yaşamalarını sağlamalıdır. Sanat zoru, şiddeti hayatımızdan uzaklaştırmalıdır.
‘Bir tek sanat yapabilir bunu.’ (230)


‘Çağımızda sanatın görevi, insanların esenliğinin onların bir araya gelmelerinde, birleşmelerinde olduğu gerçeğini akıl alanından duygu alanına geçirmektir; sanatın akıl alanından duygu alanına geçireceği bir başka gerçek de, varlığını sürdürmekte olan şiddetin egemenliğinin yerini ilahi egemenliğin, başka bir deyişle hayatımızın en yüce amacı olarak bizlere sunulmuş olan sevginin egemenliğinin alması gerektiğidir.’ (231)

Bu makaleyi yazdıktan sonra birtakım ekleri de olmuştur Tolstoy’un. Şiir örneklerinin sergilendiği ilk ek, arkasından Niebelungların Yüzüğü’nün (Wagner) özeti, Sanat Nedir’in İngilizce Baskısına Önsöz (ki Rusya’daki sansüre değinir bu metinle ilgili olarak).

Tabii Mazlum Beyhan Tolstoy’un sanata ilişkin görüşlerini içeren diğer önemli metinleri de kitaba eklemiş. Bu iyi olmuş gerçekten. Yanlış anlamaya yer kalmamış böylelikle.


Guy de Maupassant’ın Yapıtlarına Önsöz kendi sanat kuramının bir tür uygulaması, oldukça kötü bir uyarlaması olarak değerlendirilebilir. Zaman zaten genel olarak Tolstoy’u ne Maupassant konusunda, ne de diğer sonuçlarında doğrulamadı. Örneğin, ‘Bel Ami son derece iğrenç bir kitap’, türünden tümceler içeriyor metin. Sokakta, ahlak elden gidiyor, diye yaygara koparan cühela taifesinden birini bazen Tolstoy’dan ayıranın ne olduğunu yaman merak ediyor insan. Ama ayıran bir şey vardır. Hem de birçok şey. Bozuk saat meselesi…


S. T. Semyonov’un ‘Köylü Öyküleri’ İçin Önsöz, Von Polenz’in ‘Köylü’ Adlı Romanına Önsöz de polemikçi, kışkırtıcı yanlarıyla dikkati Tolstoy’un ve onun vaazının üzerine çeken yazılar.


Gogol Üzerine, Çehov’un ‘Duşecka’ Adlı Öyküsüne Sonsöz diğer yazılar.


Kitapta önemli ikinci çalışma kuşkusuz ünlü ‘Shakespeare ve Dram Sanatı Üzerine’ adlı yazı. Büyük haksızlıklar içeren yazı, bir kuramın, üstelik çok da tutarlı çatılmamış bir kuramın uygulamada nasıl vahim sonuçlar doğurabileceğinin de kanıtı. Aslında üzerinde durulacak çok şey yok. Tolstoy’un tezi şu: Shakespeare sıradan bir yazar, ondan çok daha önemli çağdaşları var. Onun önemi kanonik bir söylemden geliyor. Bunda da Goethe’nin Shakespeare üzerine yazmasının çok önemli bir yeri var. Şişirile şişirile bir büyük anlatı üzerine anlatı anıtı dikildi: sahte, aldatıcı bir put. Çünkü Shakespeare dediğimiz şey varsılların eğlenceliğinden ve ahlaksızlığa övgü düzmekten başka bir şey değil. İçinde Hiristiyanca hiçbir şey yok elbette.


Benim, insanlar aslı esası olmayan, hiçbir gerçek nedene dayanmayan sahte Shakespeare övgülerinden ne kadar çabuk kurtulursa o kadar iyi olur diye düşünmem bundandır. İlk olarak şu nedenle: Bu yalandan kurtulmalarıyla birlikte insanlar, temelinde dinsellik bulunmayan tiyatronun bugün sanıldığı gibi önemli ve iyi bir iş olmak şöyle dursun, en bayağı, en hor görülecek bir iş olduğunu anlayacaklardır. Bunu anlayınca da çağdaş tiyatro için insanlarda en yüksek düzeyde dinsel bilinç geliştirecek, bu bilinci berkitecek yeni oyun formları bulacak, yaratacaklardır. İkinci olaraksa, bu hipnozdan kurtulan insanlar, Shakespeare’in ve ona öykünenlerin tek amacı izleyicilerini eğlendirmek olan beş para etmez, ahlaksız yapıtlarının kimseye hayatı öğretemeyeceğini, temelini dinselliğin oluşturduğu gerçek oyunlar henüz yaratılamadığına göre, hayatı öğrenmek için bambaşka kaynaklara başvurmaları gerektiğini anlayacaklardır.’(375)


Görüldüğü üzere Tolstoy’un sanat üzerine düşüncesi (kuramı diyemiyorum) kendi sanatını açıklamaktan, aydınlatmaktan son derece uzak, ama kendisini açıklamakta iyi bir kılavuz olabilir.

***

Ditfurth, Hoimar Von; Başlangıçta Hidrojen Vardı (1972), Çev. Veysel Atayman
Cumhuriyet yayınları, Birinci basım, Mayıs 2007, İstanbul, 510s

1972’de Almanya’da TV’de belgesel dizi olarak yayınlanan bu çalışmanın yazarı Hoimar von Ditfurth psikiyatri ve nöroloji hocası bilim adamı. Diziyi de kendisi hazırlamış zaten.


Evrenin ve canlılığın evrimine özgülediği bu birinci ciltte beni etkileyen sayısız şey oldu kuşkusuz. Ama ben yöntemsel bakış açısına değinmek, bunun önemini vurgulamak istiyorum. Evrenin öyküsünün kimi basamakları eksik kuşkusuz, cansız canlı evrim üstelik sıçramalarla yürüyen bir şey. Burada Ditfurth’un denediği doğru da görünen yöntem, eldeki evren kalıtını en iyi, tutarlı resmi oluşturacak biçimde düzenlemek ve bu kuramsal resmi, çerçeveyi olgu dizileriyle doğrulamak.


Bugüne değin okuduğum en iyi evren evrimi fotoğrafını veren çalışmada üzerinde durmak istediğim, bana yeni esinler taşıyan noktalar şunlar:

  • Bilimin dili sorunu: Bunun yetersizliği ilk kez bu denli açık göründü bana. Sorun Türkçemizde değil. Hiç ilgisi yok. Dünya dillerinin tümünün de insanın yaşam algı ve programlarına göre biçimlenmesiyle ilgili daha çok. Şudur söylediğim. Amaçcılık örgütler insan düşüncesini, dolayısıyla algı yapısını. Yaşamı ertesi güne aktarmak kaygusudur dile biçimini veren. Metafor da buradan doğdu tam. Bir fazladan.Dil akışta amaç görür. Sanki evreni çeken bir amacın peşinden sürüklenmiştir evrim ve dil de bunun tanıklığıdır. Dil böyle yapılanınca Özne baş köşeye oturuyor kaçınılmaz bir biçimde. Oysa Ditfurt’un da belirttiği gibi doğanın öznesi olmaz ya da olsa bile bu bizim bilgimizin içinde olamaz. Bu denli yalındır her şey. Oysa dil bu dileme yüzünden bizi hep şqaşırtır. Bilimi doğru yere asla koyamayız. Sanırız ki, maddeyi yasalar çekiştirir bir ucundan, evrim insana yürür, ilk organik hücre insanı taşımıştır bağrında, vb. Bunlar olgusal düzeyde doğru olsa bile, bizi bulunduğumuz yeri sonul nokta diye görüp geriye bakıyor ve anlatmak zorunda kalıyoruz. Sorun tam burada. Anlatıyoruz. Dünü bugüne çekiyoruz. Yarını göremediğimiz için noktayı bugüne yerleştiriyoruz.  Sanki 14 milyar yıl bağrında bugün onu bilince çıkaran, özbilinç taşıyan insanı var kılmak için geçti.

  • Başka türlü olabilirdi: Evet geçmişin anlatısı biriciklik özelliği taşır taşımasına, bir kez daha yinelenmeyeceğinden, ama bu öykünün başka türlü gerçekleşmeyeceğinin kanıtı değildir bu. Everenin evrimi başka türlü olabilirdi seçenekler de sınırsızdı üstelik. Ta en başından başlayarak bu böyle olabilirdi.

  • Bilimin temelini rastlantı/zorunluluk diyalektiği oluşturur: Rastlantının eşsiz, büyüleyici bir etkisi vardır doğanın tarihinde. En temelde öyle değil de, böyle olması bileşenlerin ‘böyle’ bir araya gelmesiyle ilgili. Bu ikinci maddeyi tamamlayan bir şey.

  • Evrenin evriminin yöntemi mutasyon/selection diyalektiğine dayanır: Değişimin, evrimin motoru genetik sapmadır. Ayıklama (selection) bunu tümler, ikinci adımdan sonradır ki genetik sapmanın nedeni olur.

  • Evrim (canlı evrimi) deneylikte (laboratuar) incelenebilir: Evrim deneyliğe sığmaz yanlış görüşünü artık terk edebiliriz. Bir çok deney, embriyo gelişimi, karşılaştırmalı fizyoloji, vb. bir çok disiplin evrimin deneylenmesini sağlamaktadır.

  • Evrende başka canlıların bulunma olasılığı yüksektir.

  • Uzay araştırmaları pahalı ve anlamsız görünen girişimlerdir.

  • Evrende başka dünyalara, canlılara erişim olanağı sıfırdır.

  • Kozmik, evrensel ağ stratejisi geleceğimizi belirleyecektir.

  • İnsanı uzaya tüm umutsuzluğa karşın zorlayan, itekleyen şey, denizdeki canlıyı karaya sürükleyen neden(sizlik)le aynı şeydir.

  • Zeka beyne bağlı değildir (Lederberg).

Bunlar çok önemli vargılar olmakla birlikte kitap bu temel uslamlama çizgisinde U-Rey efektinden, yaşamın ilk hücrelerine, hücrenin evrimine (bitki ve hayvan ayrışmasını sağlayan ilk farklılaşma), hidrojenin derişmesinden, atmosfer dönüşümlerinin ilk canlıya yol açan bileşimine, tek hücreden çok hücreye, bilincin, beynin ve belleğin evrimine varıncaya değin bir çok konuya giriyor, bunları anlamlı bir bütün içinde tümlüyor (sentezliyor), tüm bu genel fotoğraf yapımında bir ‘yaratıcı’ kavramına neden gerek olmadığını kanıtlıyor. Hiçin var’a dönüştüğü nokta için bir yorum yapmıyor haklı olarak. Bu bilim adamının işi olamaz çünkü.


Olağanüstü bir kitap… Bilimin ne denli zevkle okunabileceğini de gösteriyor. Bu bilimsel çatı, çatma olmadan eylemlerimizi, sanatlarımızı yeterince anlamlandıramayız üstelik.

***

Meriç, Nezihe; Gülün İçinde Bülbül Sesi Var (2008)
Yapı Kredi yayınları, Birinci basım, Ocak 2008, İstanbul, 114s

Nezihe Meriç ablamla ne yapacağımı bilemedim. Bu kadar güzel bir insan olabilir mi? Hani şu 8 Mart Kadın Emekçiler Günü var ya, o gün benim o günden anladığım çerçevelerde, Nezihe Meriç’e adansa yeridir. O bugünün tüm tarihsel anlamını bir insan olarak taşıyor gibi gelir bana. Onu benim kişisel öğretmenlerimden biri olarak okudum, gördüm ve görürüm. Yaşam okulunda yaşamak üzerine dersler veren, yazan biri olarak. 


Burnu büyük, kıl aldırmaz yazıya kafa tutmuş mu, tutmuş. Kendini yazının içine boylu boyunca koymuş, artık yazar kim, anlatan kim, öykü dışarıda mı, içeride mi yoksa, yaşıyor muyuz, yazıyor muyuz, karıştırıyor muyuz, her şey birbirine içine girmiş mi? Girmiş. Yaşam zaten çoksesli bir patırtıysa işte bu yazı, bu öykülerden bu gürültü patırtı, bu sesi yaşamın, bin türlü, geliyor mu kulağıma? Geliyor.

Metinde soyutlamanın bu büyük ustası, ki hiçbir okuyana böyle gelmez, bana böyle gelir, soyut sanatın bu geometrik kurgucusu yazıda açıların peşine düşmüş. Bulunduğum, durduğum yerde yaşam dediğin, hatta evren dediğin, olsa olsa böyle görünür, hatta bir çok anlatıcı için görünmekten öte öyledir. Ama hınzır yazıcı, pat bir ayraç açıyor, tam karşıt köşeye iteklemiyor mu beni, başım dönüyor bu sonsuz köşe kapmacalık ezgilemesinden, açı içinde karşı açı, yer içinde yurtsuzluk, diyalog içinde sessizlik, doğallık üstünde kurgu, kurulum. Peki nerede öyleyse kurum kurum kurumlanma. Ara ki bulasın.


Ama ablacım, bu kadar alçakgönüllülük sana bile fazla değil mi?

Onu Klee’nin yanına koyarım, ama Chagall’a yakışır. Uçar durur, uçadurur, yakalayabilene aşk olsun. Çavlanın altında durur da, küçük Nezihe, büyümemekte bu nasıl inat… Ve bilge bir Kızılderili anası kadar da yaşlı. Sanki dersin, hep böyle yaşlı durmuştur. Ve de yaslı durmuştur… Da, yasa yaslana dayana gülmelere gelmiş. Nezihe (Meriç) bu?


Öyküsünün ortasında bir çocuk konuşur. Bu çocuk buraya nerden geldi dersin, ilk tepkin bu olur. Şöyle demezsin: ne güzel konuşturmuş çocuğu. Ne konuşturması, çocuğun, şu minicik varlığın hayata karşı duruşu orada, görmüyor musunuz?

Kıpırtı Hanım kadar kıpraktır onun yazısı, anlatısı. Canlıdır, ses verir, çok da duyarlıdır. İğne batırsan hoplar bu yazı. Ay, anam, diye. Bu nasıl bir yazı(dır) böyle ki?


Kara bağlamak için neden mi ararsın? Çok! Nezihe Meriç kaçmaz karayazıdan. Ölümse geldi, hoş geldi ne desin. Kederlenir nasıl. Ama camın arkasından şu kedinin mav’ı yok mu?


Her pencere daha büyük bir pencerenin içindedir.  Her sözü de daha büyük bir sözün içine koyabilirsin. Diyeceksin ki, söz kokmaz bozulmaz mı o zaman? Derdin eğer sözse, sözün kendisiyse tamam bozulur. Kokar bile. Ama sözün özüyle ilgiliysen, sözün ötesiyse peşine düştüğün kuzeyi şaşırmazsın, sözü söze bağlarken bakmışsın yaşamın battaniyesinin altında boylu boyunca bir sevinçtir uzanıvermiş, sözüm ona gizli, kıpır kıpır ama, muzip mi muzip, hınzırca, ama her durumda sevgiyle…


Türkü öyküye karışır. Ünlersin dağlara doğru. Kentli yalnızlık ‘bir yelpaze gibi’ (Cemal Süreya)  açılır. Rengarenk bir tavus kuyruğu. Bu kuyruktan bir yüz düşer, kırılan bir göz çizgisi damlayıverir, ama şu eller, nerden de çıkıverirler birden, nerden ne sokulurlar birbirlerine de, sıkı sıkı tutunurlar da, elden ele, elele, bu ne mene bir sevinçtir. Gencecik kızlar gelir, elleri üzerinde hop kaldırıverir uçuverirler bir salıncak gibi Nincik’i, çaya, çayın derin kokusuna. Bu kardeşlik, bu insanlık, bu sevgidir Nezihe Meriç’i kendisi yapan.

Ya Kent? Ya yalnızlık? Buruk, kırık şu öykü… Ya yitirilmiş olan? Bir daha’sı yok bunun, bir daha’sızlık? Vay canına! Bu nasıl derişim, bu nasıl keskin görü, bu nasıl kavra(n)mışlık.


Bu öykü aldı başını gitti. Toparlamak gerek (43)

Tam buraya not (45) düşürmeli. Tam buraya. Yazarın sıkıntısı vardı. Şu. (47) Doğuracak ya. Öyle bir tan gelir, kızıl desen, koyu bir tan. Aç aç oku, yaşadığın da var içinde, kaçırdığında. Hüzündür gerisi. Offf!

Razıyız ya aslında, başka türlü olmazlanmasından, bu kadere razıyız ya, razı olmasak ne yazar ki, buruşuruz böyle. Ne kederdir bu. İki orta yaş erkeği asılır rakı şişesine. Kazandığın senin olsun, yitirdiğini anlat bana.

Kadın ve Erkek… Bütün öykülerin altındaki çıtırtı… Bu tohum çatlarsa ne çıkacak ortalık yere. Bu değil ya önemli olan, bu çıtırtının müziği. Bunun sesi. Gerisi sana kalır. Hepsinden, her şeyden sonra yine de kalın kalın kalan, süren şey var ya, işte odur insanın yüreğini kıyım kıyım kıyan, insanı soluksuz bırakan.

Yukarıda demiştim zaten. Kapılı öykü. Evet, kapının neresinde durursan yazı oradan bakar. Kapıya göre konuşlanır, uzanıverir artık nereye olursa.

İnsan insanın içini hiç bilemeyecek de, bu bilememekte, bu yarım kalmışlıkta en güzel dokunuşlar, sevgiler uç verir. İş, ustalık bunu görmekte bile değil, göstermekte. Göstermek deyince aklıma biri geldi yine: Nezihe Meriç. Ablam.

Sonra otur da Cemal Süreya’nın hani adam, kadın ve çocuklu bir şiiri vardı, durakta bekleyen ailenin şiiri, onu oku. Sonra dön, Anne, Baba, Küçük Kız öyküsünü oku. Sonra mı? Otur ağla istersen. Kaldıysa gözünde yaş…

Bir an’a, anlara geldik dayandık mı? Olacağı buydu. Bu sonsuz görünen yaşam o bir anın içinde tomurcuklanır, hatta ölür bile. İnanmazsan Nezihe Ablama sor!

Dile gelince. İşte bunun dili, Türkçesi. Zaptürapta gelmez, esinli, hatta neşeli diyeceğim. Ama baş edilmiş, uysallaştırılmış, geme alınmış…

Yapı falan derseniz, o ne ola ki? Boşverin bunları. Siz Nezihe Meriç okuyun en iyisi.

***
Tunç, Ayfer; Aziz Bey Hadisesi (2000)
Yapı Kredi yayınları, İkinci basım, Nisan 2002, İstanbul, 134s

Ayfer Tunç’u okumak özel bir deneyim, serüven. Geriye doğru, düzensiz okudum. İyi mi oldu, kötü mü bilemeyeceğim. Beni ikinci kez, hem de çok kısa süreler içerisinde, ikinci kez okumaya zorlayan yapıtları, başucu yazarıma dönüştürüyor, dönüştürebilir onu.

Çünkü daha elime aldığım herhangi bir yapıtını bitirir bitirmez belleğimin ilk yaptığı, okuduğunu gerekli alana yerleştirmek değil, silmek oluyor. Bu ilginç! Bunun üzerinde düşünmem gerekiyor. Genellikle ruhsal bir tepki biçimi olarak görülebilir bu. Yüceltme (sublimation) etkili olabilir bunda. Öyle yüceltmişsindir ki varlık katına inmiş, içgüdüsel savunma tepkileri verir olmuşsundur. Yoksa bu yüce, bu büyük, bu görkemli yapı ezip geçecektir seni. Bu yazardan, onun yazıdan anladığı şeyden asla kaynaklanmıyor. Tersine, Ayfer Tunç öyle bir yazar değil, aralıkların, eşiklerin, gölgelerin, unutulmuşluğun, çekinikliğin, gizliliğin yazarı. Bu nedenle olsa olsa o dünyayı gözünde büyütmüş, ezici kayıtsızlığıyla baş edememiş olabilirdi. Hayır, bunu da savlamıyorum. Okur olarak benim Ayfer Tunç algımdan söz ediyorum. Belleğimin onun yazısına tepkisinin kaynaklarından. Bu yazının sızma, derinlere inme gücü, benim baş edebileceğimden çok olmalı ki, savunma düzeneğim ayaklanıyor.


Evet, belki de bu durum sızlanılması gereken bir durum değildir. Belki hoş olan budur, bu heyecanı duymaktır. Eninde sonunda yaşamla yüzleşmenin ve bu bekleyişin heyecanını…


Bellek silmesine siliyor ama neyi? Bu onun öyküsünde olmayan şey mi yoksa? Yanılıyor muyum? Onun anlatısından bende kalan ve içimde bir yerde duvarımdaki eksik tuğlanın sonunda yerine konulduğu duygusunu yaşatan bir ‘tümlenmişlik’, bir ‘olgunlaşma’ içsel deneyimi söz konusu. Onu okuyanın, kendi benliğine ilişkin artımlar, çoğalımlar izlenimini, birçok şeyin yanı sıra edineceği, sürükleyeceği düşüncesinde ısrarlıyım. Çünkü anlamlandırmaya, usa sığdırmaya kalktığımızda yetersiz kalan bir şeyler oluyor, kalıyor hep. Ama daha kötüsü, belki de iyisi, ussal kavrayışın yetersizliğine ilişkin bir üst (meta) kavrayış getirmesi, bizi ‘yaşanmışlık’ diyebileceğimiz bir yetimlik, hatta yetmemişlikle ilgili bir olanaklılık alanı açması. Yaşamın nabzı onun gösterdiği yerde, en sayrı yerimizde ataduruyor, üstelik gittikçe şiddeti artarak. Yani, dışarı’nın, olağanın, gündeliğe sığmayanın öyküleri bunlar. Ama gerçekten öyle mi? Bunlar marjinal insanlar, marjinal dünyanın gözümüzden her an kaçabilecekken, işte Ayfer Tunç yüzünden bu denli etkili ve çarpıcı biçimde önümüzde beliriveren insanları mı? Bunu söylemek nasıl da zor? Zor çünkü nabzımızın atışını duyumsadığımız ve bizi allak bullak eden, ürküten parçamız, organımız, aynı zamanda bizim hayatımızın da parçası, hayatımızın ta kendisi değil mi?


Demek ki, yaşam dediğimiz şey azlık üzerinden kavranabilir. Çokluk çoğu kez bu kavrayışı örtebilir bile, görünmez kılabilir. Bu büyük yazarların kötülüğü (!) de biz sıradanlar için burada işte. Unutmak istediğimiz şeyi unutturmuyorlar bize. Bizi bunları görmeye, Aziz Beyi görmeye ve onu anlamaya zorluyorlar. Bizi belki ‘iyi insanlar’ yapmaya değil ama, başka olanakların da olduğu, başka türlüsünü seçebileceğimiz konusunda uyarıyorlar. Bizi bu dertle, yaşam derdiyle ve onun yükünü taşımamız sorumluluğu ve sorgusuyla başbasa bırakıyorlar.


Peki, hiç de böyle bir savı yokken Ayfer Tunç ahlakçı bir yazardır, desem ne olacak? Aslında değil, ama bizi görmeye ve taşımaya zorlayarak da, tam böyle.


Bir yazar bunun için iyi yazardır. Sizi ikircimde bırakır. Öldürmez öldürmesine ama yaşadığın şeyle yüzleşmeye zorlar seni. Kaçınılmazdır bu. Neyin nesi olduğunu sormak zorundasın kendine.


Evet, şimdi geldik, Ayfer Tunç’un gözümdeki yücelişini pekiştiren şeye. Hayır, diyor size bir şey öğretmiyorum. Bakın bu da var. Algınızı farklılaştırın, göreceksiniz… Onun gösteriminden kurtulamazsınız. Yazısı zorlayıcıdır, bu yumuşak, savsız, ironisiz, uysal yazı dipten dibe direniş örgütler. Yılmışlık ayaklanır, yaşamı başka türlü okuma üzerine bir öneri olarak kitap suretine girer, önümüze gelir.


Bir tür toplayıcılıktır (koleksiyonculuk) bu. Özel türden yaşamlar derlemeciliği… Zaman da toplanabilir. Onun da artıkları vardır. Zamanın da gereksiz(leşmiş) nesneleri, gölgeleri vardır. Üzerinden atladığımızı sanmışızdır. Ne büyük yalan. Fotoğraf canlanabilir. Olmadığı şeyi taşıyabilir.


Peki ya geçmiş özlemi (nostalji)? Hayır, derim, burada o, malzemelerine bakan bilim insanı gibidir. Melankoli? Sanmam. Melankolinin yazınsal deneyimlerine hiç de yabancı olmayan bir duruşu var kuşkusuz yazısının, ama bu anlatı için yetmez. Bir yazı duruşu sağlamaz gerçekte melankoli. Acımasız, sert, sabırlı, duygusuz görünme pahasına ‘metne bağlı’ olmak kaçınılmazdır.  Yazısının sıkı ama görünmez disiplini kanıtıdır bütün bunların. Ağlayarak görüntünün bulanmasını istemez Tunç, yansılamaz. Doğalcı olmadığını söylemeye gerek yok. Daha çok önerdiği yol arkadaşlığıdır. Okurunu alır, birlikte yürümektir niyeti.


Anladığım şey, Türk yazınının sağlıklı, özgün birikimlerini çok iyi birleştirmiş oluşudur Ayfer Tunç’un, yazısından. Ama yalnızca bir bireşim olarak, yetkin bir sonuç olarak görmek büyük haksızlık olur. Yine de arkasında duran ve genelde sessizliğe bırakılmış bir kadın yazarlar ırmağı var. Onların kattığı şeyler duruyor.


Aziz Bey Hadisesi, bu uzun öykü Karay çağrışımları bir yana, yazınımızın en güzel öykülerinden. Bir kez daha biliyoruz ki, yaşam daha çok yapılamamış şeylerden örgülenir, eksik kalan bir şeydir, bir kez daha yaşanamayacak olanın kolay sindirilemeyecek tortusudur, baskın bir hüzündür, ki o noktada kimse bunu anlatamaz. Tunç’un yaptığı türden, ‘anlatılamayışı anlatmak’ dışında…


İşte buydu demek istediğim. O bir şeyin, bütün bu şeylerin anlatılamayacak yanına işaret ediyor. Sözü aşan, dışında kalan şeye… Hem de bunu sözle yapıyor. Söz de bu yüzden sözdür zaten. Kendi ötesine uladığından, kendiyle yetinmediğinden, sanat diyebileceğimiz bir şeyi doğurarak. Keder de varsa burada. Anlatılamaz, yaşanır bunlar, demeden asla, neyi yaşadığımızı tam bilemeyişimizden gelen bir keder. Keder de sözle taşınır, yaşam gibi. Bir tek, sözle…


Ayfer Tunç’un imge dolabı, gardrobunun bir yazınsal çetelesini çıkarmalı. Belli bir zamana ve yere bağlı görünüyor. Bir coğrafyası, tarihi var imgelerinin. Bu anıyı neden ve hangi hakla taşıyor, diye sormak istiyorum. Bu imgeler benim de bir coğrafyamın, tarihimin olduğunu, üstelik aynı giysi dolabından giyindiğimizi kanıtlıyor durduk yerde. Ne kadar hüzünlendirici ve acı verici bu. Ve doğru…

Yoksa bunlar artmış olanların, yaşamdan artmış, sarkmış, geride kalmış  olanların değil de, benim öykülerim mi? Yoksa… Yaşamın artıklarından, sarkmışlarından, geride kalmışlarından biri de ben miyim? Gel de çık işin içinden. Çıkabilirsen.


Kırmızı Azap (1996) Ayfer Tunç’un düşlemsele çok da uzak durmadığını gösteriyor. Bu olağanüstü, emek, ter ürünü öyküleri sıralıyorum yazılış yıllarıyla:


Aziz Bey hadisesi (1999), Kadın Hikayeleri Yüzünden (1999), Soğuk Geçen Bir Kış (1998 ), Kar Yolcusu (1999), Mikail’in Kalbi Durdu (1997), Kırmızı Azap (1996).

***

Grossmith, Weedon/George; Önemsiz Bir Adamın Günlüğü (1892), Çev. Kaya Genç
İletişim yayınları, Birinci basım, 2007, İstanbul, 254s
.

Punch Dergisinde (Kuruluşu 1841), 1888-89 yıllarında yayınlanmış yazar George, ressam Weedon Grossmith kardeşlerin İngiliz esprisinin kaynaklarına işaret eden kitabı: Önemsiz Bir Adamın Günlüğü. Sanırım Anglo-Sakson kültüründe anlamlı bir yeri var ve bir İngiliz biraz Charles Pooter’a bakarak kendini doğrultuyordur.


Kuşkusuz bu ironi katmanıdır ve bunu en iyi geliştirmiş halk İngilizlerdir diyeceğim neredeyse. Gogol’den sonra Rusça pek sivriltmedi kendisini. En iyi bilenmiş dil kuşkusuz İngilizce. Türkçe henüz kendine bakıp da deşmedi. Türkçemiz, bayrağımız bakalım ne zaman dokunduğu yeri cozurdatıp yakacak.


Ortalama tipin ölümcül ahmaklığının sağladığı avantajı çok yabana atamayız sanırım. Bu iki kardeşin keskin görüsü, bence sahne sanatlarıyla, gösteri dünyasıyla yakınlıklarından kaynaklanıyor. Onlar sahnede yaşamı sürekli ayrıntılarda gözlemek, yakalamak ve yansıtmak zorunda kalmış olmalılar. Bu onların tepkisel duyarlıklarını geliştirmiş olmalı. Bununla metin bu duygu tonunu yakalayabiliyor. Ben Türkçede bile Kaya Genç sayesinde yakalanabilen bu biçemsel sıradanlığı güvenlik savunmasıyla ilintilendiriyorum. Huzurun bedeli bir bakıma ahmaklıktır. Konformizm de sürekliliğini sağlayabilmek için çırpınıp durur. Bir sonraki kuşak, çocuklar bile tehdit gibi dururlar. Yaşam hep bir şeylerin yolunda gitmesini engeller. Serinkanlı ödenmiş bir bedel heyecanın yitmesine yol açsa bile geleceği güvenceleyebilir. Orta sınıf İngiliz bu savunmada kendini çok da yanlış görmez. Ama yine de sapmanın gerekçelerini, dayanaklarını içeriden çok dışarıda arar. İçerisi savunulması gereken kaledir. Kolay elde edilmemiştir bu kale. Kolay da teslim edilemez. Kendini alaya alma bir tür hafifletici, yatıştırıcı etkisiyle olanaklıdır. Dil burgaçlanır şöyle bir, tam bu noktada. Dolayısıyla yerinden oynamış dille insan da yerinden oynar. Bay Pooter değilse de Bay Pooter’ı anlatan bu iki kardeş ne yaptıklarını fena halde bilir, ama paniğe kapılmazlar. Heyecanlanıp sözün etkisinin sıfırlanmasını istemezler. Hatta saflığa vurur, budalalığa prim verirler. Sonuçta metin başkalarınca okunmalı, aktarılmalı, zamanı aşmalıdır. Bu tip(leme) konformist öykünün odağına yerleştirilir, olay örgüsünün düğümüne dönüştürülürse kurgu mizahı ve eleştiriyi yıkabilirdi. Oysa önemsiz bir tarihte, önemsiz bir yerde, önemsiz bir adamın önemsiz sakarlıklarıyla evrensel izlek mostra verebildi. Görünen o.


Kuşkusuz klasik biçem, parlak söylem, sürükleyici kurgudan söz eden yok. Ama yazanın amacı da bu olmamış hiç. İyi ki de olmamış. Yoksa eleştiri yolunu yitirmiş şaşkın tavuğa döner, bu etkiyi gerçekleştiremezdi. Punch Dergisinin hangi mizahı yaptığı da buradan çıkıyor. Bir kişisel insan davranışına bağlı belki çok da gülünç espriler, gaglar değil, ama bu benzer kümelenmelerin ortak duyusu, paydasını ele veren, ele geçiren özsel mizah. Bir sınıf davranışı olmasa bile bir toplumsal grup, alan davranışı. Toplumsal bir tepkeye dönüşmüş, kendini dayatan ve rastlantısallık ötesi bir ‘koruma, muhafaza’ çabasının traji-komik deşifresi.


O zaman düşünmeden edemiyoruz işte. Vay canına, aynaya baktığımda yalnızca kendimi görmekle kalmıyor, arkamda beni yapan tüm bir toplumsal varlık katmanının izini sürebiliyorum. Doğrusu kendimi bir an babama benzetiyorum (Ayfer Tunç; Aziz Bey Hadisesi), bu bir yandan da dehşet verici, hoşluğu yanı sıra. Ona karşı çıkarak kendimi yaptığımı, kişiliğimi güçlendirdiğimi sanıyordum ya…


Alain de Botton Görmek ve Bakmak Üzerine son denemesinin ilk yazısı da tam bununla ilgiliydi işte. O şu sıkıcı İsviçre Cenevre’sinin insanı güvende duyumsatan güzelliğine dokunduruyordu. Bu güvenceyi yedeğe aldıktan sonra bu kahraman (!) insanoğlunu tutamazsın, yelkenlerini rüzgarla dolduracaktır. Yeter ki şu sıkıcı Cenevre’si arkada bir yerlerde duruversin, onu beklesin. Odysseus da eşsiz serüvenlerini biraz o bekleyenlerine borçlu değil mi? (İthaka’da yolunu gözleyen karısı Penelope). Tamam Bay Pooter tek gözlü kikloplarla savaşmıyor ama bazen tam da gediğine oturttuğu espriler yapıyor işte, çoğu kez esprilerine yalnızca kendisi gülse bile.

Bu çok yalınkat görünen metin çok özenli bir okumayı şunun için hak ediyor: ancak böyle tadına varabilirsiniz. Unutmayın bunu yazan kardeşler Tristram Shandy’yi okumuştular büyük olasılıkla ve Lewis Carrol çok uzaklarda değildi. Unutmayalım, Thomas More’un da bize çok katı bile gelse ironik bir mizah anlayışı vardı ve espri, uğruna ölünebilecek kadar ciddidir. Swift’i, Defoe’yu saymıyorum bile. Henry Fielding’i de unutmadım. Joyce’sa bu geleneğin izinde armut dalında karpuz gibi durmuyor elbette.


Hoş, anlamlı bir kitap. Türkçede bir kazanç sayılır. Kendimizi tanımada çok yardımcı olabilir. Bugün ülkemizde bu tipler, yaygın tipler var. Behiç Ak çizgileriyle (Cumhuriyet Gazetesi) bir tipoloji oluşturuyor ama yazımız, yazınımız ne yapıyor çok merak ediyorum.

Neden şiir yıllıklarını okurken olmayan bir yerde, olmayan bir zamanda, olmayan duygulanımlar içerisinde görüyorum kendimi (birkaç kişi dışında) ve anlatılarda aynı şey… Toplumun bedeni, çapı küçüldü. Bireylerin düşlemi buna bağlı olarak daraldı, sığlaştı. Birey (!) zekadan kurtuldu, buna ne kadar kurtuluş diyebilirsek…

Çok yazık.

***

Arsel, İlhan; Şeriatçıyla Mücadelenin El Kitabı (2008),
Kaynak yayınları, Birinci basım, 2008, İstanbul, 84s.

Arsel’in çalışmalarında beni sinir eden şey tekniği. Afişleme yapıyor.


Kötü mü bunu yapması. Aslında iyi. Militan bir tavır da söylemin parçası biliyorum. Ama ben ‘ajite’ edilmesi gereken biri gibi görülmekten hoşlanmıyorum. Dolayısıyla bu tür çalışmalara uzak durmalıyım.
İkinci bir sorun da, daha önemli olarak, şu:


Biz genellikle İslamcı, dinci yaklaşımların kurnaz bir kaynak kullanımı politikası izlediklerini biliriz. Bu kanıtlanmıştır da (Bkz. Turgut Özakman.) Şimdi Arsel’in kaynak politikası eleştirdiğimiz politikanın aynı. Bir çalışma yandaşın kaynaklarıyla güçlenmez ya da ikinci elden kaynaklarla. Kaynağın titizce seçikleştirilip, özenle kabul edilebilirliğinin sağlanması gerek. Üstelik Arsel tezleri açısından birincil kaynak sıkıntısı yok.


Sıfır numara sokağa seslendiğinden olacak, bir ‘budalanın’ bile anlamasını sağlamak için bitmez tükenmez yinelemeler, gevelemeler dolu çalışma. Belli ki bir ara çalışma. Ne olursa olsun, o zaman bir tablo yaparsın, sav bu, gerçek bu, kaynak bu dersin, olur biter.

***


Bayramoğlu, Zeynep; Huzursuz Huzur ve Tekinsiz Saatler (2008),
Yapı Kredi yayınları, Birinci basım, 2008, İstanbul, 192s.

Beni doyurmayan, bunaltan çalışmalardan biri daha… Kariyer zaten dünyayı etkisi altına almış postmodernizm kasırgasıyla, anlamını yitirmiş çoktan. Bayramoğlu kim, ne bilmem.


Yazınsal çözümlemeyi ilginç, egzantrik tezler dolayında laf ebeliği oyunu gibi görmek moda oldu, ayrımındayım. Ama katlanamadığım şeyin kaynağında Tanpınar tezleri diyemeyeceğim, yargıları var zaten. Tanpınar, eleştirel bir yazın ortamında olağanüstü bir katkı olarak sivrilebilecekken, çorak, eleştirisiz, inanç temelli bir toplumsal bağlamda bir fetişe, külte, hatta tabuya dönüşmüştü yıllardır. Bu nedenle, daha önce de yazmıştım, onun beylik yargıları denli zararlısı da olmamıştır Türk yazını için.


Tanpınar hiç kuşkusuz yetenekli, yaratıcı ve bir çelebi. Bunlar ayrı şey. Ama boşluğu görmüş, temellendirilmemiş ama kapsayıcı yargılarla bu boşluğu doldurmuş, herkes kurtarılmışlık duygularıyla dört elle sarılmışlardır Tanpınar yargılarına, yoksa önyargıları mı demeliydim.


Kesin olan, Tanpınar yargılarının o güne değin üretilmiş, kendi içinde en tutarlı, açıklayıcı ve kapsar tezler oluşu. Ama bunlar tartışılması, yanlışlanması gereken tezlerdi, ama daha Tanpınar ‘bohem’ marjinalitesiyle bir yanlışlama kaygısı duymamışken, bunu ardıllardan beklemek düş görmek olur.


Şu Doğu/Batı karşıtlamı… Ne çok gevezelik üretilmiş, nasıl da ciddi ciddi tartışılmış, insanlar çok önemli şeyler söylediklerini düşünerek ahkam kesmişler. Ama bu ikilem, birçok açıklayıcı ikilem gibi sıkı bir eleştiriden geçirilmemiştir. Sanki Osmanlı-Türkiye yaşamıştır bu özgül deneyimi. Sevsinler. Yanlış, anlamsız şeyler bunlar. Bizim bir Edward Said’imiz, bir Terry Eagleton’ımız yok. Bu.


Tanpınar geçmiş ve güncel Türk yazını için iyi ki bir şeyler söylemiş de, bize de çiğneyecek sakız çıkmış böylelikle.


Efendim, Sayın Bayramoğlu ilk çalışmada Huzur (Tanpınar) romanının müzikal yapısı üzerinde bir tez geliştiriyor. Bir ayağı Beethoven, yanılmıyorsam 4. Yaylı Çalgılar Kuarteti, ötekisi Dede Efendi’nin yine yanılmıyorsam Ferah Feza Saz Semaisi. Bu tür tezler Batıda da ileri sürülmüştür. Ezgisel tınıları olan metinler yok değil (yeni roman,örn. Sarrault, Huxley, vb.). Bir metin sessel ve biçimsel bir özellik vurgusu yaparak mı müzikalleşir, yoksa müzikal yapıya uyumlu bölümlemeleriyle. Bu biraz saçma bir tartışma. Yandaşı olmak istemiyorum. Ha, Tanpınar’ın Doğu/Batı ikileminde, aradaki boşlukta tedirginliğin, gerilimin yazarı olduğu savı dikkate değer. Ama bilim adamı titizliği, araştırma, emek istiyorum ben. Bilimsel yaklaşım, tutumdur beklediğim.


Dedim oldu’ya katlanamıyorum. Gaz alıp gaz vermeye. Ortalık pis kokudan geçilmiyor.


İkinci bölümse, elbette Cumhuriyetin düşkırıklığının acı eleştirisi olarak nitelenen Saatleri Ayarlama Enstitüsü ile ilgili. Müzikal  tümlük, uyum yitmiş (yani Doğu/Batı Tanpınar: Huzur sentezi), Cumhuriyet bu uyumu, huzuru bozmuş, yozlaştırmıştır. Bu nedenle Saatleri Ayarlama Enstitüsü bölük pörçük bir yapıda, ironiktir. En azından, Tanpınar’ın eleştirisini başka ve kabul edilebilir çerçevelere çekmeye, yatıştırmaya, uyuşturmaya çalışan bir anlayış payını almış oluyor. Bence Bayramoğlu haklı. Bu Türk yazınının en iyi romanlarından, birkaç karayergi başyapıtından biri olan yapıt, ‘cumhuriyet’e itirazı gizli kapaklı bir dille temellendirmektedir. Başka türlü okunamaz, anlamlandırılamaz. Adını koyalım. Ha, bu özelliğini yüceltiyorlarmış… Ne yapalım. Yüceltsinler. İdeolojik şarkılar bunlar. Bunların sıkı eleştirileri yapılmalı. Ama en önce bu köklü, sarsılmaz denilen beylik yargılarla (birçoğunun kaynağında da Tanpınar var) savaşılmalı. En az Tanpınar kadar ciddi olmalıyız.

***


Sadeghi, Cafer Modarres; Ben Sabaha kadar Uyanığım (1992/2004), Çev. Maral Jefroudi
Metis yayınları, Birinci basım, Nisan 2007, İstanbul, 149s.

İki uzun öykü ya da kısa roman içeriyor kitap. Gavhuni (Bataklık, 1992) ve Man ta Sob Bidaram (Ben Sabaha Kadar Uyanığım, 2004). Sadeghi İranlı bir genç (?) yazar (Doğ.1954) İran’ın önemli yazarlarından olduğu söyleniyor.


Aslında Batılı ve gelişmiş bir yazı tekniğinin sahibi olduğu çok iyi anlaşılan Sadeghi (Sadık), Gavhuni’de bir Batı izleğini (Baba/Oğul) düşsel bir kurgu içerisinde aktarıyor. Çok da keyif almadığım öykü gevşek dokusu, ucu açıkta kalan örgüsüyle fantezinin sınırında duruyor. Ben açıkca İran gerçeğinin yazıyı sindirdiği izlenimi edindim, demekle haksızlık yapmayacağımı düşünüyorum. Belki alegorik bir sıçrama yapmıyoruz, ama epeyce bir soyutlamayla ‘mesel’e, klasik doğu öyküsüne yaklaşıyoruz.

Bence ikinci öykü daha modern ve eleştirel… Yazar biraz daha cesur. Yine toplumsal bağlam yeterince iz bırakmayacak siliklikte. Ama bilen gerekeni anlayacak, çıkaracaktır.


Toplumsal çürüme daha derin yaşanmaktadır, çünkü insanlar açıktan ikiyüzlü olmaya ve davranmaya zorlanmaktadır. Bu durumda takım elbise ve kravat için söz veriyor olsa da öykünün kahramanı, babasının istediği gibi biri olacağını söylese de, bunu yapabilmesi için gerekli ‘ertesi gün’ hiç olmayacak, gece hiç bitmeyecektir. Üstelik bu gece sessiz, kıpırtısız, yaşam belirtisi vermeyen bir gecedir. Karasu’nun da bir gecesi vardı.


Meryem’le, onu anlayan, yalana tanıklık etmiş ve uyanmış Meryem’le gece hiç bitmeyeceğinden, düşlediği gibi evlenemeyecektir. Bu gece sonsuzdur. Tıpkı gecede saklı yalanın sonsuz olduğu gibi.


Bu kitap varsa gücünü burada belirtmeyi kaçınılmaz görüyorum, çevirisinden almaktadır. Olağanüstü güzel bir çeviri bu… Hem de büyük olasılıkla bir İranlı çevirmen: Maral Jefroudi. Türkçeyi bu yetkinlikte, yaşamsal gücüyle ve ruhuyla nasıl kavramış olabilir. Bence Jefroudi tarafından has Türkçe yazılmış bir anlatı bu.


Sodeghi hakkında bir yargı verebilmek içinse yetersiz bir okuma. Batıya karşı gelişmiş bir duyarlık hissediliyor, makamsal olarak doğu perdelerinde tınlasa da yazı.


Şu da bir gerçek ki, İran kültürü derin, boyutlu bir kültür. Belki de Türk kültüründen daha çok işlenmiş, kavrayıcı. Türklerin Farsça öğrenmesi kolay olmalı. Neden böyle seçmeli izlenceler yoktu Türk ortaöğretiminde. Ben Farsça, Arapça öğrenmek isterdim açıkcası.
Mevlana’yı, Sadi’yi, vb. okumak için.

***


Suarez,  Andre; Üç Ölümsüz: Tolstoy-Baudelaire-Cervantes (1910), Çev. Tahir Yücel
Hece yayınları, Birinci basım, Kasım 2007, İstanbul, 247s.

Tolstoy’u çağdaşlarıyla anlamak olanaksız bunu öğrendim. (Romain Rolland bile bunun içinde bence.) Hece Yayınevinin kapak sayfasında şişirdiği bu Suarez (yanılmıyorsam Fransız) tıpkı daha önce okuduğum Rus Çestov gibi Hristiyanlık zemininde Tolstoy düzeltmesi yapıyor. Kesin olan, Tolstoy’un paçalarına yapışan bu asalaklarla çoktan hesaplaşmış olduğudur. Rus Kilisesi son nefesine kadar onu yola getirememiştir. Suarez gibilerinin hiç şansı yok bu durumda.
Dolayısıyla okunmaya değmezdi. Kendini ilk sayfalarda ele vermişti.

***


Tunç, Ayfer; Kapak Kızı (1992),
Can yayınları, Dördüncü basım(Yeniden gözden geçirilmiş), 2005, İstanbul, 243s.

Kapak Kızı 1992’de yayınlandı. Ayfer Tunç 2005 Can Yayınları baskısına bir sonsöz ekliyor: Kapak Kızı’nın Yeniden Yazılışı Hakkında Birkaç Söz.


Yeniden sözcüğünü düz anlamında yorumlamayın, aslında birçok yönden ilkyazıma bağlı kalınmıştır, demeye getiriyor Tunç. Saygı duyuyorum kuşkusuz. Şöyle diyor: ‘Neden yeniden sözcüğüne yüklediğim geniş anlamda yeniden yazmadım? Bu, ilk Kapak Kızı’nın sözü savuran haliyle kalması ve geniş anlamıyla yeniden yazılmış Kapak Kızı’nın başka bir metin haline gelmesi demek olurdu.’ (243)

Bu Ayfer Tunç’un ilk kitaplarından biri ve ilk de romanı olmalı. (Daha sonra da romanı denemedi yanılmıyorsam.) İçeriğin biçim ve biçemle uyumuna, birbirlerine verdiği açık desteğe rağmen, bunu altı çizilmesi gereken bir özellik olarak vurgulamayacağım. Sonuçta yazardan ve taşıdığı yazı duygusundan, keskin duyarlığından (kökleri çocuk, gençlik özyaşantılarına değin inen) söz etmek bir şeyleri yinelemek olacak. Ayfer Tunç bu anlamda sıra dışı zaten…


Anlam, içerik katmanlarına gelince burada çok da yeni bir şey olmadığını, bu içeriğin biçime dönüşmesinde doğum süreci ciyaklamalarının, cıvıldamalarının, sancılarının daha önemli olduğunu, aynı zamanda daha anlamlı olduğunu belirtmek yerinde olacaktır. Demek istediğim, deneyleri, deneylemeyi öne çıkaran bir yazar Ayfer Tunç. Onun serinkanlı, yumuşak duruşuna çok da aldanmayın. Yazıya karşı tutumunda sürekli bir heyecanı, sınamayı diri tutuyor anladığımca. Önde koşuyor. Bundan ne mi çıkar? Yazısı üzerinde düşündüğü, adım adım, emekle, yoğun emekle, titizce yazdığı elbette. Bilmem yanılıyor muyum?


İçerik üzerinde duruyordum, olabildiğince soyutlamalar yaparak. Burada içhesaplaşma dediğimiz kavram öne çıkıyor ve Tunç’un görünmez kusuru da. Derununa gömülmüş aydınımızın yine kendi iç hazinelerini eşeleyen karakterleri daha önce de bu türden hesaplaşmalarını yapmışlardı, hem de çok yetkin örnekler içerisinde. Uşaklıgil’e, yirminci yüzyıl başına değin uzar ucu. Öyle harika (anlatı)larla ortaya konuldu ki bu, özgün ve daha gelişmiş, kavrayıcı bir içhesaplaşma anlatısını ortaya koymak handiyse olanaksızlaştı. İlk elde usuma gelenler, Erbil, Ağaoğlu, Atay, vb. Türk sinemasına hiç bakmak istemiyorum hele. İçim bulanıveriyor. Yani, Ayfer Tunç’un yaptığı bu anlamda bir yineleme, hem de öyle olağanüstü olmayan bir yineleme. Olabilir, önemli değil ve bir anlatı en az içeriğine borçludur. Hele Ayfer Tunç gibi bir yazarda, özellikle…


Gelelim, yapıda denediği ve özgün olan şey, çokodaklılık, çokprizmalılık bu içhesaplaşmaları gevşek bir roman dokusunun kaynağına dönüştürüyor.  İçeriğe şundan takılıyorum. Mistik arınma, kurtuluş duyguları, sezgileri basıyor okuru sonunda. Bünyamin, Ersin, Selda ağırlığını taşıyamadıkları bir sınavla (Şebnem) derin hesaplaşmalarını yaşamakla kalmıyorlar, rastlantı bu hesaplaşmaları yan yana getirip buluşturuyor, hatta birlikte arınma ayini çok da gecikmiyor. Evet, biliyorum ‘rastlantı’ bir romanın her şeyidir gerçekte. Açıklanabilir şeylerle değil açıklanamaz olanlarla yürür has roman. Benim ayağıma takılan da ‘rastlantı’ değil zaten.


Sormak gereği duyuyorum yazara. Belki de haklı olan odur. Yaşam bu denli gevşek mi dokunmuştur, bu denli kolay mıdır ‘karar’ vermek, ‘sıçramak’… Mersault (Camus), Raquentine (Sartre) vb. nin varlıksal (ontolojik) katına yükselebilmek için gereken işçilik düzeyi (düşünce işçiliğinden söz ediyorum) sanırım görünenin çok ötesinde.


Bu romanı benim gözümde önemli kılan şeye geçmek istiyorum. Belli ki ‘yazınsal değer’ içerikten gelmiyor. Hatta içerik açıktan eksiltiyor sanki bu değeri. Olsun. Ben anlatı tekniği üzerinde kafa yoran, özel çaba harcayan Tunç’un araştırmacılığına, arayışına büyük saygı duyuyorum. İşte Dünyada birçok şey denendi biliyoruz, anlatı ormanları (Eco, vb.) üzerine. Bir kere Tunç tek odak, birlik ilkesini parçalıyor. Onu postmodern çizgilere yaklaştıran bir anlatı tekniğini deniyor. Yalnızca odaksal anlatıyı parçalayıp (odak kaydırması) birkaç odaklı anlatı(cı) oluşturmakla kalmıyor, fotoğrafçılıkta odak figürü netleştiren, figür arkasını bulanıklaştıran çekim tekniğine benzer biçimde çift katmanlı bir yazı alanı oluşturuyor. Görsel bir etkiyle anlatılan şey ön/arka diye ikilenip sıralanıyor. Buna elbette değer yüklemesi yapılmıyor. Önemli, anlamlı, önemsiz, anlamsız ayrımı değil yapılan. Günlük yaşamın uzam/zaman algısına ilişkin bir deneyim yazıya aktarılmış oluyor. Böyle bir çiftkatmanlılık hemence çiftboyutluluk, hatta çokboyutluluk, çokseslilik olarak yorumlanmamalı. Yanılabiliriz. Ayfer Tunç şimdilik çoksesli bir yazar olmamakla birlikte (arkadan yazdığı kitaplarını da bilerek söylüyorum bunu), yazısının özgün bir ses tonu var, hatta gerçekten özgün bir yazı rengi var. Metin, okurca, yüzeyde düşük, naif tonlarda yazgıcı bir içerik yüklüymüş gibi algılanırken, diplerde direşken, hatta inatçı bir güce işaret ediyor gerçekte. Bu onun özellikle de dil tutumunun üzerinde yoğunlaşılması, durulması gerektiği anlamına da gelir.


Çokodaklılık dokuyu gevşetir. Her odakla kurgu yenilenir çünkü. Postmodern yaklaşım bunu sorun olarak tanımaz. Tersine. Amaca ulaşmışlık göstergesidir bir bakıma bu. Ama eğer değişik ışık filtreleme noktaları olan prizma ya da odakların eşdeğerliliğinden söz ediyorsak, bu bizi fiziksel doğanın tekdüzeliğine (yeknesaklık) değin sürükler. Üst anlatıcı, alt anlatı odaklarının benzeş süzme (filtreleme) yeteneklerini belirler. Yanıltıcı bir çokseslilik izlenimi doğmuştur ama üst ses, renklerin karışımından beyazı bir üst ya da alt bağlamda çoktan ortaya koymuştur bile. Baskın ses ve onun tonudur anlatının sesi. Bu sese itirazım yok elbette, hele Ayfer Tunç sesiyse bu. Savsızdır bir bakıma (sınırlı anlamda), bir öneri ses’tir, beni de tanıyın, dikkate alın, der gibidir. Aslında eğer bir karşı sesi tetiklerse kendisini geliştirebileceğine ilişkin pırıltılar, olumsallıklar, bir umudu da taşımaktadır. Gizliden derdi de budur sanki. Tam burada yazarın yine gizli ahlakçılığı belirir.


Yanlış anlaşılmamalı. İyi tanımlanıyor, doğru gösteriliyor, suç cezalandırılıyor, diyen yok. Birçok aydın, sanatçı, yazar için bu söylenebilir belki ama Ayfer Tunç için söylenemez, hem de hiç. Onun ahlakçılığı çokça Dostoyevski çağrıştırır. Yaptığımın doğruluğundan emin olabilir miyim? Yazısının ses tonu da bu sorudan kaynaklanır ve kendine özgüdür.


Yazarın belki ironik değil, ama yaratıcı zekası da burada kendini gösterir. Bir figür, bir eylem (jest), bir duruş, bir poz, bakış ‘yerinden oynatır’. Menteşesinden bir kez çıkmış hayat (out of joint, Derrida-Shakespeare) birçok şeyi kendisi ve bağlamında yeraldığı çevresi hakkında yeniden düşünmeye zorlar. Bünyamin, Ersin, Selda Kapak Kızı Şebnem fotoğraflarına tanıklıktan sonra artık eskisi gibi değillerdir, olamazlar. Bütün yaşamları ağa takılacak, sorguç gibi dikili gözleriyle Şebnem onları yaşamla hesaplaşmaya zorlayacaktır. Bence roman türü için hala daha geçerli bir kurgu türüdür bu. Bu acılı bir eleştirel sürecin deneylenmesidir. Canlı, acılı, derin yaşanır. Sığınılacak, savunulacak pek bir şey yoktur. Çırılçıplak bedenini ve ruhunu ortaya koyman gerekecektir. Kurda, kuşa bırakacaksın neyin varsa. Yanmaksa bu, sonuna değin…


Böyle bir atmosferde göz (okurun gözü) sisin pusun içerisinde ayrıntıları yakalar ve üzerine anlamlı, imalı öyküler yerleştirebilir. Bu da tüm yaşamı kucaklayan bir çoğulluk izlenimi verebilir insana. Ama pek de doğru değildir bu. Hala daha bilincin algısı diziler, matris, bütün (gestalt) algısı biçiminde çalışır. Herşey görülmez ama bu duygu yaşanabilir. O zaman eğer bu duygu yaşanabiliyorsa çizgisellikten, tekboyutluluktan söz etmek niye, diye sorulabilir burada? Üstelik yaşamak seçmek eylemidir. Ayıklamaktır kim ne derse desin. Postmodern durum olanaksızdır. Ayfer Tunç da anlatı tekniğinde uyguladığı çokodaklı bakışlılığıyla bir anlamda ‘rastlantı’nın da payını tanımış (hakkını vermiş), yaşamı bir şeyin yerine konabilecek eşdeğerde (?) herhangi bir şeyle değil de, bir şeyi daha anlamlı kılabilecek her şeyle, yani seçili bir yanılsamayla aydınlatmış olmaktadır. Kim böyle seçili bir anlatı yanılsamasının anlam imparatorluğunun peşine düştüğünü savlayabilir ki? Erki (iktidar) onun kadar, Ayfer Tunç kadar kıran az yazarımız vardır. İş, yazısında saklı ‘asi’liği görebilmekte…

***


Nothombe, Amelie; Ne Adem Ne Havva (2007), Çev. Yaşar İlksavaş
Doğan yayınları, Birinci basım, Şubat 2008, İstanbul, 138s.


Bir yazarın aynı düzeyi her kitabıyla tutturması zor biliyorum. Bu kitap özyaşamöyküsel bir çalışma belli ki. Beni rahatsız eden bir yanı var, bu da egzotizmi, gizli oryantalizmi. Yazarın ben’i karşısında ‘şu sevimli Japoncuk’ hoş, eğlenceli bir oyuncak gibi duruyor.


Sonuçta daha önce de belirttiğim gibi Nothomb’un yazısının sıradanlık dışında bir erdemi, bir özelliği de yok. Çatışma tipolojisi özgün ve oldukça inceltilmiş, tamam. Ama bu kitapta ara ki bulasın. Yalınlık çok yüksek bir anlakla kendini bağışlatabilir. Bunun için de gerçek anlamda bir olgunlaşma deneyimi gerekir.


Japon kültürünün kendi içinde, bir yeryüzü (beden) kültürü olduğundan, barındırdığı hoşluk/aşk farklılığı, Batılı Nothomb’un çok da işine gelmiş belli ki. Kayganlık, kaypaklık Japon kültürünün içeriği, özü olabilir mi? Bundan kuşkuluyum aslında.


İki sözcüğün, koi ile ai’nin arasında yoğunluk farkı yok, temel bir bağdaşmazlık var. İnsan hoşlandığı birine vurulur mu? Düşünülemez bile. İnsan katlanamadığı insanlara, karşı konulmaz tehlike oluşturan insanlara aşık olur. Schopenhauer aşkta bir dölleme, dünyaya getirme içgüdüsü kurnazlığı görür. Bu kuramın bende yarattığı dehşeti anlatamam. Aşkta başkasını , başkasını öldürmemem için içgüdümün bir kurnazlığını görüyorum: iyi belirlenmiş birini öldürme ihtiyacı hissettiğimde, gizemli bir mekanizma ortaya çıkıp –bağışıklık tepkisi? Suçsuzluk hayali? Hapishaneye girme korkusu?- beni bu kişinin çevresine çeker. Bu sayede de kendimi bildim bileli cinayet işlemedim.


Rinri’yi öldürmek? Ne korkunç ve ne saçma bir düşünce! Böylesine kibar ve benim için yalnızca en iyisini isteyen birini öldürmek! Zaten, onu öldürmedim de, bu da bunun gerekli olmadığını kanıtlıyor.


Kimsenin kimseyi katletmediği bir öykü yazmam önemsiz değil. Bu şöyle bir şey olmalı, bir koi öyküsü.’ (46)
Belki asıl tartışılması gereken şey ‘özgürlük’ kavrayışının kültürel farklılığı. Bu farklı kavrayış, kavramın içerikle ilişkisini belirleyebilir mi?

Nothomb’un anladığı şeyin ‘yaşamın karşısında etik ve estetik olarak nasıl bir duruş sağladığı’ önemli. Ben bir değer yüklemesi yapmıyorum, çünkü değerin önselliğine (a priori) değil, yükleniyor oluşuna yatkınım. Yapıp edip seçerek değer yüklemesi yaparız.

İki kültür keskin köşeleriyle karşı karşıya gelince anlatı yapay(lık) belirtilerini çokca taşır oluyor haliyle. Karşıtlıklar öne çıkıyor. Bu da turistik bir çerçeve getiriyor ister istemez. Nothomb’un Japon turist niteliklerini kendi üzerinden aktarması da ‘Japonlaşmasının’ imgesini çıkarıyor ortalık yere. Neresinden baksanız hoş değil, yer yer de oldukça çirkin.


Aldatan ve aldatılan olmamak iyi de, nereye değin durumu ‘idare edeceğiz’.


Özgürlük duygusu Batılının genetik koduna işli diyemez Nothomb, demiyor da. Durduk yerde niye huylanıyorum o zaman.

Tersine, bu sert davranışları göstermekten uzak, ilerlemek için ancak ustaca sızabilen, süzülebilen, çevresini dolaşabilen yaratıklar vardır. Onlara böyle biriyle evlenmek isteyip istemedikleri sorulduğunda nişan isterler, serbest evlilik isterler. Taşlaşmış saygın kişiler onları alçak ya da yalancı olarak görürler, oysa onlar su kadar içtendirler. Ben suysam, sana evet dememin ne anlamı var, seninle evlenecek miyim? Bu yalan olurdu işte. Su zapt edilemez. Evet, seni sulayacağım, zenginliğimi senden esirgemeyeceğim, seni serinleteceğim, susuzluğunu gidereceğim, ama ırmağımın hangi yönde akacağını bilemem. Aynı nişanlı kızda iki kez yıkanamayacaksın.’(122)


Ha, şu Japon işi kültür tanıklıkları (iş, nesnelerle ilişkiler, yaşam biçimi, tüketilen çevre, vb.) yeterince eğlenceli, değil mi? Eğlendiremeyecek kadar hem de. Kötü olan bu.


Sevmek, aşık olmaktan farklı olmalı:


Onu çok seviyordum. İnsan bunu sevgilisine söyleyemez. Çok yazık. Benim açımdan, onu çok sevmek, çok fazlaydı.
Beni mutlu ediyordu.’ (44)

***

http://johnfenzel.typepad.com/john_fenzels_blog/images/2007/10/13/tolstoy_in_his_study.jpg

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Günlükler (1847-1910), Çev. İbrahim Kapaklıkaya
Anka yayınları, Birinci basım, Ekim 2005, İstanbul, 749s.
Takdim, R.F. Christian, s. 5-18

*

Tolstoy, Sophia; Günce (1862-1910), Çev. Muzaffer Kuşuloğlu
Düşün yayınları, Birinci basım, 1985, İstanbul, 717s.
Önsöz, Tania Albertini Sukhotin Tolstoy, s. 5-29

http://filmplus.org/faces/tolstoy2.gif

Tolstoy’la Sofya’nın güncelerini koşutlu okudum. Öyle de gerekiyor bana kalırsa. Daha anlamlı oldu. Yazıda, yorumda da aynı koşutluğu kurmak istiyorum. Bu Sofya’yı değil (çünkü dünya onunla ilgili değil kuşkusuz) ama Tolstoy’u anlamak için önemli bir girişim olacak. Ama önce sunuları kısaca değerlendirmek istiyorum.


Tolstoy günceleri, İngilizce baskıdan Türkçeleştirilmiş. İngilizce baskının editörü R.F. Christian, aynı zamanda sunumu da yazmış.

Bu sunuma göre, Tolstoy’un doksan ciltlik 1928-1958 toplu yapıtları baskısının onüç cildi günlük ve defterlerinden oluşuyor. Dolayısıyla genellikle yapılan iş bir seçme, ayıklama baskısı oluyor ister istemez. Batı dillerinde tam çeviri yok bilindiği kadarıyla.


Christian, yazısında günlüklerin tarihsel bölümleme mantığını açıklıyor. Daha önce mektuplarını yayınladığını da bu arada öğreniyoruz. Günceler için temel aldığı Rusça baskıyı (1965, 19-20.ciltler) belirtiyor. Günlükler için, ‘paha biçilmez bir bilgi madeni’, deyimini kullanıyor ki, ben de katılıyorum. İçtenliklerine, cilasızlıklarına işaret ediyor. İlk günlüklerinde evrenin odak noktasında duran Tolstoy, günlükler ilerledikçe odaktan kayma çabası içine girmiş, bu kez çevresi onu odağa doğru itelemiştir.


Sofya 1862’de Tolstoy’la evlendikten sonra günlük tutmaya başlıyor. Birbirlerinin günlüklerini ilk yıllarda birbirlerine açıyorlar. Tolstoy’un günlükleri bir noktadan sonra (Tolstoy’un Rusya ve dışarıda yazarlığının teslim edilmesinden ve ünlenmesinden sonra) artık belgelik metinlere dönüşüyor ve daha da sonra Tolstoy da bunları öyle görüyor. Zaten Sofya’nın nevrozunun kaynaklarından biri de, son yılların Tolstoy güncelerinin sahibinin kim olduğu. Artık Tolstoy’un her sözcüğü para demektir.


Sofya Tolstoy Güncesi’nin sunuşu ise torunu Tanya Albertini Sukhotin Tolstoy’a ait. Büyükannesinin dramına serinkanlı bir tanıklık yapıyor torun Tanya, nesnel ve yansız kalmaya çalışıyor diyebilirim. Sanırım ABD yurttaşı.


Tanya, çiftin anormal davranışlarından biri olarak, birbirlerinin güncelerini okumalarını gösteriyor (8) Sofya’nın Tolstoy’u kıskanması üzerinde durarak, Sonia Behrs’in kim olduğuna kısaca değiniyor. Büyükannesi, doğurduğu on üç çocuğundan yedisinin ölümünü gördü. Dördü daha küçücükken ölmüşlerdi. Hele 1895’te Vaneçka’nın ölümünden çok etkilendi. Yaşamı boyu da yıkımının izini taşıdı benliğinde. Beniçinci ama bencil olmadığını söylüyor Tanya büyükannesinin. Ben de katılıyorum bu yargıya. Davası, daha çok içgüdüsel bir soy savunması gibiydi. 1910’da Sofya’nın güncesi torunu Tanya’yla ilgili bir not içeriyor: “Bütün günümü, torunum Taneçka ile birlikte geçirdim. Birbirimizi çok seviyoruz.” (21)


Büyükannesi ‘Benim Yaşantım’ projesini gerçekleştiremedi. Bu çalışkan kadın, yeterince zaman bulamadı belki de bunun için. Son yılları acılar içinde, yoksunluklar içinde geçti. Mülk dağıldı, bölündü. Ekim Devriminin rüzgarı, Yasnaya Poliyana’yı sarstı. 1919’da öldü. “Sızlanmadan, inlemeden, herkese elveda dedi.”(29) Birkaç ay önce ölümünden, sevdiği torununa;  "Elveda güvercinim… Mutlu ol… Sevgine ve sevecenliğine teşekkür ederim. Seni seven Babuşka’nı unutma… S.Tolstoy.”, dediği bir mektup yazmıştı.

Tostoy 1847’de 21 yaşındadır. Doğum tarihi 22 Ağustos 1826. Kazan, 17 Mart’dır güncesinin ilk sayfası. Klinikte yatmaktadır (Firengi). Geleceğe ilişkin büyük tasarıları olduğu anlaşılır, çünkü katı kuralları olan yaşam izlenceleriyle doludur güncesi.

Aşağıda Tolstoy’u anlamada yararlı olacağı düşünülerek, izleksel bir günlük dökümü yapılmıştır.

http://snow.prohosting.com/~batgrrl/Tolstoy%20vs%20Aviator%20Konstantin%20Tsiolkovsky.jpg

1847-1855
LEV NİKOLAYEVİÇ TOLSTOY
Yaş: 21-29. Beş kardeşin dördüncüsü. 2 yaşında, 1830’da annesi Prenses Marya Volkonskaya’nın ölümü. Babası Emekli yarbay Kont Nikolay Tolstoy’un 1837’de ölümü. Teyzeler. Kazan. Sefih ve frengili gençlik dönemi. Hukuk fakültesinden ayrılma. Puşkin, Gogol, Turgenyev, Rousseau, Dickens, Sterne, Schiller hayranlığı. 1852’de düzenli orduya katılma. 2 yıl Kafkas ordusunda Kazak köyü yaşamı.

Yapıt: Dünün Öyküsü, Çocukluk, Baskın, Gençlik, Aralıkta Sivastopol, Mayısta Sivastopol, Ağaç Kesme, Ağustosta Sivastopol.

*
1856-1862
LEV NİKOLAYEVİÇ TOLSTOY
(Yaş: 30-36, Bekar. Yurtdışı geziler. Köylüsü bir kadından yasadışı oğul. Turgenyev’le tartışma. Moskovalı hekimin kızı Sofya Behrs’e aşk.

Yapıt: Ağustosta Sivastopol, Birlikte Moskovalı Bir Tanıdığa Rastlamak, Bir Toprak Sahibinin Sabahı, Aile Mutluluğu, Lucerne ile Albert, Polikuşka )
*
1863-1887
LEV NİKOLAYEVİÇ TOLSTOY
(Yaş: 37-61, Evlilik. Oniki çocuk. İkisi bebekken öldü.

Yapıt: Savaş ve Barış, Anna Karenina, Kafkaslarda Bir Tutsak, Tanrı Gerçeği Görür ve Bekler, O Zaman Ne Yapmalıyız?, Sevgi Neredeyse Tanrı Oradadır, İvan İliç’in Ölümü )

SOFİYA TOLSTOY
(1844 doğumlu. Yaş: 18-43. 1862’de evlendiğinde 18 yaşındaydı.)

1888-1894
LEV NİKOLAYEVİÇ TOLSTOY
(Yaş: 62-68, Rusya’da kıtlık ve Tolstoy’un çabaları. 1881: Sofiya’ya rağmen tüm telif haklarından vazgeçme. Et yeme, içki ve tütünü terk. Sansür. 3.Aleksanadr’ın kişisel rica üzerine Kreutzer Sonata sansürünü kaldırması.

Yapıt: Kreutzer Sonata, Aydınlanmanın Meyveleri, Karanlığın Gücü, Tanrının İçimizdeki Krallığı, İnsanlar Neden Kendi Kafasını Karıştırır?, İlk Adım, Hristiyanlık ve Vatanseverlik)

SOFİYA TOLSTOY
(Yaş: 44-50)

1895-1902
LEV NİKOLAYEVİÇ TOLSTOY
(Yaş: 69-76. Dini baskı kurbanı Duhoborların Kanada’ya yerleştirilmeleri. Sofiya’nın Taneyev’le ilişkisi ve kıskançlık. Tula Köylülerine açlık kampanyası. Hastalık ve Kırım’da Maksim Gorki, Anton Çehov’la geçirilen dinlence. Hacı Murat, Işık Karanlıkta Parlar üzerinde çalışmalar. Çar II. Nikola’ya mektup.

Yapıt: Baba Sergey, Diriliş, Şeytan, Sanat Nedir?, Kutsal Sinodun Kararına Bir Cevap, Din Nedir ve Dinin Temel Doğası Nedir?)

SOFİYA TOLSTOY
(Yaş: 51-60)

1903-1910
LEV NİKOLAYEVİÇ TOLSTOY
(Yaş: 77-84. Japonya savaşı. Kanlı Pazar. 1905 Devrimi. Potemkin isyanı. İlk Duma. Dünya çapında tanınmışlık. Gözdesi, kızı Maşa’nın 1906’da ölümü. Sofiya’nın artan histeri krizleri. Evi terk. Astapova Tren İstasyonu ve ölüm.

Yapıt: Shakespeare ve Drama, Sessiz Kalamam)

SOFİYA TOLSTOY
(Yaş: 61-68)

http://www.harpers.org/media/image/blogs/misc/tolstoy-repin.jpg

Bir Açıklama:

Sofiya Tolstoy günlükleri aynı yazı karakteri (Times New roman) ile ama koyu (bold) yazılmıştır. Her izlek bölümünde zamandizinine bağlı kalınmıştır.
GG, Gizli Günlük (L.Tolstoy) kısaltmasıdır.

KADIN HAKKINDA

16 Haziran 1847 güncesi: ‘Kadınlar toplumunu toplumsal yaşamın gerekli bir sevimsizliği olarak gör ve onlardan olabildiğince kaçın. Gerçekten de onlardan tensellik, kadınsılık, her şeyde hafiflik ve daha bir çok kötülük alıyoruz, öyle değil mi? Cesaret,  kararlılık, sağduyu, adalet vb. gibi içsel duygularımızı yitirmemizden kadınları sorumlu tutmazsak, kimi sorumlu tutacağız?’. Bu yazı Tolstoy’un delişmen döneminin, kadınları tutkuyla aradığı ve frengi vb. hastalıklara yakalandığı dönemin geçici pişmanlıklarıyla ilgili olsa gerek. Çünkü Tolstoy çok ileri yaşlarına değin bu ikilemi yaşayacak, bunun acısını çekecektir. Başlık atar: Sevgi duygusunu isteme bağlı kılma kuralları. Altına düştüğü not şu: ‘Birinci kural: Kadınlardan uzak dur. İkinci kural: sıkı çalışarak arzularını öldür.’ (29)

25 Haziran 1853: ‘Şaraptan ve kadınlardan uzak dur. Zevki çok az ve son derece bulanık; oysa pişmanlığı son derece yüksek.’(100)

19 Eylül 1855, Kermençik: ‘Kadınlar konusunda hiçbir umut yok gibi görünüyor.’(149)

20 Eylül 1855: ‘Birçok güzel kız ve tensellik bana işkence ediyor.’(149)

8 Haziran 1856: Bahçede dolaştım. Harika bir güzelliğe sahip çok hoş bir köylü kadın gördüm. Dayanılmaz bir kötülük arzusuyla dolup taşıyorum. Kötülüğün kendisi bile bundan iyidir.’(167)

23 Kasım 1856: ‘Aleksandra Petrovna’yı düşünürken, bir yandan da Valeriya hiç aklımdan çıkmadı.’(180)

26 Mart/7 Nisan 1857: ‘Prenses oradaydı. Ondan çok hoşlanıyorum ve onunla evlenmeye çalışmadığım için aptal olduğumu düşünüyorum. Eğer çok iyi bir adamla evlenirse ve çok mutlu olurlarsa, umutsuzluğa düşebilirim.’(190)

18/30 Mayıs 1857, Interlaken: ‘Hizmetçi canımı sıkıyor. Utangaçlığımdan dolayı Tanrı’ya şükrediyorum. Şaşa beni sıkıyor.’(195)

20 Mayıs/1 Haziran 1857, Grindelwald: ‘Hizmetçi birkaç kez koşarak geçti ve ben beni beklediğini düşündüm; zira herkes yatağındaydı.’(195)

7/19 Haziran 1857, Gressoney: ‘Bir kadına beş frank teklif ettim; ne yazık ki fahişe değilmiş. Aptal bir yaratıktı; ama onu çok istedim. Kazaklar’dan iki sayfa yazdım.’(197)

11/23 Haziran 1857, Evionnaz: ‘Kahveden şikayet ettiğim için garson kız ağladı… Çilli bir güzel. Şiddetle bir kadın arzuluyorum. Ama güzel bir kadın.’(197)

27 Haziran/9 Temmuz 1857, Lucerne: ‘Pansiyonda korkunç derecede utangaçlaşıyorum; birçok güzel kadın var.’(199)

17 Eylül 1858: ‘Öğle yemeğini Behrs’lerde yedim. Ne kadar tatlı kızlar!’(216)

1 Ocak 1859, Moskova: ‘Bu yıl evlenmeliyim- ya da bir daha asla.’(218)

31 Ağustos 1884: ‘Ve aniden kadınların güçlü noktalarının ne olduğunu buldum: soğukkanlılık ve bundan dolayı sorumlu tutulamazlar, çünkü düşünce güçleri çok zayıf; aldatma, hile ve yağcılıkla dolu.’(306)

1 Eylül 1884: ‘Tanya ile kadınların nadiren ya da hiç aşık olmadığı –yani yaşam görüşlerini sevgililerine teslim etmedikleri- konusunda konuştuk. Kadınlar daima soğuk. Benim, hilelerini açığa çıkarmamdan dolayı gerçekten utandı.’(307)

3 mart 1889, Moskova: ‘Evet, kadınlar alemi bir felakettir. Yalnızca kadınlar (o ve kızları) böylesine aptalca ve pis işi bu kadar temiz ve hoş bir tarzda yapıp, tamamen tatmin olabilirler. Başkalarının kendi kafalarında kuşku uyandırabilecek fikirlerine hiçbir saygı göstermiyorlar.’(325)

4 Temmuz 1889, Yasnaya Polyana: ‘Evet, dün köylüler kızların değil, yalnızca kadınların histeri nöbetine yakalandığını ileri sürdüler. Bu yüzden bunun cinsel aşırılığın sonucu olduğu doğru.’(342)

4 Temmuz 1890, Yasnaya Polyana: ‘Bir kadın için az para ya da şeker olması çok önemliyken, hakikatın olup olmaması pek önemli değil. Zira kadın samimiyetle bunun önemsizliğine inanır.’(379)

13 Haziran 1891, Yasnaya Polyana: ‘Kadınları yüceltmenin entelektüel modası, onların manevi kapasiteleri bakımından erkeklerle yalnızca eşit olduklarını değil, onlardan çok daha yüksek olduklarını söylemek. Bu çok kötü ve zararlı bir moda (…) Kadınları oldukları gibi görmek –manevi bakımdan daha zayıf yaratıklar olarak görmek- kadınlara karşı bir zülum değildir.  Asıl onları eşit olarak görmek bir zulümdür. Zayıflık ya da daha az manevi güçle bedenin ruha daha az itaat etmesi ve özellikle aklın emirlerine daha az güvenmenin kadının ana karakteristiği olmasını kastediyorum.’(407)

12 Ağustos 1891, Yasnaya Polyana: ‘Yaşamlarımızın absürdlüğü kadınların gücünün sonucudur; ama kadınların gücü erkeklerin kendisini tutamamasının sonucudur, bu yüzden yaşamın aptallığının nedeni erkeklerin kendisini tutamamasıdır.’(409)

18 Temmuz 1893, Begiçevka: ‘İnsanlık daima kadınların erkekler tarafından yönetildiği düşüncesiyle yaşadı; sonra aniden kadınların yönetilmediği, yönetenlerin onlar olduğu ortaya çıktı.’(423)

5 Ekim 1893, Yasnaya Polyana: ‘Kocaların nefret ettiği aslında karılarıdır. Lessing’in dediği gibi: tek kötü kadın vardır, o da benim karım.” Bunun suçlusu kadınların kendileridir; çünkü bunun nedeni onların aldatmacılığı ve samimiyetsizliğidir. Hepsi de diğerlerinin önünde bir komedi oynarlar; ama bu oyunu sahnenin ardında kocalarının önünde sürdürmezler. Böyle yaptıkları için de koca, kendi karısı hariç bütün kadınların iyi ve makul olduğunu düşünür. Hepsi bu.’(427)

22 Aralık 1893: ‘Kadın ressamlar, kadın müzisyenler. Kadınlar her şeyi yapabilir. Ve tıpkı maymunlar gibi her şeyi erkeklerden kopya ediyorlar. Kadınların yapamayacağı tek şey ahlaki itiş gücü sağlamak.’(429)

2 Haziran 1894, Yasnaya Polyana: ‘Bir husus (1) Kadınlar, cinsel organları kalplerinin üzerinde olan insanlardır.’(436)

24 Eylül 1894, Yasnaya Polyana: ‘Bütün zor işleri, kadın işi deyip ona veriyorum ve kendim avlanmaya gidiyorum. Hatamı anladığıma memnunum.’(443)

6 Nisan 1895, Moskova: ‘Kadınlarla erkeklerin birlikteliğinden doğan ıstırapların büyük bir kısmı, bir cinsin diğerini tamamen yanlış anlamasından kaynaklanmaktadır. Çok az sayıda erkek, çocukların kadın için ne anlama geldiğini, onun yaşamında nasıl bir yer işgal ettiğini anlayabilir. Daha az sayıda kadın, topluma ya da dine karşı görevlerinin bir erkek için ne anlama geldiğini anlayabilir.’(462)

25 Nisan 1895, Moskova: ‘Bir annenin durumu korkunç derecede trajik: Doğa onu dayanılmaz bir arzu ile donatmış (erkeği de benzer şekilde donatmış; ancak erkek aynı ağır sonuçları yaşamıyor); bunun sonucu olarak çocuklar dünyaya geliyor. Kadın çocuklarına karşı çok daha güçlü bir sevgiyle, fiziksel bir sevgiyle donatılmış. Zira çocuk taşımak, onları beslemek ve onlara bakmak  fiziksel bir olay. Bir kadın, iyi bir kadın bütün ruhunu çocuklara verir; kendisini tamamen onlara adar. Ruhunda yalnız onlar için ve onlarla birlikte yaşama alışkanlığı (herkesin yalnızca onaylamakla kalmayıp, övmesi nedeniyle en şiddetli ayartma budur) kazanır. Yıllar geçer ve sevginin karşılığı öfkeyle verilir. Bu öfke, boyunlarında bir değirmen taşı gibi gördükleri, yaşamlarına müdahale ettiklerini düşündükleri anneye karşıdır. İkinci hal –ölüm yoluyla ayrılık ise-, anında korkunç bir sancıya neden olur ve geriye bir boşluk bırakır. Kadının mutlaka yaşaması gerekir, ama yaşamak için tutunacak bir şey kalmamıştır. Kadın manevi bir yaşam alışkanlığından ve hatta bir yaşamın gerektirdiği güçten yoksundur. Çünkü bütün gücünü, artık yanında olmayan çocuklarına harcamıştır. İşte bir anneye dair olarak yazacağım romanda bundan söz edeceğim.’(463)

5 Ağustos 1895, Yasnaya Polyana: ‘İyi bir aile yaşamının kadınlarda (her şeyde, elbette ruhsal sorunlar –dini sorunlar hariç- sürekli itaat etme ihtiyacının bilinçli olarak beslenmesi halinde mümkün olacağını söyledim (…) Peki kadın daima erkekten aşağıda mıdır? Hayır, hiç değil! Her ikisi de bakire oldukları sürece eşittirler. Peki kadınların şimdi yalnızca eşitlik değil, üstünlük talep etmesinin anlamı nedir? Aile gelişiyor ve bu yüzden eski aile formu dağılıyor. Cinsiyetler arasındaki ilişkiler yeni bir form arıyor ve eski form parçalanıyor.’(472)

4 Şubat 1897, Nikolskoye: ‘(1) Son tahlilde daime hükmedenler zulmün kurbanı olan insanlar, yani direnememe prensibine uyan insanlardır. Kadınlar hak istiyorlar; halbuki yönetenler onlar. Çünkü güce tabi olmak zorunda bırakılanlar onlar –eskiden de öyleydi, hala öyle-. Kurumlar erkeklerin elinde, ama kamuoyu görüşü kadınların elindedir. Ve kamuoyu her türlü yasa ve ordudan milyonlarca kez daha güçlüdür. Kamuoyunun kadınların elinde olduğunun kanıtı, yalnızca evlerin ve gıdanın örgütlenmesinin kadınların elinde olması –parayı harcıyorlar ve böylelikle erkeğin emeğini kontrol altında tutuyorlar- değil, aynı zamanda sanat eserlerinin ve kitapların başarısı, hatta iktidarın atanmasının onların elinde olmasıdır. Kamuoyu görüşünü de kadınlar belirler. Birisinin gayet güzel bir şekilde dile getirdiği gibi, kadınların erkeklerin egemenliğinden değil, erkeklerin kadınların egemenliğinden kurtulma yolları araması gerekir.’(499)

16 Şubat 1897, Nikolskoye: ‘Kadınlar, aklın taleplerinin kendilerini bağladığını düşünemiyorlar ve bu yüzden ilerleme kaydedemiyorlar. Bu yelken onlara açılmamış. Dümensiz seyrediyorlar.’(499)

8 Haziran 1897: ‘Kroyçer Sonat’ın provalarını, hep aynı acı duygu içinde düzelttim: insan yaradılışının kötü yönünün gerçek sergilenişi ve hayasızlık simgesi bu. Pozdnişev her yerde açıklama yapıyor: biz, biz hayvansal isteklerin tutsağıyız, biz doyum tecrübemiz var, her yerde bu “biz”. Oysa, kadın değişik bir yaradılıştadır ve cinsel de olsa, duyguları değerlendirme konusunda, bir erkekle kötülük bulaşmamış bir kadın arasında büyük bir farklılık vardır.’(273)

14 Ekim 1897, Yasnaya Polyana: ‘Bir kadına, bir şeyi anlamadığı için ya da anladığı ama aklının söylediğini yapmadığı için kızarsınız. O bunu yapamaz. Tıpkı bir mıknatısın demiri çekmesi ve ağacı çekmemesi gibi, aklın vardığı sonuçlar da Sonya’yı bağlamaz; onlar motivasyon gücü oluşturmazlar.’(506)

18 Şubat 1898: ‘İşte dün, kadının uğraşısı –eğitim, tıp, sanat- ne olursa olsun onun bir tek amacı vardır: cinsel aşk; ona ulaştığı zaman, geri kalan her şey kendiliğinden çözümlenir, dedi.

‘Bu inanç beanim çok gücüme gitti ve bana çok acı veren, L.N.’nin kadın hakkındaki bu sürekli ve hayasız görüş ve değerlendirmesi nedeniyle, ona sitemde bulundum ve kadını bu biçimde değerlendirmesinin, otuzdört yaşına kadar, değerli bir tek kadın tanıma olanağı bulamamasından ileri geldiğini söyledim. Ruhsal dostluk ve sevgi noksanlığı, sadece benim bedenimi sevmesi, ruhsal ve zihinsel yaşantıma ilgi göstermemesi ve bu durumun zamanla yoğunlaşıp açığa çıkmasının yaşantımı zehir ettiğini ve bu durumun beni düşkırıklığına uğratarak kendisini daha az sevmeme neden olduğunu da açıkladım.’(382)

18 Mart 1898: ‘L.N. kadın eşitsizliğinde söz etmezden önce genel olarak, insanlar arasındaki eşitsizlikten söz etmenin gerektiğini öne sürdü. Eğer bir kadın bu problemi kendisi ortaya atıyorsa orada uygunsuz, kadınlığa karşıt ve saygısızca bir şeyler var demektir, dedi. Ona hak veriyorum. Biz kadınların özgürlüğe değil, yardıma ihtiyacımız var.’(392)

21 Mart 1898, Moskova: ‘Peşkova ile kadın sorunları hakkında bir konuşma yaptım. Kadın sorunu yok. Bütün insanlar için özgürlük ve eşitlik sorunu var. Ama kadın sorunu çok sinir bozucu bir husus.’(518)

22 Haziran 1898: ‘Bugün L.N.’nin not defterinde kadınlarla ilgili, şu satırları okudum: “Eğer bir kadın Hiristiyan değilse, korkunç bir yırtıcı hayvandır.” (…) Kocam her yerde hayvanca kabalık görüyor. Oysa, gerçek hayvanca davranış bencillikle, karılarının, çocuklarının, dostlarının ve önlerine çıkan herkesin yaşantısını çekilmez hale getiren erkeklerde vardır.’(409)

3 Ağustos 1898, Prigovo: ‘Efsaneler kadının şeytanın aleti olduğunu söylerler. Kadın genelde aptaldır; ama şeytan kendisi için çalıştığı sürece kadına beynini ödünç verir. Ve böylece Tanrı korusun, kadın kötü bir şeyler yapmak için mucizeler yaratır, ileri görüşlülük ve sebat gösterir; ama en basit şeyi anlayamaz, mevcut anın ilerisini düşünemez ve tahammül ya da sabrı yoktur (çocuklara bakmak ve onları yetiştirmekten başka.)’(523)

20 Kasım 1899, Moskova: ‘Yetmiş yıldır kadınlar hakkındaki görüşüm gittikçe alçalıyor ve daha da alçaltmam gerekecek. Kadın sorunu! Elbette bir kadın sorunu var! Yalnızca kadınların yaşamımızı mahvetmeyi durdurma sorunu var.’(536)

1 Ocak 1900, Moskova: ‘Havva, Adem’i ayarttı ve daima böyle olur. Her şeye kadın karar verir.’(538)

6 Nisan 1900, Moskova: ‘Bir kocanın, özellikle de karısı kendisinden çok genç olan bir kocanın karısını eğitebileceği ve şekillendirebileceği yolunda naif, popüler bir görüş var.  Bu tam bir aldanış. Kadınların kendi gelenekleri, onları kontrol etmenin kendisine ait metotları ve kendi dilleri vardır ve bu yüzden hiçbir kadın onun kendisini cezp etme arzusu hariç hiçbir şekilde bir kadını etkileyemez. Kadınlar, erkeklerin manevi yaşamından tamamen bağımsız yaşarlar (elbette çok nadir de olsa bunun istisnaları vardır) ve hiçbir zaman erkeklerin nüfuzuna teslim olmazlar. Bu arada kadınlar ısrarları ve hileleriyle bütün yaşamın üzerinde dolaylı bir etkiye –erkekler kadınların dilinden anlamadığı için dolaylı bir etki değil- sahiptirler.’(541)

19 Mart 1901, Moskova: ‘Toplumdan din duygusu kaybolduğu anda kadınların gücü artar. Tamamen dindar bir dünyada kadınlar güçsüzdür; bizimki gibi dinsiz bir dünyada bütün güç onların elindedir.’ (556)

29 Kasım 1901, Gaspra: ‘Kadınların cesaret ve güzelliği sevdiği ya da bunları seven insanları sevdiği söylenir. Bu gerçeğe aykırıdır. Kadınlar kendilerini, ne yapacaklarından emin olanlara teslim ederler. Ve kendilerini teslim ederken, kendilerini teslim ettikleri kişileri sevmekle haklı olduklarını kanıtlamak isterler.’(561)

7 Aralık 1901: ‘Biz kadınlar, karşılık görmeden ve yoğun bir yaşamı tadamadan, sevebilme yeteneğine sahibiz.’(490)

26 Eylül 1902, Yasnaya Polyana: ‘(3) İlya sordu: Kadınlar zeki midir? Cevap veremedim, ama sonra anladım: Kadınlar çok zeki olabilir; genel olarak erkeklerden daha zeki olabilir ya da onlar kadar aptal olmayabilir. Ama akılları doğru yerde değil. Tıpkı çatının altına konulması gerekirken üzerine konulmuş kiriş gibi. Erkek ise; aklı nasıl olursa olsun, onun eylemlerini yönlendirir. Kadın aklı ise bir oyuncak, bir süstür. Kadının yaşamını siz ne isterseniz o yönlendirir –kibir, annelik, açgözlülük, aşk- ama asla akıl değil.’(566)

1 Temmuz 1903: ‘Eğer L.N., Rousseau’nun, doktorlar hep kadınlarla birleşerek tuzak hazırlarlar sözlerini eklemeseydi, ben sesimi çıkarmayacaktım. Bu demektir ki, ben de doktorlarla birlik olup tuzak hazırlıyorum. Bu beni isyan ettirdi.’(559)

19 Aralık 1903, Yasnaya Polyana: ‘Kendisine bahşedilen annelik fedakarlık gücünün tamamını, Tanrının ve erkeğin hizmetine adayan gerçek anlamda erdemli evlenmemiş kadın en iyi ve en mutlu insandır (Teyzem Tatyana Aleksandrovna.)’(578)

10 Ağustos 1905, Yasnaya Polyana: ‘Erkek ile kadın arasındaki fark şudur: Erkek daima şehvet hisseder, ama onu bastırabilir. Bir kadın ise –ancak zaman zaman- şehvet hisseder, ama onu bastıramaz.’(602)

12 Nisan 1908, Yasnaya Polyana: ‘Eğer erkekler bütün kadınları, kocaların karılarını tanıdıkları gibi tanısalardı, hiçbir zaman onlarla tartışmayacak ve hiçbir zaman onların fikirlerine değer vermeyeceklerdi.’(638)

2 Ağustos 1909: ‘Kadınlarla birlikte bulunmak, onlar gibi olmamanız gerektiğini görmeniz açısından yararlıdır.’(680)

20 Temmuz 1910: ‘Evet, kamuoyu görüşünün kadınlar tarafından değil, erkekler tarafından belirlendiğini bu olaydan daha iyi hiçbir şey gösteremez. Erkek hiçbir olumsuz sonuçla karşılaşmazken, günahının sonuçlarının –çocuk doğurma, utanç- bütün yükünü üstlenmiş olması nedeniyle, kadınlar erkeklerden daha fazla suçlanmaz.  “Eğer yakalanmamışsan, hırsız değilsin.”’(712)

28 Ağustos 1910: ‘Tam bu sırada L.N. şu ürkünç sözleri söyleyerek kapıya fırladı: “Bırak beni, Tanrım, gidiyorum…” “Senin yaptığın gibi, insanlığın yarısından nefret edilirse, mutlu olmak olanaksızdır.” Şu sözleri onu ele verdi: “Yarısından söz ederken yanıldım.”’(675)

14 Eylül 1910: ‘(6) Bir kadın için annelik en yüce çağrı değildir.’(718)

http://www.linguadex.com/tolstoy/tolstoy_big.jpg 1863

 

AŞK HAKKINDA

25 Ocak 1851: ‘Aşka düştüm ya da öyle olduğunu sanıyorum. Bir partiye gittim ve usumu yitirdim. Hiç gereği yokken bir at satın aldım.’ (40)

29 Kasım 1851, Tiflis: ‘Genellikle kadınları çok kıskanırdım. İdeal aşkı, kişinin sevdiğine karşı tam bir özveri içinde bulunması olarak anlıyorum. Ve ben de böyle yapıyorum.’(62)

13 Ekim 1852: ‘Aşk yok. Yalnızca cinsel ilişkiye yönelik fiziksel bir gereksinim ve bir yaşam arkadaşına duyulan rasyonel gereksinim var.’(90)

1 Ekim 1856, Yasnaya Polyana: ‘Ama Tanrıya şükür Valeriya’yı daha az düşündüm. Ona aşık değilim; ama bu ilişki yaşamımda daima bir yer tutacak. Ve eğer aşkı tanımıyor olsaydım, şimdi hissettiğim küçük başlangıçlardan yargıya vararak, çok şiddetli bir aşk yaşayabilirdim ve Tanrı korusun aşık olduğum kişi Valeriya olabilirdi. Son derece sığ, prensipleri yok ve buz kadar soğuk. Bu yüzden de dikkati hep başka yerde.’(174)

23 Kasım 1856: ‘Aleksandra Petrovna’yı düşünürken, bir yandan da Valeriya hiç aklımdan çıkmadı.’(180)

29 Nisan/11 Mayıs 1857, Cenevre: ‘Aşık olmaya son derece hazırım. Bu korkunç bir şey!’(194)

12/24 Mayıs 1857, Clarens: ‘Aşk –hem de fiziksel aşk- beni boğuyor. Mariya Yakovlevna çok çekici bir kadın. Aşırı derecede kendimle ilgileniyorum. Hatta kendime aşığım bile diyebilirim; çünkü içinde başkaları için çok fazla aşk var.’(194)

17 Eylül 1858: ‘Öğle yemeğini Behrs’lerde yedim. Ne kadar tatlı kızlar!’(216)

22 Eylül 1861, Moskova: ‘Liza Behrs (Sofiya’nın ablası) beni ayartıyor; ama bundan bir şey çıkmayacak. Yalnızca hesaplarla olmuyor ve aramızda bir duygu yok.’ (228)

23 Ağustos 1862, Moskova: ‘Kendimden korkuyorum –ya bu aşk değil, yalnızca aşk arzusu ise? Onun (Sofiya Behrs) yalnızca zayıf yönlerine bakmaya çalışıyorum; Ama yine de… Bir çocuk! Neden olmasın!’(230)

24 Ağustos 1862: ‘Sonya’yı daha az düşünüyorum; ama düşündüğüm zaman mutlu oluyorum.’(230)

12 Eylül 1862: ‘Aşık olmanın mümkün olacağına hiç inanmadığım halde aşık oldum. Çılgına döndüm; eğer böyle giderse kendimi vuracağım… Evet Dublitski’yim ama aşk beni güzelleştiriyor. Evet, yarın evlerine gideceğim.’(235)

8 Ekim 1862: ‘Dünden beri benim aşkıma inanmadığını söylediğinden buyana gerçekten korktum: Sevgime neden inanmadığını biliyorum.’ (31)

11 Kasım 1862: ‘Ben kendiliğimden bana tutkun olduğunu ama beni sevmediğini öğrendim. Tutkunluğunun cezasının kendisine pahalıya malolacağını anlayamadı mı acaba? Çünkü sevilmeyen bir kadınla nasıl uzun süre bir arada olunabilir, nasıl bir ömür birlikte sürdürülebilir? Herkesin sevdiği bu adamı, bu seçkin adamı ben niye yıktım?’ (36)

13 Kasım 1862: ‘Onu (LN) deli gibi seviyorum, ama henüz etkisini pek az duyuyorum: ne tuhaf… Ama gene öyle bir uykuya daldım ki…beni canlandıracak, beni uyaracak çareyi bilmeyi çok isterdim.’(37)

8 Ocak 1863: ‘Beni sevmekten vazgeçecek. Bundan neredeyse eminim. Beni kurtaracak tek şey onun başkasını sevmemesi; ama bunun nedeni ben değilim. Benim nazik olduğumu söylüyor. Bunu işitmek istemiyorum; belki de yalnızca bu nedenle beni sevmekten vazgeçecek.’(246)

9 Ocak 1863: ‘Bana inanmamakta direniyor, oyalanmam için eğlence gerektiğini düşünüyor.’(42)

24 Nisan 1863: ‘Bana olan sevgisi kurulmuş makinadan farksız: elimi öpmesi ve bana iyi davranmasından ibaret.’(53)

29 Nisan 1863: ‘V.V.’nin bir zamanlar bana aşık olduğunu anımsayınca hoşuma gitti. Bugün gene birisi bana aşık olsaydı hoşuma gider miydi? Ne bayağılık, ne iğrenç… Gün geçtikçe Liova benden uzaklaşıyor. Onun anlayışına göre, aşkın bedensel yönü önemli.’(54)

8 Mayıs 1863: ‘Sevilmek istenen bir köpeğe bile acınır, kovulmaz.’(55)

22 Mayıs 1863: ‘Ne aptalmışım… ona inandım ve kısmetime de sadece pişmanlık düştü. Herşey bana öyle kaygı verici geliyor ki… Köpek bile hüzünlü, oda hizmetçim Donaşa mutsuz, ihtiyarlar acımaklı ve her şey ölü.
Eğer Liova…’(57)

3 Ağustos 1863: ‘”Sonya, küçük sevgilim benim, ben suçluyum çünkü kötüyüm, ama bende zaman zaman uyuklayan bir iyi insan da var. Onu sev ve onu azarlayıp sitem etme Sonya.”’[Sofiya’nın Güncesine Liova’nın düştüğü nottan] (61)

10 Eylül 1863: ‘Piyano çalarken, Liova’nın bakışı hiç aklımdan çıkmıyor. Hiç böyle bakmamıştı, ne düşünüyordu acaba? Anılar mı, kıskançlık mı? Seviyor…’ (63)

12 Eylül 1867:’ Bende bir şeyler eksik, sevgi ve açık yüreklilik. Yalnızlıktan da, onunla baş başa kalmaktan da korktuğumun farkındayım… Bunların en önemlisi gene de sevmemektir. Ben bu denli çok sevmekle ne elde ettim, nereye ulaştım? Bu sevgi, bundan sonra ne işe yarayacaktır? Acı çekeceğim ve onurumun kırıldığını hissedeceğim.’(88)

16 Eylül 1866:’Ben, gerçekten sevilmeyi istiyor ama, sevilmeyi istemesini bilmiyorum.’(89)

17 Eylül 1857: ‘”Niçin cezalandım, niçin?” “Neden bu denli sevdim?” demekten kendimi alamıyorum. Mutluluğum yok oldu ve aşk coşkumu L. Gene baskı altına aldı diye sinirleniyorum.’(102)

9 Aralık 1890: ‘Dans la Revue de deux Mondes’ta bir roman okudum: Bir genç kız, sevdiği erkeğin evine gidiyor ve onun yaşadığı ortam ve eşyalar arasında bulunmaktan mutluluk duyuyor. Nasıl da gerçeğe uygun… Ama ya bu “eşyalar” çizme, bot, su dolu leğen ve çöp gibi, kunduracı alet ve malzemesi ise o zaman ne olacak? Hayır, asla alışamayacağım.’(146)

14 Aralık 1890: ‘L.’nin güncelerini kopya ederken, şunları kaydettiğini gördüm: “Aşk diye bir şey yoktur, sadece cinsel ilişkiler gereksenmesi ve anlayışlı bir kadına ihtiyaç vardır.” Bu açıklamayı ben yirmi dokuz yıl önce okusaydım, hiç kuşku yok ki, asla onunla evlenmezdim.’(149)

27 Aralık 1890: ‘Birden cesaretimi toplayıp, L.nin beni bunaltan  öğütleri dışında, kendi öz ruhsal yaşantımı yaratabileceğimi anladım (…) Odama gittim, pencereyi açtım ve soğuk ama açık ve yıldızlı gökyüzüne bir göz attım ve olacak şey değil ama, ölen U.’yu (Prens Leonid Urusov) düşündüm. O öldüğü ve bu tür ilişkilerden bundan sonra yoksun kalacağım için çok, çok üzüldüm. Onunla ilişkilerim saygılı, temiz ve ölçülü ama kesin olarak, dostça olmaktan daha ileriydi; o ilişkiler, bana en ufak bir pişmanlık duyurmadığı gibi, yaşamımın çok yıllarını mutlulukla doldurdu. Benim yaşamama, şimdi kimin ihtiyacı var? İlgi ve sevecenliği ben nerede bulabilirim? Belki sadece Vaneçka’nın yanında (ölen kızı). Bu da güzel ve Tanrıya şükrediyorum.’(155)

7 Ocak 1891: ‘Anladığım kadarıyla L.’nin günceleri hiçbir aşkı içermiyor. Görünüşe göre, bu duyguyu hiç tanımıyor.’(162)

12 Şubat 1891: ‘Ben de ona karşılık verdim ve, eğer üzülüyorsa, benim kendisine acımayacağımı ve eğer güncelerini yakmak istiyorsa yakabileceğini, yaptığım çalışmaya hiç önem vermediğimi, kimin kimi üzdüğüne gelince, son yapıtı Kroyçer Sonat’la beni, herkesin yanında küçük düşürdüğünü ve bu durumu düzeltmenin de zor olduğunu söyledim (…) Ben bu öykünün beni hedef aldığını, doğrudan doğruya beni yaraladığını, beni herkesin gözünde alçalttığını ve karşılıklı sevgimizden arta kalanını da yok ettiğini, kendim hissettim. Ve bunların tümü, evlilik yaşantım süresince, kocama karşı beni suçlu duruma düşürecek bir davranışta bulunmadığım ve herhangi bir kişiye ne bir bakış, ne bir hareketle, böyle bir kanı uyandırmadığım halde… Yüreğimde, başka birisini sevme olasılığı bulunmuş da olsa, bende bir iç mücadele geçmiş de olsa, bu başka bir sorun, bu benim, işim, yüreğim, benim kutsal yerim, ben saf ve temiz kaldığıma göre, kimsenin ona dokunmaya, sözetmeye hakkı olamaz.’(174)

21 Mart 1891: ‘L. Şaşılacak derecede sevimli, sevecen ve neşeli. Ama ne yazık ki bunlar hep, tek ve aynı nedenden… Kroyçer Sonat’ı hayranlıkla okuyanlar, L.nin aşk yaşantısına bir göz atabilseydiler, onu neşeli ve iyi yürekli yapanın sadece aşk yaşantısı olduğunu anlarlar ve taptıkları kişiyi, çıkardıkları bu yüksek yerden hemen aşağı atarlar, ona değer vermezlerdi. Ama ben onu olduğu gibi seviyorum, normal, alışkanlıklarında zayıf ve iyi. Hayvan olmamak gerek, ama ne pahasına olursa olsun, insanın kendinde bulunmayan gerçekleri de öğütlememesi gerek…’(184)

23 Nisan 1891: ‘Prens Urusov’u düşündüm (…) Benim, mutlu olmaya hak kazandığımı, giriştiğim her işte başarıya ulaşacağımı, yaptığım her şeyin kusursuz olduğunu bana inandırarak ve sürekli olarak ilgilenerek beni öylesine şımartırdı ki… Bizimkiler ise sadece ilgisizlik, bencillik ve kıskançlıklarını belirtiyor ve beni hor görüyorlardı.’(202)

15 Ağustos 1891: ‘Bizimki nasıl geçti? Sürekli bir soğukluğun takip ettiği tutku alevleri… Yeni bir tutku ve yeni bir soğukluk... Arasıra da sakin ve tatlı bir dostluk gereksinmesi ve karşılıklı bir sevecenlik duyulur (…) Nasıl Hiristiyanca bir yaşantıdır ki bu, ne çocuklarına, ne bana ve ne de kendinden başka kimseye bir parçacık sevgi duymaz.’(227)

4 Temmuz 1895, Yasnaya Polyana: ‘Sevgi ancak nesnesi çekici olmadığında gerçektir.’(470)

25 Ekim 1895, Yasnaya Polyana: ‘Sonya ve Şaşa yeni ayrıldılar. Sonya arabaya bindiği anda ona karşı korkunç bir acıma hissettim; ayrıldığı için değil, onun için, ruhu için. Gözyaşlarımı tutmakta zorlandım. Keyifsiz, mutsuz ve yalnız olmasına üzülüyorum. Tutunabileceği tek insan benim ve kalbinin derinliklerinde benim onu sevmediğimden korkuyor. Bunun nedeni de dünya görüşlerimizdeki farklılık. Onu sevmediğimi, çünkü kendisinin bana yakınlaşmadığını düşünüyor. Böyle düşünmemelisin, seni çok seviyorum ve seni anlıyorum. Biliyorum ki sen bana gelemezsin ve bu yüzden yalnız kaldın. Ama yalnız değilsin. Ben seninleyim, tıpkı senin benimle olduğun gibi. Seni seviyorum, seni sonsuza kadar büyük bir aşkla seveceğim.’(478)

5 Haziran 1897: ‘Evde fazla konuk ve hareket yok. Ben özellikle Taneyev’i özlüyorum.’(270)

7 Haziran 1897: ‘Ah bu romanslar, birisi gerçekten yüreğimde iz bıraktı.’(273)

21 Haziran 1897: ‘Bu gürültü yerine, geçen yaz yaşadığım tatlı müzik sesini duymak (Taneyev) için neler vermezdim. Evet, o zaman yaşam bir şenlikti. Bu anılar için de kadere teşekkürler.’(284)

21 Temmuz 1897: ‘Kocama ve çocuklarıma karşı, yeni doğmuş bir çocuk kadar saf ve temizim. Hiç kimseyi, L.N.’yi sevdiğim kadar sevmediğimi, sevemeyeceğimi biliyorum. Onunla karşılaştığımda içime sevinç doluyor ve onu her şeyiyle seviyorum: boyunu posunu, gözlerini, gülüşünü, tatlı konuşmasını (kızdığı zamanlar hariç, ama bundan söz etmeyelim) ve sabırlı olgunluk esinini seviyorum.’(298)

13 temmuz 1897: ‘Taneyev konusunda da beni çok eleştirdiler. Ne yapalım… Bu adamın, bana verdiği zevk yaşantımı renklendirdi. O bana müzik dünyasının kapılarını açtı ve ben o sayede avunmayı öğrendim. Taneyev’in müziği, Vaneçka’nın ölümünden sonra, beni tümüyle terk eden yaşama kavuşturdu. Tatlı ve neşeli varlığı, ruhumun sıkıntısını hafifletiyordu. Şimdi bile, onu ne zaman görsem, kendimi rahat ve sakin hissediyorum. Bunların hepsi, beni Taneyev’e aşık sanıyorlar.’(300)

1 Ağustos 1897: ‘Tüm sanat yapıtlarında aşka çok büyük pay ayrıldığını (“şehvet manisi”) hoşnutsuzluk ve öfkeyle eleştiriyor. Bu sabah Saşa “Babam bugün çok neşeli, o neşeli olunca bizler de neşeli oluyoruz,” dedi. Babasının kabul etmek istemediği ve öfkeyle eleştirdiği bu aşk yüzünden neşeli olduğunu bilebilseydi…’(307)
19 Eylül 1897: ‘Seven hep bir kişidir, öteki ise sevilmesine izin verir.’(330)

22 Ocak 1898: ‘O (Lev N. Tolstoy) bana ne denli acımasız davranırsa davransın, yüreğim hala onun sevgisiyle dolu.’(371)

18 Şubat 1898: ‘İşte dün, kadının uğraşısı –eğitim, tıp, sanat- ne olursa olsun onun bir tek amacı vardır: cinsel aşk; ona ulaştığı zaman, geri kalan her şey kendiliğinden çözümlenir, dedi.

‘Bu inanç benim çok gücüme gitti ve bana çok acı veren, L.N.’nin kadın hakkındaki bu sürekli ve hayasız görüş ve değerlendirmesi nedeniyle, ona sitemde bulundum ve kadını bu biçimde değerlendirmesinin, otuzdört yaşına kadar, değerli bir tek kadın tanıma olanağı bulamamasından ileri geldiğini söyledim. Ruhsal dostluk ve sevgi noksanlığı, sadece benim bedenimi sevmesi, ruhsal ve zihinsel yaşantıma ilgi göstermemesi ve bu durumun zamanla yoğunlaşıp açığa çıkmasının yaşantımı zehir ettiğini ve bu durumun beni düşkırıklığına uğratarak kendisini daha az sevmeme neden olduğunu da açıkladım.’(382)


19 Mayıs 1898: ‘Ben kocamın kişiliğinde coşkulu bir aşık veya acımasız bir yargıç buldum ama hiçbir zaman bir dost bulamadım. Hala da bulamıyorum…’(403)


28  Haziran 1898, Yasnaya Polyana: ‘Aşık olmak tamamen iffetli kalmayı başaramayan gençlere uygundur; evlilikten önce gelmeli ve gençleri onaltı yaşından yirmi ya da daha ileri yaşlara kadar uzanan çok kritik yıllarda kurtarmalıdır. İşte aşık olmanın yeri burasıdır. Ama eğer evlilikten sonra insanların yaşamlarında patlak verirse, yanlış yerde ortaya çıkmış olur ve iğrençtir.’(521)

20 Haziran 1898: ‘Arasıra bana, boş yere sıkıntılar çektirdi ama gene de o sadece beni sevdi –yalnız çocuklarıma karşı da olsa- o benim dayanağım ve koruyucumdu. Ama o olmayınca? Durum çok güç ve çok hüzünlü olacak…’(408)


30 Ağustos 1898: ‘Taneyev sabahleyin gitti. Hastalığım L.N.’yi öyle korkuttu ki…Benim nazik ve sevgili ihtiyar kocam… Bana ihtiyacı olan kocamdan başka kim beni sevebilir? İçtenlikli davranışı gözlerimi yaşarttı ve yattığım yerde, benim için çok değerli olan bu yaşantımızın uzun sürmesi için Tanrıya dua ettim.’(417)


15 Eylül 1898: ‘Söylediğim acı sözler için özür dilediğimi, beraber ve dost olmak istediğimi açıkladım. İkimiz de ağlamaya başladık ve dıştan görünen tüm uyuşmazlıklara rağmen, otuzaltı yıldır birbirimize içten ve sevgimizle bağlı olduğumuzu ve bunun her şeyden önemli ve değerli olduğunu anladık.’(421)


23 Eylül 1898: ‘Başkalarını bir başka biçimde sevebilirim ama, bu dünyada hiç kimseyi kocamla ölçüştüremem bile. Yaşantım boyunca o, benim yüreğimde çok önemli bir yere sahip olmuştur.’(423)


22 Ekim 1898: ‘Bugün L.N.’nin fotoğrafını seyrettim, beni çok kez okşayan ve sık sık öptüğüm, zayıf ihtiyar ellerine baktım ve onu düşünerek hüzün duydum. O ellerin beni okşamasını istedim ama aşık olarak değil, yaşlı olarak.’(426)


30 Mayıs 1899: ‘Ölümü göze aldığına göre, T…’yi çılgınca kıskanıyor demektir. Zavallı sevgilim…başka birini onun kadar sevebilir miyim sanki? Ve bu delice kıskançlık yüzünden, ömrüm boyunca az mı acı çektim, az şeyden mi yoksun kaldım? İnsanların en iyileriyle ilişki kurmaktan, seyahat etmekten, kafaca gelişme, ilginç ve değerli, bilgi ve görgü arttıran her şeyden yoksun kaldım.’(449)


26 Mart 1901: ‘Bana karşı sevecen ve tutkulu. Ne yazık ki genellikle, bunlardan biri öteki olmadan olmuyor.’(475)


3 Temmuz 1901: ‘Çok sevdiğim ellerini öptüm ve onun bakımını yapmanın ne büyük bir mutluluk verdiğini, onu yeterince mutlu edemediğim için ne denli kendimi suçlu bulduğumu, kendisine vermeyi bilmediklerim için beni bağışlamasını rica ettim. Birbirimize sarılarak ağlaştık, uzun süredir gönlümün beklediği, otuzdokuz yıllık evlilik hayatımızda hissettiğimiz yoğun duyguların içten ve gerçek bir itirafıydı bu…’(482)


26 Ocak 1902: ‘Benim Liovoçkam ölüyor… İnancım o ki, yaşamımı onsuz sürdüremem. Kırk yıldır onunla ve onun yayında yaşıyorum. Başkaları ve herkes için, o bir ünlü kişidir, benim için ise tüm yaşantımın simgesidir o, yaşamımız içiçe geçti, geçti ama aman Tanrım, ne kadar çok kusur, pişmanlık ve vicdan azabı yığılı kaldı aramızda!.. Ben onu pek çok sevdim ve o denli de sevecen davrandım ama gene de çok sayıda zaaflarımla ona pek çok acı çektirdim. Beni bağışla Tanrım… Değerli kocam, sevgili eşim beni bağışla…’(506)


4 Kasım 1902: ‘Pek çok sevdiğim bu ünlü adam öyle yaşlı, öyle zayıf ve öyle acınacak durumda ki…’(543)


8 Kasım 1902: ‘Genel olarak ben erkekleri sevmiyorum, onlara yakınlık duymuyor ve onlardan tiksiniyorum. Benim için değerli olmadan ve onu sevmeye başlamadan önce ve uzun bir süre bir adamın ruhuna ve yeteneğine hayran olmam gerek.’(544)


18 Aralık 1902: ‘Onu bir deri bir kemik kalmış yüzünü, ellerini sevecenlik ve kaygıyla seviyor ve öpüyorum ama o bana ilgisiz ve soğuk bir biçimde bakıyor.’(551)


19 Ocak 1903: ‘Dün Taneyev’i de görüp onunla tartıştım ve sonuç olarak onu niçin çok beğendiğimi ve sevdiğimi anladım. Şaşılacak derecede iyi ve yüce gönüllü bir adam.’(554)


21 Ocak 1903: ‘Ona karşı öylesine bir sevgi ve saygı duydum ki ellerini öperek ağlamaya başladım; ona karşı duyduğum ve şimdi beni kaçınılmaz bir yola sürükleyen o bilinçsiz suçluluk duygusu gene etkisi altına aldı beni.’(554)


17 Kasım 1903: ‘Onun ağzından avutucu veya tatlı bir sözün artık hiç çıkmayacağını biliyorum.

‘Önceden tahmin ettiğim şey oldu: sevdalı koca öldü; dost koca hiçbir zaman olmadı, o halde şimdi nasıl olabilirdi?

‘Kocalarının dostluk ve sempatilerini sonuna dek tadabilen kadınlar nasıl da mutlulardır… Bencillerin, büyük adamların eşleri, gelecek kuşakların acımasız ve hoşgörüsüz olarak niteleyecekleri kadınlar da ne denli mutsuzdurlar…’(563)


14 Ocak 1905: ‘Briukov’a her koşulda yanından ayrılmayıp ona yardımcı olmamın, kendisine düşünemeyeceği kadar büyük bir aile mutluluğu verdiğini ve beni sevdiği kadar hiç kimseyi sevmediğini söylemiş… Bunu Briukov bana anlattığı zaman engin bir sevinç duydum.’(575)


9 Mayıs 1910: ‘Ve sonra sözlerimi yumuşatmak için, onu sessizce öptüm. Bu dilden gayet iyi anlıyor.’(705)


4 Temmuz 1910: ‘Basit ve dünyasal insanlar olan bizleri L.N.’nin kısman terk ettiği bir gerçek; bunu asla unutmamamız gerek. Ona yaklaşmayı, yaşlanmayı, coşkulu ve karma karışık ruhumu yatıştırmayı, onunla birlikte dünya yaşamının hiçliğini anlamayı öyle österdim ki…’(602)


7 Temmuz 1910: ‘Tüm üzüntülerim, ona karşı duyduğum ateşli aşkın tüm gücü, birkaç gündür aramızda meydana gelen buzları kırmayı başardı. Yüreklerimizi birleştiren bağı hiçbir şey koparamaz. Biz birbirimize, uzun bir yaşam ve güçlü bir sevgiyle sımsıkı bağlanmışız. Odasına yatmaya gittiğinde yanına vardım ve: “Bir daha gizlice beni bırakıp gitmeyeceğine dair söz ver,” dedim. “Öyle bir niyetim yok, yemin ederim ki seni asla terkemeyeceğim, seni seviyorum,” yanıtını verdi; sesinin titrediğini hissettim. Gözyaşlarımı tutamadım ve onu kaybetmekten korktuğumu, onu pek çok sevdiğimi ve –yaşamımdaki saf ve saçma tutkularıma rağmen- dünyada en çok onu sevmekten asla vazgeçmediğimi ve bunun hep böyle sürüp gideceğini söyleyerek onun boynuna sarıldım. L.N., durumun kendisi için de aynı olduğunu, korkmam için bir neden bulunmadığını ve bizi birbirimize bağlayan bağın kopmayacak kadar sağlam olduğunu söyledi. Gerçeği söylediğini anladım ve engin bir sevinç duydum. Dışarı çıktım ama tekrar yanına giderek, beni, yüreğimi ezen ağır bir yükten kurtardığı için kendisine teşekkür ettim.’(606)


10 Temmuz 1910: ‘Ben bahçeye çıkıp bir meşe ağacının altına uzanmak istiyordum; orada, odamdakinden daha rahat olacağımı sanıyordum. Sonunda L.N.’nin elinden tutarak, gidip yatmasını söyledim; onu odasına götürdüm ve gene odama döndüm; ama onunla konuşmak istiyordum ve bu nedenle gene odasına gittim. Kendi elimle ördüğüm yatak örtüsünü üstüne çekmiş ve başını duvara çevirmişti. İçimde engin bir acıma ve sevecenlik duygusu kabardı ve çok sevdiğim avuçlarının içini öperek beni bağışlamasını söyledim. Aramızdaki buzlar çözüldü, ikimiz de ağlamaya başladık ve sonunda onun sevgisine kavuştum.’(611-613)


24 Temmuz 1910: ‘Kendisine en yakın olan yaratığı, öz karısını hoyratça ve acımasızca kıvrandırırken, AŞK ve SEVGİ konusunda yazı yazmaya nasıl cüret edebiliyor?’(635)


15 Ağustos 1910: ‘Bizim aile cehennemimizin aksine, burada birsürü saygılı ve içtenlikli insan var. Sinsiliği nedeniyle, kocama karşı duyduğum sevginin azaldığını anlamaya başladım. Bana karşı sürekli olarak beslediği ve bana belirtmeye başladığı bu kötü niyetini her hareketinden, yüzünden ve gözlerinden okuyorum; tüm dünyaya sevgi sözcükleri haykıran bu ihtiyarın bu duygusu özellikle çirkin ve çekilmez oluyor. Güncesinin beni tasalandırdığını biliyor ve bunda direniyor. Tanrı beni bu anlamsız bağlılıktan kurtarsaydı, hiç değilse o zaman benim için yaşam çok kolay olur ve kendimi çok özgür hissederdim. O zaman Şaşa ve Çerkov’u büyücülükleriyle baş başa bırakırdım.’(658)


20 Ağustos 1910: ‘At gezintisine çıktım ve bu toprak sahibi görüntüsü beni sıkıyor. Uzaklara kaçmayı ve saklanmayı düşünüyorum.

‘Bugün evliliğimi ve bunda vahim bir yön olduğunu düşündüğümü anımsadım. Hiçbir zaman aşık olmadım. Ama evlenmekten de geri durmadım. [GG]’(737)


28 Ağustos 1910: ‘Soyfa Andreyevna ile ilişkilerim gittikçe daha fazla güçleşiyor. Bu aşk değil; nefrete yakın bir aşk talebi ve gittikçe nefrete dönüşüyor.


Evet, egoizm çılgınlıktır. Eskiden çocuklar onu kurtarıyordu –hayvani bir sevgi, ama yine de diğerkam bir sevgi. Ama bu sevgi sona erdiğinde, geriye kalan yalnızca bir egoizmdi. Ve egoizm en anormal haldir –çılgınlık.[GG]’(739)


30 Ağustos 1910: Onsuz mutsuzum. Onun için korkuyorum. Sükunet bulamıyorum. Yollarda yürüdüm.’(716)


2 Eylül 1910: ‘Schopenhauer: “İnsanları sevmeye zorlamak nefreti tahrik eder, bu yüzden…”[GG]’(739)


10 Eylül 1910: ‘Kötü niyeti ve bağırmaları beni perişan etti. Gidip onun odasına uzandım ve bitkin ve umutsuz öylece kaldım. L.N. masasına oturdu ve yazı yazmaya başladı. Biraz sonra kalktı, iki elimden tutarak ısrarla bana bakmaya başladı. Tatlılıkla bana güldü ve hıçkırarak ağlamaya başladı. Ben kendi kendime :”Şükür sana Tanrım, geçmişte kalan aşkının kıvılcımı hala yüreğinde yanıyor…” dedim.’(684)


15 Eylül 1910, Koçeti: ‘(11) Bana karşı duyduğu, şimdi izi bile kalması sevgiye ihtiyacı olmadığı gibi, benim ona duyduğum sevgiye de ihtiyacı yok. Tek ihtiyacı olan şey, başkalarının benim onu sevdiğimi düşünmesi. Ve bu son derece korkunç bir durum.’(718)


16 Ekim 1910: ‘L.N. kötü yüreklilikle bağırmaya başladı: “Senin kaprislerine boyun eğmek istemiyorum, özgür olmak istiyorum; sekseniki yaşında bir çocuk gibi olmak, karımın elinde kişiliksiz bir oyuncak durumuna düşmek istemiyorum…” dedi. Çok acı ve onur kırıcı öyle şeyler söyledi ki, pek çok üzüldüm. Ben de dedim ki: “Sorun o değil, sen her şeyi ters yorumluyorsun. Bir insanın en önemli işi, önem verdiği kişinin acı çekmesini önlemek için sevgisini feda etmesidir””(707)


21 Ekim 1910: ‘Kocamın bu gönül tutkusunu yok etmesi ve sevgisini karısı olan bana geri vermesi için Tanrıya içtenlikle yalvarıyorum.’(712)

http://snow.prohosting.com/~batgrrl/chess-tolstoy.jpg

KISKANÇLIK HAKKINDA

3 Mayıs 1865: ‘ Kızkardeşime kızdım, çünkü L.nin yaşantısına burnunu fazla sokuyor. Nikolskoye’de, avda, at ve yaya gezmelerinde L.nin yanından hiç ayrılmıyor. Dün ilk kez kıskançlığım patlak verdi. Bugün atımı Tanya’ya verdim. İkisi ormana, ağaç kesimini görmeye gittiler. Aklımdan geçenleri Tanrı biliyor…’(79)


17 Eylül 1876: ‘Yazmayı tasarladığım yaşamöyküsünü (Tolstoy’un) beceremeyeceğimi anladım çünkü tarafsız olamayacağım. Güncesinin sayfalarını karıştırırken, doymazcasına, bir aşk ilişkisiyle ilgili bir anıştırma arayıp durdum, kıskançlıktan kıvrandım ve kafam karıştı. Ama arayacağım.’(101)


12 Şubat 1891: ‘Ben de ona karşılık verdim ve, eğer üzülüyorsa, benim kendisine acımayacağımı ve eğer güncelerini yakmak istiyorsa yakabileceğini, yaptığım çalışmaya hiç önem vermediğimi, kimin kimi üzdüğüne gelince, son yapıtıKroyçer Sonat’la beni, herkesin yanında küçük düşürdüğünü ve bu durumu düzeltmenin de zor olduğunu söyledim (…) Ben bu öykünün beni hedef aldığını, doğrudan doğruya beni yaraladığını, beni herkesin gözünde alçalttığını ve karşılıklı sevgimizden arta kalanını da yok ettiğini, kendim hissettim. Ve bunların tümü, evlilik yaşantım süresince, kocama karşı beni suçlu duruma düşürecek bir davranışta bulunmadığım ve herhangi bir kişiye ne bir bakış, ne bir hareketle, böyle bir kanı uyandırmadığım halde… Yüreğimde, başka birisini sevme olasılığı bulunmuş da olsa, bende bir iç mücadele geçmiş de olsa, bu başka bir sorun, bu benim, işim, yüreğim, benim kutsal yerim, ben saf ve temiz kaldığıma göre, kimsenin ona dokunmaya, sözetmeye hakkı olamaz.’(174)


2 Haziran 1897: ‘L.N. beni gerçekten tasalandırıyor çünkü zayıflıyor, başı ağrıyor…ve şu marazi kıskançlık… Suç bende mi? Bilemiyorum. Taneyev ile birlikte olduğum zamanlar, yaşamımın bu son günlerinde, onun gibi bir dostumun olması, böyle sakin, yetenekli ve iyilik dolu bir dosta sahip olmak ne iyi diyordu (...) Ayışığı, nem, soğuk… ve ne hasret…’(268)


25 Haziran 1897: ‘Makalesi hoşuma gitmiyor ve üzülüyorum. Bu makalede, hiç hoşuma gitmeyen bir tür kötü niyetli kızgınlık buluyorum. Gerçek dışı bir düşmana (bu kıskandığı Taneyev olabilir) kızdığını ve tek amacının onu yok etmek olduğunu hissediyorum.’(286)


16 Ocak 1898: ‘Evet, genel kural olarak bir despotla yaşamak, onun buyruğu altında olmak, zaten yeterince zordur, ama özellikle kıskanç bir despotla yaşamak ise korkunçtur.’(368)


12 Şubat 1898: ‘Ama ölmüş insanlara karşı duyduğum sevgi bile, L.N.nin onlara karşı nefret duymasına neden oluyor.’(379)

2 Nisan 1898: ‘Ben böyle olduğum için kocam, canlı, neşeli ve mutlu!.. Ben sanat, müzik veya birisiyle ilgili ve canlı olduğum zaman, kocamın mutsuz, endişeli ve öfkeli olduğunu kimse anlamayacaktır.’(393)


30 Mayıs 1899: ‘Ölümü göze aldığına göre, T…’yi çılgınca kıskanıyor demektir. Zavallı sevgilim…başka birini onun kadar sevebilir miyim sanki? Ve bu delice kıskançlık yüzünden, ömrüm boyunca az mı acı çektim, az şeyden mi yoksun kaldım? İnsanların en iyileriyle ilişki kurmaktan, seyahat etmekten, kafaca gelişme, ilginç ve değerli, bilgi ve görgü arttıran her şeyden yoksun kaldım.’(449)


26 Haziran 1910: ‘Arazi konusunda, ben Henry George’un ilkesini anlamıyorum, hepsi bu kadar; çocuklarımız varken topraklarımızı bağışlamak bence haksızlık. Din sorununa gelince, aramızda bir düşünce ayrılığı olamaz, çünkü ikimiz de Tanrıya inanıyoruz, iyiliğe ve Tanrı iradesine boyun eğmek gerektiğine de inanıyoruz. Savaştan ve ölüm cezası uygulanmasından, ikimiz de nefret ediyoruz. Yaşadığımız kırsal yaşantıyı seviyoruz. Ne o, ne de ben lükse düşkün değiliz… Tek anlaşmazlık noktamız, benim Çerkov’u sevmeyip L.N.(yi sevmem, onun ise beni sevmeyip Çerkov’u gözbebeği gibi sevmesi.’(595)


1 Temmuz 1910: ‘Çerkov’u selamladım ve :”Gene benimle ilgili bir entrika mı çeviriyorsunuz?” dedim. Çok güç durumda kalmışlardı. L.N. ve Çerkov birbiriyle yarışırcasına günce konusunda, birbirini tutmayan ve anlaşılması güç sözler söylediler ama, hiçbiri ben içeri girmezden önce ne konuştuklarını söylemedi. Şaşa’ya gelince sadece sıvışıp gitti.’(…) Çerkov, L.N.’nin TİNSEL GÜNAH ÇIKARAN PAPAZ (?) olduğunu ve bu gerçeği kabul etmem gerektiğini söyledi (…)Şunları ekledi: “Yaşamını, kocasını mahvetmekle geçiren bu kadını anlayamıyorum.” (…)L.N.’ye öyle acıyorum ki despot Çerkov’un boyunduruğu altında mutsuz, halbuki benimle mutluydu.’(598/9)


5 Temmuz 1910: ‘L.N. kanapeye, Çerkov da hemen onun yanına oturdu. Ben de küskünlük ve kıskançlıktan allak bullak oldum.’(603)

19 Temmuz 1910: ‘Kocamın şu andaki Çerkov’a karşı duyduğu büyük tutku konusunda gözlerimi açtı; sonsuza dek gönlüm tiksinti ve kötü düşüncelerle dolu olacak.[Sofiya, Tolstoy’un 29 Kasım 1851 yılında bir kağıda yazdığı şu sözleri anıştırıyor-DİPNOTU: “Ben hiç aşık olmadım… Erkeklere ise çok sık gönlümü kaptırdım (…) Bana göre, sevginin en önemli belirtisi, sevdiğin kişiyi üzmek ya da onu gücendirmek korkusudur, sadece korkudur.]’(629)


21 Temmuz 1910: ‘Benden başka hepsi onun yanında olmaktan yararlanıyorlar; yaşamımızın sonuna geldiğimiz halde, son günlerimi onun yanında geçirmek olanağına bile sahip değilim (…) Ama bin kez daha fazla acı çekmeye hazırım, yeter ki Liovoçka’m iyileşsin ve bana kızmasın.’(631)


27 Temmuz 1910: ‘Bir köpek birisinin ardından havlıyor, onun ardından koşuyor ve öteki köpekler kurbanı parçalıyorlar. Benim başımdan geçen de bunun gibi bir şey. Tümü birden beni L.N. den ayırmayı denediler. Ama amaçlarına ulaşamayacaklar.’(639)


28 Temmuz 1910: ‘Hayır Bay Çerkov, artık L.N.’nin benden uzaklaşmasına ve sizin olmasına izin vermeyeceğim.’(640)


5 Ağustos 1910: ‘Çerkov bana karşı kaba davrandığında, kocamın beni korumamış olması beni pek çok üzdü ve gururumu kırdı. Bu adamdan öyle çok çekiniyor ki… Öylesine söz dinler ve boyun eğmiş bir duruma gelmiş ki… Ne ayıp ve ne acınacak şey…(…) Gece oldu ama uyuyamıyorum. Diz çöküp uzun süre dua ettim. L.N.’nin Çerkov’u sevmekten vazgeçirmesi, bana geri döndürmesi ve bana karşı soğuk davranmaması için Tanrıya yalvardım.’(648)


26 Eylül 1910: ‘Geri döndüğümde Sofiya Andreyevna’yı öfke içinde buldum. Çerkov’un fotoğrafını yakmıştı.’(720)


21 Ekim 1910: ‘Kocamın bu gönül tutkusunu yok etmesi ve sevgisini karısı olan bana geri vermesi için Tanrıya içtenlikle yalvarıyorum.’(712)


24 Ekim 1910: ‘Her sabah, L.N. günlük gezintisine çıktığında, kuşku içinde ona pusu kurup gözetliyorum, çünkü Çerkov’u görmeye gitmesinden korkuyorum ve bu korku da çalışmama engel oluyor.’(715)

CİNSELLİK  HAKKINDA

19 Haziran 1850: ‘Yalnız bir şeyden memnun olmadım: Şehvetimi yenemiyorum. Bu tutku bende bir alışkanlık durumuna gelmeye başladığından bu yana bu savaşımım daha da güçleşiyor.’ (34)


13 Haziran 1851: ‘Tensellik dışında, kendimden hoşnut olmakla birlikte…’ (55)


20 Eylül 1855: ‘Birçok güzel kız ve tensellik bana işkence ediyor.’(149)


6 Haziran 1856: ‘Fiziksel ağrı düzeyine varacak derecede korkunç bir şehvet.’(166)

8 Haziran 1856: Bahçede dolaştım. Harika bir güzelliğe sahip çok hoş bir köylü kadın gördüm. Dayanılmaz bir kötülük arzusuyla dolup taşıyorum. Kötülüğün kendisi bile bundan iyidir.’(167)


5 Temmuz 1856: ‘Geceleyin saat 2’ye kadar belirsiz bir tensel arzu içinde yürüyüp durdum.’(171)


5 Eylül 1856: ‘Sağlığım hala kötü. Neredeyse iktidarsız olma düşüncesi beni mahvediyor.’(173)


27 Kasım 1856: ‘Tensel amaçlarla dolaşıp durdum. Nevski’de sarhoş bir fahişe buldum. Hamama gittim.’(180)


12 Aralık 1856: ‘Çok üzgünüm. Rüyamda yerde kan gölü vardı. Ayrıca göğsüme esmer bir kadın oturmuş, çıplak bir şekilde bana doğru eğilmiş bir şeyler fısıldıyordu.’(181)


20 Mayıs/1 Haziran 1857, Grindelwald: ‘Hizmetçi birkaç kez koşarak geçti ve ben beni beklediğini düşündüm; zira herkes yatağındaydı.’(195)


2/14 Haziran 1857, Chambery: ‘Yanımda oturan kadına teklif etmek istedim; ama reddetmesinden korktum.’(196)


7/19 Haziran 1857, Gressoney: ‘Bir kadına beş frank teklif ettim; ne yazık ki fahişe değilmiş. Aptal bir yaratıktı; ama onu çok istedim. Kazaklar’dan iki sayfa yazdım.’(197)


11/23 Haziran 1857, Evionnaz: ‘Kahveden şikayet ettiğim için garson kız ağladı… Çilli bir güzel. Şiddetle bir kadın arzuluyorum. Ama güzel bir kadın.’(197)


8 Ekim 1862: ‘Kocamın (Tolstoy) tüm geçmişi bana çok iğrenç görünüyor. Bu duygudan hiç kurtulamayacağım sanırım…Benim geçmişimde de kötü şeyler var ama onunkiler kadar değil. ’(31/32)


16 Aralık 1862: ‘L. Öylesine akıllı, faal ve yetenekli ama geçmişi iğrenç. Benim geçmişim ise küçücük ve anlamsız… Onun ilk yapıtlarını okudum ve aşk ve kadının sözkonusu edildiği her bölümde iğrenti ve eziklik duyuyorum. Bunları, bunların tümünü yakmak isterdim. Yeterki onun geçmişini bana anımsatacak bir şey, asla bir şey kalmasın. Kıskançlık beni korkunç bir bencil durumuna soktuğu için, yapıtlarının yok olmasına ben üzülmezdim.


Onu öldürüp de tam benzerini tekrar hemen yapabilseydim, bu işi kıvançla yapardım.’(41)


13 Kasım 1863: ‘Onun, karşısına çıkan ilk güzel kadına uyguladığı idealini kıskanıyorum… Ben, onun cinsel doyum aracı, çocuk dadısı, evin bir eşyası, bir kadınım ben… Çok önemsiz bir kişiliği olan bir insanım. Onun ise dopdolu bir yaşamı, bir uğraşısı, yeteneği ve ölümsüzlüğü var. Gene ondan korkmaya ve onda, genel bir uzaklaşma sezmeye başladım. Beni bu duruma o getirdi. Acaba sorumlusu ben miyim? Hırçın ve huysuz oldum, eskisi gibi bana değer vermediğini, bir kenara attığını fark ediyorum.’(67)


22 haziran 1884: ‘Ben de kendi hatalarımı söylemek istedim, ama söyleyemedim. Karıma ve Seryoja’ya karşı kötülük ve kadınlara masum olmayan bakışlar.’(299)


4 Temmuz 1889, Yasnaya Polyana: ‘Evet, dün köylüler kızların değil, yalnızca kadınların histeri nöbetine yakalandığını ileri sürdüler. Bu yüzden bunun cinsel aşırılığın sonucu olduğu doğru.’(342)


24 Eylül 1889, Yasnaya Polyana: ‘Yemekte Sonya yaklaşan bir treni nasıl seyrettiğini ve kendisini onun altına atmak istediğini anlattı. Onun için üzüldüm. Esas husus, kendimi ne kadar çok suçlamam gerektiğini bilmem. Örneğin; Saşa doğduktan sonraki lanet şehvet duygumu hatırlıyorum. Evet, günahlarımı mutlaka hatırlamalıyım.’(350)


6 Temmuz 1890, Yasnaya Polyana: ‘Evet, tıpkı bir hastalık gibi cinsel arzuyu da öldürmek gerekir. Aynı şekilde kibiri öldürmek için de aşağılanma ve utanç gerekir.’(380)


21 Mart 1891: ‘L. Şaşılacak derecede sevimli, sevecen ve neşeli. Ama ne yazık ki bunlar hep, tek ve aynı nedenden…Kroyçer Sonat’ı hayranlıkla okuyanlar, L.nin aşk yaşantısına bir göz atabilseydiler, onu neşeli ve iyi yürekli yapanın sadece aşk yaşantısı olduğunu anlarlar ve taptıkları kişiyi, çıkardıkları bu yüksek yerden hemen aşağı atarlar, ona değer vermezlerdi. Ama ben onu olduğu gibi seviyorum, normal, alışkanlıklarında zayıf ve iyi. Hayvan olmamak gerek, ama ne pahasına olursa olsun, insanın kendinde bulunmayan gerçekleri de öğütlememesi gerek…’(184)


9 Haziran 1891: ‘Ben onu sevecen, ilgili ve dost görmekten mutluluk duyacağım ama o ya kaba bir biçimde kösnülü ya da ilgisiz.’(213)


1 Ağustos 1897: ‘Tüm sanat yapıtlarında aşka çok büyük pay ayrıldığını (“şehvet manisi”) hoşnutsuzluk ve öfkeyle eleştiriyor. Bu sabah Saşa “Babam bugün çok neşeli, o neşeli olunca bizler de neşeli oluyoruz,” dedi. Babasının kabul etmek istemediği ve öfkeyle eleştirdiği bu aşk yüzünden neşeli olduğunu bilebilseydi…’(307)


7 Kasım 1897: ‘L.N. yatağı kendi yaptı ve bu yorucu at yolculuğundan sonra, istekliliğini bana kanıtlamak için, oldukça dinç göründü… Bunu ben, onun olağanüstü gücünün bir kanıtı olması için not ediyorum ve de yetmiş yaşında.’(344)


18 Şubat 1898: ‘İşte dün, kadının uğraşısı –eğitim, tıp, sanat- ne olursa olsun onun bir tek amacı vardır: cinsel aşk; ona ulaştığı zaman, geri kalan her şey kendiliğinden çözümlenir, dedi.


‘Bu inanç beanim çok gücüme gitti ve bana çok acı veren, L.N.’nin kadın hakkındaki bu sürekli ve hayasız görüş ve değerlendirmesi nedeniyle, ona sitemde bulundum ve kadını bu biçimde değerlendirmesinin, otuzdört yaşına kadar, değerli bir tek kadın tanıma olanağı bulamamasından ileri geldiğini söyledim. Ruhsal dostluk ve sevgi noksanlığı, sadece benim bedenimi sevmesi, ruhsal ve zihinsel yaşantıma ilgi göstermemesi ve bu durumun zamanla yoğunlaşıp açığa çıkmasının yaşantımı zehir ettiğini ve bu durumun beni düşkırıklığına uğratarak kendisini daha az sevmeme neden olduğunu da açıkladım.’(382)


16 Ocak 1900, Moskova: ‘Cinsel arzuya en iyi yaklaşım (1) Onu tamamen bastırmaktır. Sonraki en iyi ise (2) yalnızca tek kadınla ilişki kurmak, iffet ve iman ve hep birlikte çocuk yetiştirip birbirine yardım etmektir. (3) Bundan sonraki kötü yaklaşım, cinsel arzu zorladığında geneleve gitmektir; (4) Birlikte yaşamaksızın çeşitli kadınlarla olağan ilişkiler kurmaktır. (5) Bir kadınla ilişki yaşayıp sonra onu terk etmektir. (6) Hepsinden kötüsü kendi sadakatsiz ve ahlaksız karınızla yaşamaya devam etmektir.’(540)


26 Mart 1901: ‘Bana karşı sevecen ve tutkulu. Ne yazık ki genellikle, bunlardan biri öteki olmadan olmuyor.’(475)


10 Ağustos 1905, Yasnaya Polyana: ‘Erkek ile kadın arasındaki fark şudur: Erkek daima şehvet hisseder, ama onu bastırabilir. Bir kadın ise –ancak zaman zaman- şehvet hisseder, ama onu bastıramaz.’(602)


9 Temmuz 1908: ‘Bu istenmeyen yoksulluğun ve ihtiyacın ortasında, içinde yaşadığım çılgınca lüksün adaletsizliği. Her şey gittikçe daha da kötüleşiyor. Gittikçe daha sıkıntılı hale geliyor. Bunu unutamam ve bunu görmezden gelemem.


‘Hepsi de benim biyografimi yazıyor –büyük biyografilerde durum aynı. Benim yedinci emre karşı yaklaşımım konusunda hiçbir şey yer almıyor. Mastürbasyonun korkunç kirliliği ya da daha kötüsü (on üç mü, on dört mü, on beş mi yoksa on altı yaşında mı başladığımı hatırlamıyorum) yer almayacak. Ve hepsi de köylü kadın Aksinya ile –hala hayatta- ilişkiye kadarki bölüm itibarıyla aynı. Sonra evliliğim. Evliliğim esnasında karıma hiçbir zaman sadakatsizlik yapmamışsam da, Aksinya’ya karşı korkunç bir arzu hissettim. Bunların hiçbiri biyografilerde yer almıyor ve almayacak. Ve bu çok önemli.’(652)


10 Mart 1909, Yasnaya Polyana: ‘Eğer hem cinsel ilişkilerin kendilerini hem de onların yol açtığı duyguları ve ayrıca evliliği, özellikle güzel ve mutluluk getiren bir şey [aslında evlilik, kişinin bütün yaşamını daima olmasa da, on bininden dokuz bin dokuz yüz doksan dokuzunda mahveden bir olaydır] olarak şiirleştirmeseydik, cinsel arzuyla mücadele etmek yüz kez daha kolay olabilirdi. Keşke insanlara çocukluğunda ve sonra da tamamen olgunlaştığında; cinsel eylemin (kişi yalnızca bu eyleme teslim olmayı seven bir kişi hayal etmelidir) ancak her iki taraf da onları çocuk yetiştirme ve onları mümkün olduğunca eğitme güç ve karmaşık sorumluluğuna götürecek sonuçları olduğunun bilincinde olmaları halinde insani bir anlam kazanan iğrenç, hayvani bir eylem olduğu aşılansa.’(663)


28 Ağustos 1910: ‘L.N. insan bir hayvandır ama düşünen bir hayvan olduğu için usun içgüdüden daha güçlü olması gerekir yanıtını verdi ve şunları ekledi: Tinsel olarak esinlenmesi ve insan neslinin sürekliliğini düşünmemesi, bunu görev bilmemesi gerekir. İnsanın hayvandan farkı da budur. Eğer L.N. bir keşiş, kendini dine adamış bir kişi olsaydı ve de bekar olsaydı, bu dedikleri çok yerinde olurdu. Ama gerçek şu ki, kocamın istek ve iradesiyle ben onaltı kez gebe kaldım ve onüç çocuk doğurdum.’(674)

http://context.themoscowtimes.com/photos/large/2007_12/2007_12_14/front_2.jpg

 

BEDEN HAKKINDA

12 Haziran 1851: ‘Beden, yaşamın çirkin yanı yeniden üste çıktı … Sesin nereden geldiğini biliyordum… o sese karşı savaştım ve teslim oldum. Ün ve kadın düşleri görerek uykuya daldım. Ama bu benim hatam değildi, benim yapabileceğim bir şey yoktu.’(54)


5 Eylül 1856: ‘Sağlığım hala kötü. Neredeyse iktidarsız olma düşüncesi beni mahvediyor.’(173)


10 Temmuz 1890, Yasnaya Polyana: ‘İnsanlar yiyor ve berbat bir koku yayıyorlar.’(380)


18 Şubat 1898: ‘İşte dün, kadının uğraşısı –eğitim, tıp, sanat- ne olursa olsun onun bir tek amacı vardır: cinsel aşk; ona ulaştığı zaman, geri kalan her şey kendiliğinden çözümlenir, dedi.

‘Bu inanç beanim çok gücüme gitti ve bana çok acı veren, L.N.’nin kadın hakkındaki bu sürekli ve hayasız görüş ve değerlendirmesi nedeniyle, ona sitemde bulundum ve kadını bu biçimde değerlendirmesinin, otuzdört yaşına kadar, değerli bir tek kadın tanıma olanağı bulamamasından ileri geldiğini söyledim. Ruhsal dostluk ve sevgi noksanlığı, sadece benim bedenimi sevmesi, ruhsal ve zihinsel yaşantıma ilgi göstermemesi ve bu durumun zamanla yoğunlaşıp açığa çıkmasının yaşantımı zehir ettiğini ve bu durumun beni düşkırıklığına uğratarak kendisini daha az sevmeme neden olduğunu da açıkladım.’(382)


22 Ağustos 1910: ‘Bugün doğum yıldönümüm, altmışaltı yaşındayım ve hala abartılmış bir duygusallık ve büyük bir tutku sahibiyim; bunların yanı sıra da hep genç görünüyorum.’(666)


[Böyle düşünmesine rağmen genç Tolstoy huzurlu değildir. Durumun birden çok açıklamasına yatkın olacaktır yaşamı boyu. Kendini aldatmak, kandırmak mı, dürüst olmak mı?-ZK]

HASTALIK HAKKINDA

5 Eylül 1856: ‘Sağlığım hala kötü. Neredeyse iktidarsız olma düşüncesi beni mahvediyor.’(173)
23 Eylül 1861: ‘Yine tüberkülozum; ama artık buna alıştım.’(228)


11 Temmuz 1881:’Sonya bir kriz geçirdi. Bu kez daha iyi karşıladım; ama yine de kötüydü. Onun hasta olduğunu anlamalı ve ona acımalıyım. Ama insanın bir kötülüğe sırtını dönmesi imkansız.’(276)


3 Mayıs 1884: ‘Karımdan bir mektup aldım. Zavallı kadın, benden ne kadar da nefret ediyor. Tanrım, bana yardım et! (…) Depresyondayım. Yararsız, tuhaf, gereksiz bir yaratığım ve üstelik bencilim. Tek iyi şey, ölmek istemem.’ (290)


21 Haziran 1887: ‘Ruhsal yönden de, bedensel olarak da çok bitkinim, kendimi çok güçsüz buluyorum. Anılar ve özlemler bitiriyor beni ve en kötüsü de bu.’(137)


26 Ekim 1890, Yasnaya Polyana: ‘Öylesine huzursuzluk, ajitasyon ve lüzumsuz bir telaş var ki; beni depresyona soktu.’(388)

2 Haziran 1897: ‘L.N. beni gerçekten tasalandırıyor çünkü zayıflıyor, başı ağrıyor… ve şu marazi kıskançlık… Suç bende mi? Bilemiyorum. Taneyev ile birlikte olduğum zamanlar, yaşamımın bu son günlerinde, onun gibi bir dostumun olması, böyle sakin, yetenekli ve iyilik dolu bir dosta sahip olmak ne iyi diyordum.’(268)


27 Kasım 1900: ‘O neşeli ve canlı, çünkü ben hasta ve hareketsizim. Benim canlılığımı hiç sevmez ve hep ondan korkar.’(457)

7 Aralık 1902: ‘Zavallı yorgun gözleri, çok sevdiğim o değerli ve akıllı gözleri bana acılı olarak bakıyor ama, iyileşmesi ve yaşaması için canımı seve seve verebilirdim ancak ona yardımcı olamıyordum. Şeytanlarla ilgili menkıbeyi yazdığı için Tanrının onu cezalandırıp yaşatmayacağı düşüncesi aklıma takıldı. Acaba ne olacak?’(547)


18 Aralık 1902: ‘Onu bir deri bir kemik kalmış yüzünü, ellerini sevecenlik ve kaygıyla seviyor ve öpüyorum ama o bana ilgisiz ve soğuk bir biçimde bakıyor.’(551)


11 Temmuz 1910: ‘Hayattayım, hemen hemen…(…) Hala hastayım. Sonya, zavallı kadın, sakinleşti. Zalim ve moral bozucu bir hastalık.’(711)


26 Ağustos 1910: ‘Şimdi herkes benimle, sanki anormal, histerik ve yarı deliymişim gibi konuşuyor ve söz ve davranışlarımın tümünün hastalığımdan kaynaklandığını sanıyor. Ama bu konudaki kararı insanlar ve daha adaletle Tanrı verecektir.’(671)

http://www.cooperativeindividualism.org/tolstoy-leo-1909.jpg

 

İKİLEM, ÇELİŞKİLER HAKKINDA

29 Aralık 1850: ‘Akşamları ise-kurallar ya da Çingeneler.’(38) [Burada Çingeneler, eğlence ve kadın (cinsellik) demek.-ZK]

18 Nisan 1851: ‘Geri duramam. Uzaktan bana çok hoş görünen pembe silüete işaret ettim ve arka kapıyı açtım. İçeri girdi. Kendisini göremedim. İğrenç ve iticiydi.’ (45) ‘Korkunç bir pişmanlık.’ (45)


20 Mart 1852, Starogladkovskaya: ‘Tensellik tamamen çelişkili bir temele dayanır: ne kadar uzak durursan, arzu o kadar güçleniyor. Bu tutkunun iki nedeni var: beden ve hayal.’(67)


30 Mart 1852: ‘Sıkıntıdan aklımı kaçıracağım. Bütün tutkuları küçümsüyorum; yaşamı küçümsüyorum. Ama yine de küçük tutkulara kapılıp gidiyorum ve yaşam dikkatimi dağıtıyor.’(74)


21 Ekim 1857, Moskova: ‘Ve Tanrım, ne kadar yaşlıyım! Her şey beni sıkıyor; hiçbir şeyden iğrenmiyorum; hatta neredeyse kendimden memnunum. Ama hiçbir şey beni etkileyemiyor. Hiçbir şeyi arzulamıyorum. Ve bu tatasız varoluşa gücüm yettiğince katlanmaya hazırım. Yalanızca neden olduğunu bilmiyorum. Tuhaf olan, Tanarı’nın bir ekmek parçasının Kendi Oğlunun teni olmasını emretmesi değil; ondan yüz bin kat daha tuhaf olanı yaşamamız, ama neden olduğunu bilmememiz. İyiliği seviyoruz; ama hiçbir yerde şöyle yazmıyor: “Bu iyidir, şu kötüdür.’(206)


16 Aralık 1862: ‘L. Öylesine akıllı, faal ve yetenekli ama geçmişi iğrenç. Benim geçmişim ise küçücük ve anlamsız… Onun ilk yapıtlarını okudum ve aşk ve kadının sözkonusu edildiği her bölümde iğrenti ve eziklik duyuyorum. Bunları, bunların tümünü yakmak isterdim. Yeterki onun geçmişini bana anımsatacak bir şey, asla bir şey kalmasın. Kıskançlık beni korkunç bir bencil durumuna soktuğu için, yapıtlarının yokolmasına ben üzülmezdim.

Onu öldürüp de tam benzerini tekrar hemen yapabilseydim, bu işi kıvançla yapardım.’(41)


11 Ocak 1863: ‘Okudu mu günceyi bilmiyorum.’(43)


24 Mart 1863: ‘Ona sahip değilim; çünkü buna cüret edemem. Kendimi ona layık hissetmiyorum. Sinirli ve alınganım; tam anlamıyla mutlu değilim. Beni üzen bir şeyler var. Ona tam olarak layık olabilecek adamı kıskanıyorum. Ben ona layık değilim.’(249)

22 Mayıs 1863: ‘Ne aptalmışım…ona inandım ve kısmetime de sadece pişmanlık düştü. Herşey bana öyle kaygı verici geliyor ki… Köpek bile hüzünlü, oda hizmetçim Donaşa mutsuz, ihtiyarlar acımaklı ve her şey ölü.
Eğer Liova…’(57)


7 Ekim 1863: ‘Zeka, erişilmez yetenek, erdem ve fikirleri kişiliğinde toplamış bir kocanın yanında olmak mutluluk değil mi? Ama gene de sıkılıyorum…”Gençlik”[Tolstoy notu]’(65)


13 Kasım 1863: ‘Onun, karşısına çıkan ilk güzel kadına uyguladığı idealini kıskanıyorum… Ben, onun cinsel doyum aracı, çocuk dadısı, evin bir eşyası, bir kadınım ben… Çok önemsiz bir kişiliği olan bir insanım. Onun ise dopdolu bir yaşamı, bir uğraşısı, yeteneği ve ölümsüzlüğü var. Gene ondan korkmaya ve onda, genel bir uzaklaşma sezmeye başladım. Beni bu duruma o getirdi. Acaba sorumlusu ben miyim? Hırçın ve huysuz oldum, eskisi gibi bana değer vermediğini, bir kenara attığını fark ediyorum.’(67)

19 Aralık 1863: ‘Onun işi başından aşkın ve yaşlı, halbuki ben, bugün kendimi çok genç hissediyor ve delilikler yapmak istiyorum… Gidip yatacağıma boğuşmak ve taklalar atmak isterdim… Ama kiminle?’(68)


12 Eylül 1867:’ Bende bir şeyler eksik, sevgi ve açık yüreklilik. Yalnızlıktan da, onunla baş başa kalmaktan da korktuğumun farkındayım… Bunların en önemlisi gene de sevmemektir. Ben bu denli çok sevmekle ne elde ettim, nereye ulaştım? Bu sevgi, bundan sonra ne işe yarayacaktır? Acı çekeceğim ve onurumun kırıldığını hissedeceğim.’(88)


13 Şubat 1873: ‘Oysa ben, suçlu, budala, cansıkıcı bir insanım. Her konuda en doğru, en açık düşüncelere sahip olan ve çok sevilen sabırlı ve namuslu dayanağım L. Olmasaydı, ben ne hallere düşerdim? Arasıra, bakışlarımı ruhumun derinliklerine çevirerek soruyorum: “Peki, sen ne istiyorsun?” Ve büyük bir ürküntüyle şu yanıtı veriyorum: “Ben eğlence, gevezelik ve şık giysiler istiyorum; hoşa gitmek, herkesin benim güzelliğimi övmesini istiyorum. L.nin de bu istekleri görüp duymasını ve kendisinin de içine kapanık yaşantısından sıyrılıp, benimle birlikte normal insanların yaşantısını sürdürmesini istiyorum. Ama birden, içimden gelen bir çığlıkla, Havva’yı kandırdığı gibi, Şeytanın önerdiği bu yasak ve kötü eğilimlerimi reddediyor ve kendimden iğreniyorum. Güzel olduğumu söyleyenlerden tiksinti duyuyorum. Güzel olduğumu ben hiç düşünmedim, şimdi ise çok geç. Üstelik ne işime yarardı ki?’(96)


9 Nisan 1884: ‘Aptalca. Bu pis, aylakça yaşam yine beni yakalıyor.’(287)


11 Nisan 1884: ‘Gittikçe daha fazla batağa saplanıyorum ve çırpınışlarımın faydası yok. Batmadıkça tepki göstermiyorum. Kızgın değilim. Herhangi kibir de duymuyorum. Ancak bu günlerde tam bir zayıflık, ölümcül bir zayıflık duyuyorum. Gerçek ölümü arzuluyorum. Umudumu kesmedim. Yaşamak istiyorum ve yaşamımın nöbetçisi olmak istemiyorum.’(288)


3 Mayıs 1884: ‘Karımdan bir mektup aldım. Zavallı kadın, benden ne kadar da nefret ediyor. Tanrım, bana yardım et! (…) Depresyondayım. Yararsız, tuhaf, gereksiz bir yaratığım ve üstelik bencilim. Tek iyi şey, ölmek istemem.’ (290)
30 Ocak 1889, Moskova: ‘Fet’lere gittim ve öğle yemeğini orada yedim. Her şey korkunç derecede aptalcaydı. Durmaksızın yedik, içtik ve şarkı söyledik. İğrençti.’(322)


24 Eylül 1889, Yasnaya Polyana: ‘Yemekte Sonya yaklaşan bir treni nasıl seyrettiğini ve kendisini onun altına atmak istediğini anlattı. Onun için üzüldüm. Esas husus, kendimi ne kadar çok suçlamam gerektiğini bilmem. Örneğin; Saşa doğduktan sonraki lanet şehvet duygumu hatırlıyorum. Evet, günahlarımı mutlaka hatırlamalıyım.’(350)


17 Haziran 1890, Yasnaya Polyana: ‘Yani Tanrı’ya; Onun hakikatını yalnızca sözlerle değil fiillerle, fedakarlıkla ve fedakarlık örneği göstererek, yurtdışında yayarak hizmet etmek istiyorum. Ama bir sonuç alamıyorum. Tanrı bunu yapmama izin vermiyor. Bunun yerine karımın eteğine tutunmuş, ona esir olmuş halde yaşıyorum. Ben ve çocuklarım, sevgiyi yok edemeyeceğim sahte bahanesine sığınarak haklı çıkarmaya çalıştığım soysuz ve firavunca bir yaşam sürüyoruz. Fedakarlık ve zafer örneği yerine, beni İsa’nın dinine yabancılaştıran kötü, soysuz ve firavunca bir yaşam sürüyorum. Ama Sen kalbimde ne olduğunu ve ne istediğimi biliyorsun. Eğer benim kaderim bu değilse, eğer Sana hizmet etmemi istemiyorsan; yalnızca bir pislik gibi yaşamamı istiyorsan, o zaman Sen nasıl istersen öyle olsun.’(376)


17 Haziran 1890, Yasnaya Polyana: ‘Yani Tanrı’ya; Onun hakikatını yalnızca sözlerle değil fiillerle, fedakarlıkla ve fedakarlık örneği göstererek, yurtdışında yayarak hizmet etmek istiyorum. Ama bir sonuç alamıyorum. Tanrı bunu yapmama izin vermiyor. Bunun yerine karımın eteğine tutunmuş, ona esir olmuş halde yaşıyorum. Ben ve çocuklarım, sevgiyi yok edemeyeceğim sahte bahanesine sığınarak haklı çıkarmaya çalıştığım soysuz ve firavunca bir yaşam sürüyoruz. Fedakarlık ve zafer örneği yerine, beni İsa’nın dinine yabancılaştıran kötü, soysuz ve firavunca bir yaşam sürüyorum. Ama Sen kalbimde ne olduğunu ve ne istediğimi biliyorsun. Eğer benim kaderim bu değilse, eğer Sana hizmet etmemi istemiyorsan; yalnızca bir pislik gibi yaşamamı istiyorsan, o zaman Sen nasıl istersen öyle olsun.’(376)


26 Ekim 1890, Yasnaya Polyana: ‘Öylesine huzursuzluk, ajitasyon ve lüzumsuz bir telaş var ki; beni depresyona soktu.’(388)

15 aralık 1890: ‘Biraz önce İlya’ya gitmeyi, herkese veda edip, kendimi tren raylarının üstüne yavaşça bırakmayı düşündüm ama uygulaması kolay olduğu için korku veriyor:’(150)


12 Ağustos 1891: ‘Gerisi önemli değil: yaşantımız ayrıldı: ben çocuklarımla yaşıyorum, o ise düşünceleri ve bencilliğiyle. Kırılan bir daha tamir edilemez.

Tanrıdan umudumu kesmedim, karar verme anı gelince bene yol gösterecektir. Hep kendimi oyalamaya zorluyorum, aksi halde yaşamıma son verme ve bu ikili yaşantıyı bitirme ve yükümlülüklerden kurtulma isteği, beni etkisi altına alıverecek.’(226)


22 aralık 1893: ‘Kahramanca bir şeyler yapmak istiyorum. Yaşamımın geri kalan kısmını Tanrı’nın hizmetine adamak istiyorum. Ama O beni istemiyor. Ya da benim istediğim yola gitmemi istemiyor. Ve yakınıp duruyorum. Bu lüks. Bu kitapların satışı. Bu ahlaki bir pislik. Bunlar bahane. Asıl melankolimi yenemiyorum. Yapmak istediğim asıl husus, ıstırap çekmek. İçimi yakan hakikatı haykırmak istiyorum.’(427)


24 Ocak 1894, Grinyovka: ‘Beni sıkı sıkıya saran bütün bu kötülük ağlarını yırtıp atamıyorum. Ve bunun nedeni gücüm olmaması değil; ahlaken bunu yapamayacak durumda olmam. Bu ağları ören örümcekler için üzgünüm. Hayır, asıl husus benim iyi olmamam: Tanrı’ya karşı gerçek imana ya da sevgiye sahip olmamam. Hakikat bu. Peki eğer Tanrı’yı sevmiyorsam, neyi seviyorum? Hakikatı mı?’(431)


1/2 Ocak 1895: ‘Neden acaba, hasta ve normal yaşantıdan sapmış kişiler, neden zayıf ve budalalar L.N.’nin doktrinlerine dört elle sarılıyor ve şöyle ya da böyle… ama geri dönüşü olmayan bir biçimde kendilerini yitiriyorlar? (…) O, insanların mutluluğu için vaazlar verip, onları mutlu kılmak için uğraşırken, benim yaşamımı o denli güçleştiriyor ki, yaşantım gitgide zorlanıyor (…) Tanya’yı –kızı-, eskisine göre daha az seviyorum. Popov ve Koklov gibi siliklerin aşkıyla onun lekelendiği kanısındayım.’(250)

5 Ocak 1895: ‘Her yerde sıkılıyorum. Benim yapım böyle, ya faaliyet, ya duygulanma istiyor, aksi halde bitkin oluyorum. Şu anda, hasta olan çocuklarımın yanında kalmak beni sıkıyor, en kötüsü de bu. N L.yi ne de Tanya’yı özlemiyorum.’(252)


26 Temmuz 1896, Yasnaya Polyana: ‘Ve karı koca Trofim ve Khalyavka ölüyorlar; çocukları da aynı şekilde. Ve biz Beethoven’i tartışıyoruz. Tanrı’ya beni bu yaşamdan azat etmesi için yalvardım; yine yalvarıyorum ve acılar içinde ağlıyorum. Yolumu kaybettim ve saplanıp kaldım; kendimden ve yaşamımdan nefret etmekten başka hiçbir şey yapamıyorum.’(489)


15 Temmuz 1897: ‘Yaşamım boyunca olduğu gibi, başkalarının işiyle uğraşmak yerine, kendime ait bir iş, özel yaşantı ve kişisel zevkler istiyorum. İşte o zaman cesaretimi yitirip fena oluyorum.’(294)


8 Mart 1898: ‘Ben yaşantımın neşeli olmasını değil, bir içeriği olmasını ve huzurlu geçmesini istiyorum. Halbuki huzursuz, kararsız ve güç bir yaşantım var.’(389)


2  Nisan 1898: ‘Kocamın mutluluğu uğruna, bende canlı olan her şeyi içime atmak, coşkulu mizacımı yatıştırmak, yaşamamak ama yaşantıya dayanmak zorundayım.’(394)


21 Haziran 1898: ‘Dün akşam L.N.’nin beni merak ettiğini ve tasalandığını öğrenince hoşuma gitti. Aniden bir fırtına çıktığında, ben dışarıdaydım. L.N. akşam yemeğini yememiş ve bana araba ve giysi gönderilmesini söylemiş. İşte, o ölünce kimse benimle ilgilenmeyecek ve bu da bana zor gelecek.’(409)


1 Ocak 1899: ‘L.N. dahil oyunlar oynadık. Bunlar neşeli şeyler ama benim gönlüm başka şeyler istiyor, ruhumun başka özlemleri var ve bu beni üzüyor ne yazık.’(440)


23 Haziran 1900, Yasnaya Polyana: ‘Daima şükreden ve neşeli olmak nasıl mümkün olabilir?’(542)


18 Mayıs 1901: ‘Çok acı çektim, L.N.’nin gücünün azaldığını görüyorum, iç yaşantım karma karışık ve her şey üzüntü ve sıkıntı; bana öyle geliyor ki, bir şey sona eriyor. Ama diğer taraftan enerji, daha yaşamak, daha çalışmak ve hareket etmek isteğim ve duygularımın değişik oluşundan kaynaklanan, büyük bir ruhsal karışıklığın da kurbanıyım. Ve bunların tümü uyanıyor ve ölüyor, fışkırıyor ve sönüyor. L.N.’nin tükenişi, beni de birlikte sürüklüyor; benim de onunla beraber ihtiyarlamam gerek, ama yapamıyorum ve istesem bile beceremezdim…’(478)


7 Aralık 1901: ‘Benim görevim bu, her zamanki görevim; görevimi yapabilmek için tüm enerjimi bitiriyor ve kişiliğimi yok ediyorum.’(490)


26 Ocak 1902: ‘Benim Liovoçkam ölüyor… İnancım o ki, yaşamımı onsuz sürdüremem. Kırk yıldır onunla ve onun yayında yaşıyorum. Başkaları ve herkes için, o bir ünlü kişidir, benim için ise tüm yaşantımın simgesidir o, yaşamımız içiçe geçti, geçti ama aman Tanrım, ne kadar çok kusur, pişmanlık ve vicdan azabı yığılı kaldı aramızda!.. Ben onu pek çok sevdim ve o denli de sevecen davrandım ama gene de çok sayıda zaaflarımla ona pek çok acı çektirdim. Beni bağışla Tanrım… Değerli kocam, sevgili eşim beni bağışla…’(506)


5 Ağustos 1902: ‘Hayret verici bir şey: Kendimin ne kadar kötü ve aptal birisi olduğunu biliyorum; ama yine de insanlar beni bir dahi olarak görüyorlar. Peki o zaman diğer insanlar nasıl?’(565)


9 Temmuz 1908: ‘Bu istenmeyen yoksulluğun ve ihtiyacın ortasında, içinde yaşadığım çılgınca lüksün adaletsizliği. Her şey gittikçe daha da kötüleşiyor. Gittikçe daha sıkıntılı hale geliyor. Bunu unutamam ve bunu görmezden gelemem.
‘Hepsi de benim biyografimi yazıyor –büyük biyografilerde durum aynı. Benim yedinci emre karşı yaklaşımım konusunda hiçbir şey yer almıyor. Mastürbasyonun korkunç kirliliği ya da daha kötüsü (on üç mü, on dört mü, on beş mi yoksa on altı yaşında mı başladığımı hatırlamıyorum) yer almayacak. Ve hepsi de köylü kadın Aksinya ile –hala hayatta- ilişkiye kadarki bölüm itibarıyla aynı. Sonra evliliğim. Evliliğim esnasında karıma hiçbir zaman sadakatsizlik yapmamışsam da, Aksinya’ya karşı korkunç bir arzu hissettim. Bunların hiçbiri biyografilerde yer almıyor ve almayacak. Ve bu çok önemli.’(652)


6 Aralık 1908,Yasnaya Polyana: ‘Benden nefret eden insanlar yıkıp dağıttığım yarı dini görüşleri yüzünden nefret ediyorlar; beni sevenler de kendileri için çok önemli görünen Savaş ve Barış gibi önemsiz eserler için beni seviyorlar.’(648)


2 Ağustos 1909: ‘Dün yağmurda d’une humeur de chien (asabi bir ruh hali içine) yürüdüm. Kötü bir şey yapmadım, ama kalbim acıyor ve hiçbir sevgi hissetmiyorum.’(680)


10 Mart 1910: ‘Akşam yemeği, satranç, dedikodu, iskambil, gramofon; bunlardan büyük bir utanç ve iğrenme hissettim. Bunu bir daha yapmayacağım. Okuyacağım.’(701)


27 Mayıs 1910: ‘Neden benim gibi böylesine açık, sade, rasyonel ve iyi bir adam; böylesine karmaşık, kafası karışık, çılgın, kötü bir dünyada yaşıyor? Neden?’(706)


4 Temmuz 1910: ‘Basit ve dünyasal insanlar olan bizleri L.N.’nin kısman terk ettiği bir gerçek; bunu asla unutmamamız gerek. Ona yaklaşmayı, yaşlanmayı, coşkulu ve karma karışık ruhumu yatıştırmayı, onunla birlikte dünya yaşamının hiçliğini anlamayı öyle österdim ki…’(602)


21 Temmuz 1910: ‘Benden başka hepsi onun yanında olmaktan yararlanıyorlar; yaşamımızın sonuna geldiğimiz halde, son günlerimi onun yanında geçirmek olanağına bile sahip değilim (…) Ama bin kez daha fazla acı çekmeye hazırım, yeter ki Liovoçka’m iyileşsin ve bana kızmasın.’(631)


20 Ağustos 1910: ‘At gezintisine çıktım ve bu toprak sahibi görüntüsü beni sıkıyor. Uzaklara kaçmayı ve saklanmayı düşünüyorum.

‘Bugün evliliğimi ve bunda vahim bir yön olduğunu düşündüğümü anımsadım. Hiçbir zaman aşık olmadım. Ama evlenmekten de geri durmadım. [GG]’(737)


10 Eylül 1910: ‘Kötü niyeti ve bağırmaları beni perişan etti. Gidip onun odasına uzandım ve bitkin ve umutsuz öylece kaldım. L.N. masasına oturdu ve yazı yazmaya başladı. Biraz sonra kalktı, iki elimden tutarak ısrarla bana bakmaya başladı. Tatlılıkla bana güldü ve hıçkırarak ağlamaya başladı. Ben kendi kendime :”Şükür sana Tanrım, geçmişte kalan aşkının kıvılcımı hala yüreğinde yanıyor…” dedim.’(684)


27 Eylül 1910: ‘İçinde yaşadığım çelişki ne kadar da komik. Sahte bir tevazua sığınmaksızın çok önemli ve ciddi fikirler idrak ediyor ve dile getiriyorum. Aynı zamanda bir kadının kaprisleriyle uğraşıyor ve vaktimin bir kısmını onlarla mücadele etmeye harcıyorum.[GG]’(743)


24 Ekim 1910: ‘Her sabah, L.N. günlük gezintisine çıktığında, kuşku içinde ona pusu kurup gözetliyorum, çünkü Çerkov’u görmeye gitmesinden korkuyorum ve bu korku da çalışmama engel oluyor.’(715)


26 Ekim 1910: ‘Çektiğim acıları, geçirdiğim deneyleri dile getiren bu korkunç Günceyi şu anda bitiriyor ve mühürlüyorum. Tanrı beni bağışlasın, ama çektiklerime neden olan Çerkov’a lanet olsun.’(716)


26 Ekim 1910: ‘Özel hiçbir şey olmadı. Yalnızca utanç duygum ve bir adım atma ihtiyacım arttı.’ [GG]’ (748)

http://library.umkc.edu/spec-col/images/missakian/tolstoy.jpg

 

http://media.npr.org/programs/morning/features/2007/oct/tolstoy/sophia30_200.jpg

 

ÖZELEŞTİRİ,  KİŞİLİK HAKKINDA

8 Aralık 1850’de artık kendi usuna saltık bir biçimde güvenemediğini, ortak toplumsal kanıları küçümsememeyi öğrendiğini yazıyor. Sıkılganlık duygusunu artık bırakmıştır, kendine daha güvenlidir.

20 Mart 1851: ‘Kendimde dikkat çeken iki ana tutku, kumar ve kibir. En tehlikelisi kibir.’ (43) Moskova’ya üç amaçla gelir: Kumar oynamak, evlenmek, makam elde etmek.

Kendisiyle ilgili olarak belirlediği birçok kuralın ortak paydası: kibirli olmamak, önemsiz şeyleri horgörmek.


23 Mart 1851: ‘Bir biçem oluşturmaya çalış: Sohbette, yazıda.’ (44)


Mart-Mayıs 1851: ‘Gülünç olmak korkusundan kurtulmak kesinlikle bir nimettir.’ (48)


2 Haziran 1851: ‘Sorun, yaşamımda ciddi işlere çok erken başladım. Henüz bu işler için yeterince olgunlaşmadan daldım. Ama anlıyor ve hissediyorum ki, bu yüzden dostluğa, sevgiye ve güzelliğe güçlü bir inancım yok…’ (49)


20 Mart 1852, Starogladkovskaya: ‘Artık kendimi tanıyorum. Bana üç kötü tutku egemen gibi görünüyor: kumar, tensellik (şehvet), kibir.’ (67)


20 Mart 1852, Starogladkovskaya: ‘Şan, şöhret sevgisi. Bu tutkudan çok çektim.’ (68)


30 Mart 1852: ‘Bütün tutkuları küçümsüyorum; yaşamı küçümsüyorum. Ama yine de küçük tutkulara kapılıp gidiyorum ve yaşam dikkatimi dağıtıyor.’(74)


8 Temmuz 1853: ‘Evet, benim başlıca talihim muhteşem zekamdır.’(101)


18 Temmuz 1853: ‘Neden hiç kimse beni sevmiyor? Ben aptal, tipi bozuk, kötü bir adam değilim; cahil de değilim. Bunu anlayamıyorum.’(102)


2,3 Kasım 1853: ‘Benim bir istisna olduğum fikrine tamamen alışmam gerekiyor. Ben ya çağımın ilerisindeyim ya da hiçbir zaman tatmin olmayan bağdaşmaz, rahatına düşkün mizaca sahip olanlardan biriyim.’(109)


28,29,30,31 Ocak, 1,2 Şubat 1854, Yasnaya Polyana: ‘Hatalarım şunlardı: 1. Diğer yolcular karşısında zayıflığım, 2.Yalan söylemem, 3. Korkaklığım, 4. İki kez çok sinirlenmem.’(119)


7 Temmuz 1854: ‘Dürüstüm; yani iyiliği severim ve iyiliği sevmek huyum haline geldi…Ama iyilikten daha fazla sevdiğim şeyler vardır; örneğin şan ve şöhret. O kadar hırslıyım ve bu duygum o kadar az tatmin edildi ki; eğer şan ve şöhretle erdem arasında bir tercih yapmam gerekse, sanırım genellikle ilkini seçerdim. Evet alçakgönüllü değilim ve bu yüzden içimden gururlu olsam da, toplum içinde utangaç ve çekingenim.’(124)


13 Temmuz 1856: ‘Evlilikten ve sıradanlıktan korkuyorum. Yani kendimi onunla eğlendiriyorum; ama onunla evlenmeyeceğim. Çok şeyin değiştirilmesi gerek ve kendi üzerimde çok çalışmama ihtiaç var.’ (172)


4 Ocak 1857: ‘Turgenyev’e bir mektup yazdım. Sonra sofada oturdum ve nedensizce, ama mutluluk dolu şiirsel gözyaşları içinde ağladım. Ahlaki ilerlememim hızından sarahoş oldum.’(184)


26 Mart/7 Nisan 1857: ‘Prenses oradaydı. Ondan çok hoşlanıyorum ve onunla evlenmeye çalışmadığım için aptal olduğumu düşünüyorum. Eğer çok iyi bir adamla evlenirse ve çok mutlu olurlarsa, umutsuzluğa düşebilirim.’(190)


12/24 Mayıs 1857, Clarens: ‘Aşk –hem de fiziksel aşk- beni boğuyor. Mariya Yakovlevna çok çekici bir kadın. Aşırı derecede kendimle ilgileniyorum. Hatta kendime aşığım bile diyebilirim; çünkü içinde başkaları için çok fazla aşk var.’(194)


27 Haziran/9 Temmuz 1857, Lucerne: ‘Pansiyonda korkunç derecede utangaçlaşıyorum; birçok güzel kadın var.’(199)


15 Eylül 1858: ‘Hızla yaşlandım ve bu yaz yaşamdan bıktım. Zaman zaman kendime dehşet içinde şu soruyu soruyorum: neyi seviyorum? Hiçbir şeyi. Kesinlikle hiçbir şeyi. Bu hastalıklı bir durum. Yaşamda mutluluk ihtimali yok.’(215)


8 Ekim 1862: ‘”Kedi fareyle oynuyor ama fare ağlıyor…” Bana yavaş yavaş işkence edilmesi ve tedirgin edilme düşüncesine dayanamam… Eskiden ben iyi olan güzel olan her şeye o kadar tutkundum ki, bu durumdan bütün benliğim hayran kalırdı. Şimdi ise her şey dondu sanki. (LN’nin) Neşe kaçırıcı bir şey yapması için benim bir parça keyifli olmam yeterli.’(34)


9 Ekim 1862: ‘Sanki istesem de uyanamadan uyuklar gibiyim… Moskova’ya yerleşir yerleşmez tekrar uyudum ve o zamandan beri hemen hemen hiç uyanmadım. İçimde hep sanki biraz sonra ölecekmişim gibi bir duygu var. Evli olduğum şu sırada bu halin çok tuhaf. O (LN) uyuyor ve ben korkuyorum tek başıma. Beni sırdaş oçlarak kabul etmiyor ben ise üzülüyorum. Bu fiziksel belirtiler beni öylesine iğrendiriyor ki…’(34)


13 Kasım 1862: ‘Geçmiş, geçen ve gelecek zaman arasında kararsız durumdayım… Yeniden uyanacağım, o zaman o (LN) da, ben de, benden hoşnut olacağız.’(38)


23 Kasım 1862: ‘L.’ye kızmak istemiyordum ama birden ikimizin karşıt dünyalarda bulunduğumuzu sezinledim..Benimle konuşmuyor. Onunla birlikte yaşamak ürkütücü.’(39/40)


16 Aralık 1862: ‘L. Öylesine akıllı, faal ve yetenekli ama geçmişi iğrenç. Benim geçmişim ise küçücük ve anlamsız… Onun ilk yapıtlarını okudum ve aşk ve kadının sözkonusu edildiği her bölümde iğrenti ve eziklik duyuyorum. Bunları, bunların tümünü yakmak isterdim. Yeterki onun geçmişini bana anımsatacak bir şey, asla bir şey kalmasın. Kıskançlık beni korkunç bir bencil durumuna soktuğu için, yapıtlarının yokolmasına ben üzülmezdim.

Onu öldürüp de tam benzerini tekrar hemen yapabilseydim, bu işi kıvançla yapardım.’(41)


3 Ocak 1863, Moskova: ‘Hiç kimseye gereksinim duymadığımı görmekten şaşkınım; yalnızlık şaşırtıyor beni, ancak ket vurmuyor. Ama Sonya daima vakit boşa geçiyormuş gibi hissediyor.’(245)


14 Ocak 1863: ‘Bütün yaşantım onda ve onun için. Bense onun için her şey değilim.’(45)


24 Mart 1863: ‘Ona sahip değilim; çünkü buna cüret edemem. Kendimi ona layık hissetmiyorum. Sinirli ve alınganım; tam anlamıyla mutlu değilim. Beni üzen bir şeyler var. Ona tam olarak layık olabilecek adamı kıskanıyorum. Ben ona layık değilim.’(249)


24 Nisan 1863: ‘Liova ile ilişkilerimden hoşnut değilim. Kişiliğimle ilgili konular beni tedirgin ediyor ve utandırıyor, acaba neden? Pişmanlık duyacak bir şey yapmadım, ona karşı suçlu da değilim… Ama bu satırları onun okuyacağını düşününce de tedirgin oluyorum. Benim istediğim nedir?.. Açıklanamaz bu.’(53)


29 Nisan 1863: ‘V.V.’nin bir zamanlar bana aşık olduğunu anımsayınca hoşuma gitti. Bugün gene birisi bana aşık olsaydı hoşuma gider miydi? Ne bayağılık, ne iğrenç…Gün geçtikçe Liova benden uzaklaşıyor. Onun anlayışına göre, aşkın bedensel yönü önemli.’(54)


22 Mayıs 1863: ‘Ne aptalmışım…ona inandım ve kısmetime de sadece pişmanlık düştü. Herşey bana öyle kaygı verici geliyor ki… Köpek bile hüzünlü, oda hizmetçim Donaşa mutsuz, ihtiyarlar acımaklı ve her şey ölü.
Eğer Liova…’(57)


2 Haziran 1863: ‘Düşünüyorum da, hiç güçlü ilgilerim ya da tutkularım olmadı… Hiçbir şeyi sevememenin korkunçluğunu düşünüyordum. Kendim ve yalnızca para ya da rezil bir zenginliğe ilgi duyduğum gerçeği karşısında dehşete düştüm. Bu bir kış uykusuydu. Sanıyorum şimdi uyandım.’(250)


18 Haziran 1863: ‘Yine delilik sınırında bir gece. İstemediğim halde, onu üzecek bir şeyler arıyorum.’(251)


7 Ekim 1863: ‘Zeka, erişilmez yetenek, erdem ve fikirleri kişiliğinde toplamış bir kocanın yanında olmak mutluluk değil mi? Ama gene de sıkılıyorum…”Gençlik”[Tolstoy notu]’(65)


13 Kasım 1863: ‘Onun, karşısına çıkan ilk güzel kadına uyguladığı idealini kıskanıyorum… Ben, onun cinsel doyum aracı, çocuk dadısı, evin bir eşyası, bir kadınım ben… Çok önemsiz bir kişiliği olan bir insanım. Onun ise dopdolu bir yaşamı, bir uğraşısı, yeteneği ve ölümsüzlüğü var. Gene ondan korkmaya ve onda, genel bir uzaklaşma sezmeye başladım. Beni bu duruma o getirdi. Acaba sorumlusu ben miyim? Hırçın ve huysuz oldum, eskisi gibi bana değer vermediğini, bir kenara attığını fark ediyorum.’(67)

19 Aralık 1863: ‘Onun işi başından aşkın ve yaşlı, halbuki ben, bugün kendimi çok genç hissediyor ve delilikler yapmak istiyorum… Gidip yatacağıma boğuşmak ve taklalar atmak isterdim… Ama kiminle?’(68)


3 Kasım 1864: ‘Oysa, onu mutlu etmek yeteneğinden yoksun olduğumu biliyorum, zira ben çok iyi bir çocuk dadısıyım, hepsi o kadar. Ne zeka, ne eğitim, ne yetenek hiçbiri yok bende…’(71)


6 Mart 1865: ‘O, yaşam ve güç, ben ise yerde sürünen bir solucanım.’(73)


9 Mart 1865: ‘Sık sık kusurlarımı yüzüme vurmaya başladığı için Liova beni korkutuyor. Yetenekli ve değerli olmadığıma inanmaya başladım.’ (75)


12 Eylül 1867:’ Bende bir şeyler eksik, sevgi ve açık yüreklilik. Yalnızlıktan da, onunla baş başa kalmaktan da korktuğumun farkındayım… Bunların en önemlisi gene de sevmemektir. Ben bu denli çok sevmekle ne elde ettim, nereye ulaştım? Bu sevgi, bundan sonra ne işe yarayacaktır? Acı çekeceğim ve onurumun kırıldığını hissedeceğim.’(88)


13 Şubat 1873: ‘Oysa ben, suçlu, budala, can sıkıcı bir insanım. Her konuda en doğru, en açık düşüncelere sahip olan ve çok sevilen sabırlı ve namuslu dayanağım L. Olmasaydı, ben ne hallere düşerdim? Ara sıra, bakışlarımı ruhumun derinliklerine çevirerek soruyorum: “Peki, sen ne istiyorsun?” Ve büyük bir ürküntüyle şu yanıtı veriyorum: “Ben eğlence, gevezelik ve şık giysiler istiyorum; hoşa gitmek, herkesin benim güzelliğimi övmesini istiyorum. L.nin de bu istekleri görüp duymasını ve kendisinin de içine kapanık yaşantısından sıyrılıp, benimle birlikte normal insanların yaşantısını sürdürmesini istiyorum. Ama birden, içimden gelen bir çığlıkla, Havva’yı kandırdığı gibi, Şeytanın önerdiği bu yasak ve kötü eğilimlerimi reddediyor ve kendimden iğreniyorum. Güzel olduğumu söyleyenlerden tiksinti duyuyorum. Güzel olduğumu ben hiç düşünmedim, şimdi ise çok geç. Üstelik ne işime yarardı ki?’(96)


17 Şubat 1874: ‘Boşu boşuna geleceği düşündüm. Benim için gelecek yok ki. Petya’nın küçük mezarının üstündeki otlar daha yeşermeden, o mezar tekrar ve benim için açılacak. Benim sürekli ve karamsar önsezim bu.’(98)


12  Ekim 1875: ‘Issız köy yaşamı çekilmez oldu. Her şeye bu uyuşukluk, tasalı bir ilgisizlik var bende. Bugün, yarın, aylar ve yıllar hep aynı olacak. Sabah uyanıyorum, yataktan kalkmaya cesaret edemiyorum. Beni kim bekliyor? (…) Beni bu uyuşuk ve tasalı hali, onun soktuğunu biliyorum.’(99)


9 Ekim 1878:’Her şey bana tiksinti veriyor: kendi benliğim, yaşantım ve sözde mutluluğum… Her şey beni sıkıyor ve midemi bulandırıyor.’(107)


10 Kasım 1878: ‘Dönen bir makine gibiyim, kişisel bir yaşamım olsun isterdim, ama yok ki… Bu konuda söylenecek tek söz yok… Sus…’(115)


16 Kasım 1878: ‘Akşam, balkonlu odada, karı koca ve altı çocuk toplandık. Birden, birgün ayrılacağımız ve sadece bu anın anısının kalacağı düşüncesiyle üzüldüm.’(116)


19 Kasım 1878: ‘Benim, hastalık derecesindeki, sonbahar melankoli sürem gene başladı. Hiç ses çıkarmadan ya iş işliyorum ya da kitap okuyorum: herkese karşı soğuk ve ilgisizim; cansıkıntısı, bitkinlik ve karamsarlık var.’(117)


4 Nisan 1884: ‘Aile içindeki hava çok sıkıcı. Sıkıcı, çünkü onlarla duygularımı paylaşamıyorum. Onların bütün neşelerini, sınavlarını, sosyal başarılarını, müziklerini, eşyalarını, alışverişlerini onlar için bir talihsizlik ve bir kötülük olarak değerlendiriyorum; ama bunu onlara söyleyemem. Aslında söyleyebilirim ve söylerim de:; ancak benim sözlerim kimseye tesir etmiyor. Benim sözlerimin anlamını bilmiyor gibi görünüyorlar; ah keşke onların anlayacağı biçimde konuşma kötü huyuna birazcık sahip olsaydım. Zayıf anlarda –şimdi onlardan birisi- onların kabalığı karşısında şaşırıyorum. Üç yıldır sadece acı çekmekle kalmayıp, yaşamdan da koparıldığımı kesinlikle biliyor olmalılar. Bana dırdırcı adam rolü verildi ve onların gözünde bu rolden kurtulamıyorum. Eğer onların yaşamına katılırsam, hakikatı terk edeceğim ve bunu ağzımdan ilk duyan onlar olacak. Eğer şimdi olduğu gibi, onların çılgınlıkları nedeniyle üzgün görünürsem –ben dırdırcı bir adamım, tıpkı bütün yaşlı adamlar gibi.’(285)


5 Nisan 1884: ‘Bütün akşam yemeği boyunca alışveriş ve bize hizmet edenlerden şikayetten başka bir şey konuşulmadı. Her şey gittikçe daha sıkıntı verici hale geliyor. Etrafımdakilerin körlüğü şaşırtıcı.’(286)


11 Nisan 1884: ‘Gittikçe daha fazla batağa saplanıyorum ve çırpınışlarımın faydası yok. Batmadıkça tepki göstermiyorum. Kızgın değilim. Herhangi kibir de duymuyorum. Ancak bu günlerde tam bir zayıflık, ölümcül bir zayıflık duyuyorum. Gerçek ölümü arzuluyorum. Umudumu kesmedim. Yaşamak istiyorum ve yaşamımın nöbetçisi olmak istemiyorum.’(288)


3 Mayıs 1884: ‘Karımdan bir mektup aldım. Zavallı kadın, benden ne kadar da nefret ediyor. Tanrım, bana yardım et! (…) Depresyondayım. Yararsız, tuhaf, gereksiz bir yaratığım ve üstelik bencilim. Tek iyi şey, ölmek istemem.’ (290)


29 Mayıs 1884: ‘Ben de yozlaştım ve düzelemiyorum. Daha iyi olmaya çalışıyorum; ama bu çok yavaş oluyor. Sigara içmeyi bırakamıyorum; karıma, onu gücendirmeyecek ve onu mutlu edecek şekilde davranmanın bir yolunu bulamıyorum. Arıyorum. Deniyorum. Seryoja (oğlu) geldi. Onunla ilişkilerim de iyi değil. Tıpkı karımla olduğu gibi. Benim ıstırabımı görmüyorlar ve bilmiyorlar.’(296)


4 Haziran 1884: ‘Seryoja’ya, bütün insanların kendi sorumluluklarını taşımaları gerektiğini ve onun bütün argümanlarının, tıpkı diğer birçok insanın argümanları gibi, muğlak ve kaçamaklı olduğunu söyledim. “Başkaları taşıdığında ben de taşırım.” (…) Yani sorumluluğunu üstlenmemek için her şeyi söylüyordu. Sonra dedi ki, “bu sorumluluğu üstlenen kimseyi görmüyorum.” Bu arada benim de sorumluluğu üstlenmediğimi, yalnızca konuştuğumu söyledi. Bu beni çok incitti. O da tıpkı annesi gibi kötü niyetli ve duygusuz. Çok incindim. Hemen oradan ayrılıp uzaklara gitmek istedim. Ama bu bir zayıflık; çünkü başkalarına bir şey kanıtlamak için değil, Tanrı’nın rızasını kazanmak için çaba göstermeliyim. Kendin için en iyi bildiğini yap ve hiçbir şeyi kanıtlamaya çalışma. Ama böyle sözler beni derinden yaralıyor. Elbette eğer yaralıyorsa bu benim hatam. Mücadele ediyorum; içimdeki yangını söndürmeye çalışıyorum (…) Sonra gittim ve akşamın geç saatlerine kadar çizme diktim. Sigara içmedim. Etrafımdaki aynı parazit yaşam olanca hızıyla sürüyor.’(296)


22 haziran 1884: ‘Ben de kendi hatalarımı söylemek istedim, ama söyleyemedim. Karıma ve Seryoja’ya karşı kötülük ve kadınlara masum olmayan bakışlar.’(299)


25 Ekim 1886: ‘Yaşamaktan, uğraşmaktan ve acı çekmekten bıktım Tanrım… Yakınlarımın bilinçsiz hınçları ve bencillikleri öylesine korkunç ki…’(125)


21 Haziran 1887: ‘Ruhsal yönden de, bedensel olarak da çok bitkinim, kendimi çok güçsüz buluyorum. Anılar ve özlemler bitiriyor beni ve en kötüsü de bu.’(137)


3 Temmuz 1887: ‘…Fırtınadan sonra, hava tatlı ve sıcak, sevgili çocuklarımla bir aradayım. Biraz sonra tatlım ve sevgilim L. Yanımıza gelecek. Zevk ve mutluluklarımı bilinçli olarak bulduğum ve bu nedenle Tanrıya şükrettiğim benim yaşantım bu işte.’(138)

24 Ocak 1889, Moskova: ‘Sevdiğim ve merhamete sahip olduğum sürece gerçek yaşamın sakin coşkusunu hiçbir şeyin bozamayacağı gerçeğinin sıcaklığını hissediyorum.’(321)


11 Haziran 1889, Yasnaya Polyana: ‘Whitman, bazı aptal şiirler ve De Quincey. Geç yattım. Yaşamın baskısı çok ağır geliyor.’(338)

24 Eylül 1889, Yasnaya Polyana: ‘Yemekte Sonya yaklaşan bir treni nasıl seyrettiğini ve kendisini onun altına atmak istediğini anlattı. Onun için üzüldüm. Esas husus, kendimi ne kadar çok suçlamam gerektiğini bilmem. Örneğin; Saşa doğduktan sonraki lanet şehvet duygumu hatırlıyorum. Evet, günahlarımı mutlaka hatırlamalıyım.’(350)


3 Ocak 1890, Yasnaya Polyana: ‘Bir peygamberin, gerçek bir peygamberin ya da daha iyisi bir öncü şairin, ben dahil insanların hissettiklerini önceden düşünen ve anlayan birisi olması gerekir. Ben böyle bir peygamberim. Daime kimsenin henüz hissetmediğini, zenginlerin yaşamlarındaki adaletsizliği, sıkı çalışmanın gerekliliğini vb. ben önceden hissetmeye başlarım.’(364)


26 Ekim 1890, Yasnaya Polyana: ‘Öylesine huzursuzluk, ajitasyon ve lüzumsuz bir telaş var ki; beni depresyona soktu.’(388)


27 Aralık 1890: ‘Birden cesaretimi toplayıp, L.nin beni bunaltan öğütleri dışında, kendi öz ruhsal yaşantımı yaratabileceğimi anladım (…) Odama gittim, pencereyi açtım ve soğuk ama açık ve yıldızlı gökyüzüne bir göz attım ve olacak şey değil ama, ölen U.’yu (Prens Leonid Urusov) düşündüm. O öldüğü ve bu tür ilişkilerden bundan sonra yoksun kalacağım için çok, çok üzüldüm. Onunla ilişkilerim saygılı, temiz ve ölçülü ama kesin olarak, dostça olmaktan daha ileriydi; o ilişkiler, bana en ufak bir pişmanlık duyurmadığı gibi, yaşamımın çok yıllarını mutlulukla doldurdu. Benim yaşamama, şimdi kimin ihtiyacı var? İlgi ve sevecenliği ben nerede bulabilirim? Belki sadece Vaneçka’nın yanında (ölen kızı). Bu da güzel ve Tanrıya şükrediyorum.’(155)


12 Şubat 1891: ‘Ben de ona karşılık verdim ve, eğer üzülüyorsa, benim kendisine acımayacağımı ve eğer güncelerini yakmak istiyorsa yakabileceğini, yaptığım çalışmaya hiç önem vermediğimi, kimin kimi üzdüğüne gelince, son yapıtıKroyçer Sonat’la beni, herkesin yanında küçük düşürdüğünü ve bu durumu düzeltmenin de zor olduğunu söyledim (…) Ben bu öykünün beni hedef aldığını, doğrudan doğruya beni yaraladığını, beni herkesin gözünde alçalttığını ve karşılıklı sevgimizden arta kalanını da yok ettiğini, kendim hissettim. Ve bunların tümü, evlilik yaşantım süresince, kocama karşı beni suçlu duruma düşürecek bir davranışta bulunmadığım ve herhangi bir kişiye ne bir bakış, ne bir hareketle, böyle bir kanı uyandırmadığım halde… Yüreğimde, başka birisini sevme olasılığı bulunmuş da olsa, bende bir iç mücadele geçmiş de olsa, bu başka bir sorun, bu benim, işim, yüreğim, benim kutsal yerim, ben saf ve temiz kaldığıma göre, kimsenin ona dokunmaya, sözetmeye hakkı olamaz.’(174)


1 Haziran 1891: ‘Petersburg yolculuğumun gerçek nedenini kimse bilmiyor. Gerçek nedenKroyçer Sonat. Bu öykü bana gölge düşürdü. Bazıları, bu öykünün bizim yaşantımızdan alındığını sanıyor, bazıları da bana acıyor. Hükümdar bile: “Onun zavallı karısına acıyorum,” dedi.  Moskova’da Kostia amca benim bir kurban olduğumu ve herkesin bu kanıyı paylaştığını söyledi. İşte bunun içindir ki, hiç de kurban durumunda olmadığımı göstermek ve herkese kendimden sözetmek istedim: bunu, nedenini bilmeden ve içgüdüsel olarak yaptım. Çarla yapacağım görüşmede önceden başarılı olacağımı biliyordum. İnsanları etkileme gücümü kaybetmemiştim ve esinlediğim sempati ve konuşma biçimimle onu etkiledim. Ama en önemli konu, bu öyküyü (Kroyçer Sonat) halka ulaştırmak. Bunu yapmam gerekiyor çünkü izni hükümdardan benim istediğimi herkes biliyor. Halbuki bu öykü benimle ve bizim evlilik ilişkilerimizle ilgili olsaydı, kuşkusuz yayınlanmasını istemezdim. Herkesin bunu düşünmesi ve anlaması gerek (…) Bunların tümü, benim kadınlık gururumu pekiştirmek için bir fırsat, bir Tanrı lütfü ve aynı zamanda, sosyal yönden beni yükselteceği yerde tam tersi, beni alçaltmaya uğraşan kocamdan öçalıyorum. Onun bana böyle davranmasının nedenini hiç anlayamadım.’(208)


12 Ağustos 1891: ‘Gerisi önemli değil: yaşantımız ayrıldı: ben çocuklarımla yaşıyorum, o ise düşünceleri ve bencilliğiyle. Kırılan bir daha tamir edilemez.

Tanrıdan umudumu kesmedim, karar verme anı gelince bene yol gösterecektir. Hep kendimi oyalamaya zorluyorum, aksi halde yaşamıma son verme ve bu ikili yaşantıyı bitirme ve yükümlülüklerden kurtulma isteği, beni etkisi altına alıverecek.’(226)


8 Ekim 1891: ‘Bir yere gizlenip saatlerce ağlıyorum. Son günlerde başıma gelenlere ağlıyorum. Birisi çıkıp da üzüntümün nedenini sorsaydı, sadece beni anlamayıp işkence etmekle yetinmeyen ve beni asla sevmemiş olan L. Yüzünden derdim. Bu durum, ailesine ilgisizliğinden, çocuklarının yaşantı ve öğrenimlerinden, ilişkilerimizden, kısacası her davranışından anlaşılıyor.’(235)


5 Mayıs 1893, Yasnaya Polyana: ‘Ama birçok açıdan, özellikle de dünyanın kötülüklerinde rol almama kararım açısından, çok daha azimli bir hale geldim (…) Genel ifadeyle ülkemizde Hristiyanlık’la dinsizlik arasında bir mücadele başladığını, patlak verdiğini görüyorum. Bunu bilmek ve buna hazır olmak gerek.’(420)


24 Ocak 1894, Grinyovka: ‘Beni sıkı sıkıya saran bütün bu kötülük ağlarını yırtıp atamıyorum. Ve bunun nedeni gücüm olmaması değil; ahlaken bunu yapamayacak durumda olmam. Bu ağları ören örümcekler için üzgünüm. Hayır, asıl husus benim iyi olmamam: Tanrı’ya karşı gerçek imana ya da sevgiye sahip olmamam. Hakikat bu. Peki eğer Tanrı’yı sevmiyorsam, neyi seviyorum? Hakikatı mı?’(431)

6 Temmuz 1894, Yasnaya Polyana: ‘Gençlik dönemi safahatım, lüks, oburluk ve aylaklık beni yozlaştırmıştı. Eğer böyle olmasaydı, şimdi bu altmışbeş yaşımda genç ve diri olacaktım. Ama bu yozlaşma kesinlikle boyuna değil. Bütün ahlaki taleplerim bu yozlaşmadan doğdu.’(438)


19 Temmuz 1894, Yasnaya Polyana: ‘Tanrı’nın nazarı altında yaşadığımı sürekli anımsıyorum; ama hayatım inandırıcı değil. Tamamen bir hileden ibaret... Keşke saf olsaydı.’(439)


5 Ocak 1895: ‘Her yerde sıkılıyorum. Benim yapım böyle, ya faaliyet, ya duygulanma istiyor, aksi halde bitkin oluyorum. Şu anda, hasta olan çocuklarımın yanında kalmak beni sıkıyor, en kötüsü de bu. N L.yi ne de Tanya’yı özlemiyorum.’(252)


9 Ocak 1895: ‘Ve ona adadığım duygularıma kaç kez acımasız darbeler indirmişti. Artık neşeli değilim, sevmekten yorulduğum, her şeyi yoluna koymaktan, herkese yaranmaktan, herkes için acı çekmekten yorulduğum için neşeli değilim.’(254)


21 Şubat 1895: ‘Üzüleceğimi sanmıyorum ve intihar düşüncesi gittikçe benliğimi sarıyor. Tanrım bana yardımcı olsun ve bu büyük günahı işlemekten beni korusun. Az daha bugün evi terk edip gidiyordum (…) Kendime hakim olamıyorum, çektiğim acılar son kerteye geldi ve bu acıların tümünün tek nedeni var: L.’nin beni ve çocuklarını sevmeyişi (…) Aklıma ilk gelen başka bir kadın oldu. Tüm kontrolümü kaybettim ve onun benden önce gitmesini önlemek için dışarı fırladım ve evin önündeki yolda koşmaya başladım. O da arkamdan koştu. Ben sabahlık o ise pantolon ve yelekle koşuyorduk. Geri dönmem için bana yalvarıyor, bense, şu ya da bu şekilde ölmek istiyordum. Hıçkırarak ağlıyordum (…) Beni içimden, benliğimde öldürdü, şimdi ben yaşamıyorum, yokum artık.’(261-264)


27 Mart 1895, Moskova: ‘Ama eğer eserlerimi araştırmak istiyorlarsa, içinde Tanrı’nın kudretinin benim aracılığımla konuştuğunu bildiğim pasajları dikkatle okusunlar ve onları kendi yaşamları için kullansınlar. Tanrı’nın iradesinin halifesi haline geldiğimi hissettiğim anlar oldu. Çoğu zaman kusurlu, kişisel tutkularla dolu idim ve hakikatın ışığı benim karanlığımla gizlendi. Yine de bu hakikat bazen benden geçmeyi başardı ve bunlar benim yaşamımın en mutlu anlarıydı. Tanrı bu hakikatlerin benim vasıtamla ulaşmasını nasip etti ve insanlar, benim onlara verdiğim yapay ve kusurlu biçime rağmen, bu hakikatlerle beslenebilirler.’(461)


14 Nisan 1895, Moskova: ‘Aylak ve kötü olmaya devam ediyorum. Hiçbir duygu ya da düşüncem yok.’(463)


26 Temmuz 1896, Yasnaya Polyana: ‘Ve karı koca Trofim ve Khalyavka ölüyorlar; çocukları da aynı şekilde. Ve biz Beethoven’i tartışıyoruz. Tanrı’ya beni bu yaşamdan azat etmesi için yalvardım; yine yalvarıyorum ve acılar içinde ağlıyorum. Yolumu kaybettim ve saplanıp kaldım; kendimden ve yaşamımdan nefret etmekten başka hiçbir şey yapamıyorum.’(489)


24 Haziran 1897: ‘Ve ben, yaşamım boyunca olduğu gibi, kendimi onun yanında yalnız hissediyorum. Onun bana, gece ihtiyacı var ama gündüz değil, ne üzücü, ve elimde olmadan geçen yılki sevimli yoldaşım ve konuşma arkadaşımın (Taneyev) özlemini çekiyorum.’(285)


15 Temmuz 1897: ‘Yaşamım boyunca oılduğu gibi, başkalarının işiyle uğraşmak yerine, kendime ait bir iş, özel yaşantı ve kişisel zevkler istiyorum. İşte o zaman cesaretimi yitirip fena oluyorum.’(294)


17 Temmuz 1897: ‘Yaşamdan çok az zevk aldım ve şimdi bu daha da azalıyor.’(295)


18 Temmuz 1897: ‘Bir isteğim kalmadı artık.’(295)


22 temmuz 1897: ‘Ben tüm gücümü aileme, kocamın ve çocuklarımın isteklerine harcamaya mecbur edildim.’(299)


4 Eylül 1897: ‘Yakınlarının neşe ve tasalarına ailenin çıkar ve yaşamına katılmadan, sevgisiz, bencil ve düzensiz yaşantısı her gün sürer gider. Beni yitiren işte bu soğukluktur. Tinsel yaşamımı nasıl dolduracağımın arayışı içersine girdim. Kendimi müzik ve müzik konulu kitapları okuma tutkusuna kaptırdım. Özellikle, müzikte gizlenmiş olan karmaşık insancıl duyguları açıklamaya ve daha doğrusu sezmeye koyuldum. Oysa benim müziğe karşı olan tutkumu, bizim evde baltalamakla kalmayıp, herkese öfkeyle karşı çıktı; ben de kendimi anlamsız ve boş bir yaşantı içinde buldum. Boyun eğerek, saatlerce ve sekiz on kez şu cansıkıcı sanat denemesini kopya ettim. “Görevimi” zevkle yapmak için bir formül arıyorum ama dayanıklı yapım isyan ediyor ve kişisel bir yaşantı ve uğraşı istiyor.’(324)


20 Ekim 1897: ‘Kocam bana karşı iyi ve sevecen davrandı; ağrıyan omzuma kompres yaptı, kopyalar için teşekkür etti ve hatta, uzun zamandır yapmadığı bir şey, veda ederken elimi öptü.’(337)


10 Kasım 1897: ‘”Seni düşündüm, seni anladım(?) ve sana acıdım” diyor. Önce: beni nasıl anlamış? Beni hiçbir zaman anlamaya çalışmadı ve beni hiç tanımıyor (…)Ve şimdi birden bire beni anlıyor ve bana acıyor… Onun acıması benim onurumu kırıyor, istemiyorum. Benim için dostça ve temiz bir sevgi duymuyorsa, başka bir şey istemiyorum. Ben güçlendim artık, mutluluğu da, yaşantının anlamını da tek başıma bulabileceğim.’(346)


7 Mart 1898: ‘Ben çalışmayı seviyorum ama, kocam ve çocuklarım tarafından düzenlenen yaşantımı sevmiyorum.’(387)


8 Mart 1898: ‘Ben yaşantımın neşeli olmasını değil, bir içeriği olmasını ve huzurlu geçmesini istiyorum. Halbuki huzursuz, kararsız ve güç bir yaşantım var.’(389)


2  Nisan 1898: ‘Kocamın mutluluğu uğruna, bende canlı olan her şeyi içime atmak, coşkulu mizacımı yatıştırmak, yaşamamak ama yaşantıya dayanmak zorundayım.’(394)


21 Haziran 1898: ‘Dün akşam L.N.’nin beni merak ettiğini ve tasalandığını öğrenince hoşuma gitti. Aniden bir fırtına çıktığında, ben dışarıdaydım. L.N. akşam yemeğini yememiş ve bana araba ve giysi gönderilmesini söylemiş. İşte, o ölünce kimse benimle ilgilenmeyecek ve bu da bana zor gelecek.’(409)


30 Ağustos 1898: ‘Taneyev sabahleyin gitti. Hastalığım L.N.’yi öyle korkuttu ki…Benim nazik ve sevgili ihtiyar kocam… Bana ihtiyacı olan kocamdan başka kim beni sevebilir? İçtenlikli davranışı gözlerimi yaşarttı ve yattığım yerde, benim için çok değerli olan bu yaşantımızın uzun sürmesi için Tanrıya dua ettim.’(417)


15 Eylül 1898: ‘Söylediğim acı sözler için özür dilediğimi, beraber ve dost olmak istediğimi açıkladım. İkimiz de ağlamaya başladık ve dıştan görünen tüm uyuşmazlıklara rağmen, otuzaltı yıldır birbirimize içten ve sevgimizle bağlı olduğumuzu ve bunun her şeyden önemli ve değerli olduğunu anladık.’(421)


10 Aralık 1898: ‘L.N. ile ilişkilerimiz daha iyi ama, ben onun ne saflığına ne de sağlamlığına inanmıyorum artık.’(434)

1 Ocak 1899: ‘L.N. dahil oyunlar oynadık. Bunlar neşeli şeyler ama benim gönlüm başka şeyler istiyor, ruhumun başka özlemleri var ve bu beni üzüyor ne yazık.’(440)


30 Mayıs 1899: ‘Ölümü göze aldığına göre, T…’yi çılgınca kıskanıyor demektir. Zavallı sevgilim…başka birini onun kadar sevebilir miyim sanki? Ve bu delice kıskançlık yüzünden, ömrüm boyunca az mı acı çektim, az şeyden mi yoksun kaldım? İnsanların en iyileriyle ilişki kurmaktan, seyahat etmekten, kafaca gelişme, ilginç ve değerli, bilgi ve görgü arttıran her şeyden yoksun kaldım.’(449)


1 Ocak 1900, Moskova: ‘Erişkinliğimi, özellikle ilk ve sonraki gençlik dönemimi anımsadım. Bana hiçbir ahlak kuralı aşılanmamıştı-hiç. Etrafımdaki yetişkinler kendilerine güven içinde sigara içiyorlar, içki içiyorlar ve (özellikle sonraki gençlik döneminde) ahlaksızca bir yaşam sürüyor, insanları dövüyor, onlardan güç işler istiyorlardı. İstemeden birçok kötü şey yaptım –ben yalnızca büyükleri taklit ediyordum.’(538)


7 Ağustos 1900, Yasnaya Polyana: ‘Sanıyorum yapmam gerekeni ve yapabileceğimi yaptım.’(543)


29 Aralık 1900, Moskova: ‘Üzüntü Tanrı’nın seni ziyaret ettiğini ve hatırladığını gösterir.’(551)


12 Şubat 1901: ‘Olga, kendini yalnız hissediyor. Ama bu dünyada kim yalnız değil ki?’(469)


14 Haziran 1901: ‘Genellikle herkes beni güzel bulur, ama ne gariptir ki, resim, heykel ve fotoğraflarda çirkinim. Neden olarak da yüzümün düzgünlüğü, gözlerimin parlaklığı ve rengimin güzelliğinin belirlenemediğini söylüyorlar’(479)


3 Temmuz 1901: ‘Çok sevdiğim ellerini öptüm ve onun bakımını yapmanın ne büyük bir mutluluk verdiğini, onu yeterince mutlu edemediğim için ne denli kendimi suçlu bulduğumu, kendisine vermeyi bilmediklerim için beni bağışlamasını rica ettim. Birbirimize sarılarak ağlaştık, uzun süredir gönlümün beklediği, otuzdokuz yıllık evlilik hayatımızda hissettiğimiz yoğun duyguların içten ve gerçek bir itirafıydı bu…’(482)


7 Aralık 1901: ‘Benim görevim bu, her zamanki görevim; görevimi yapabilmek için tüm enerjimi bitiriyor ve kişiliğimi yok ediyorum.’(490)


12 Ocak 1902: ‘Şu yaşlılık günlerim çok sıkıntılı geçiyor. Ama gene de, ruhumun derinliklerinde bir sürü istek var; daha üst düzeyde, daha tinsel ve zengin bir şeylerin özlemini duyuyorum. O özlemini çektiğim şeylere ne zaman ulaşacağım? Kuşkusuz öteki dünyada.’(501)


26 Ocak 1902: ‘Benim Liovoçkam ölüyor… İnancım o ki, yaşamımı onsuz sürdüremem. Kırk yıldır onunla ve onun yayında yaşıyorum. Başkaları ve herkes için, o bir ünlü kişidir, benim için ise tüm yaşantımın simgesidir o, yaşamımız iç içe geçti, geçti ama aman Tanrım, ne kadar çok kusur, pişmanlık ve vicdan azabı yığılı kaldı aramızda!.. Ben onu pek çok sevdim ve o denli de sevecen davrandım ama gene de çok sayıda zaaflarımla ona pek çok acı çektirdim. Beni bağışla Tanrım… Değerli kocam, sevgili eşim beni bağışla…’(506)


13 Mart 1902: ‘Ve bu yakınlar gençliklerini, güzelliklerini ve güçlerini –bunların tümünü o dahilere hizmet etmek için- harcadıkları zaman da, bu kişiler büyük adamları anlayamamakla suçlanırlar; büyük adamlar ise, kendilerine özdeksel yaşamlarını,gençliklerini ve namuslarını vermekle kalmayıp aynı zamanda, geliştirme olanağını bulamadıkları zihinsel yeteneklerini de feda edenlere teşekkür bile etmezler (…)


‘Bana denecek ki. “Sen önemsiz kadının birisin, neden düşünsel bir yaşam istiyordun?” Buna bir tek yanıt verebilirim: “Bilmiyorum ama, şunu söyleyebilirim ki, bir dahinin özdeksel yaşamıyla uğraşabilmek için bu düşünsel ve artistik özlemi sürekli olarak baskı altında tutmak büyük bir üzüntü, dayanılmaz bir acıdır.” Herkesin dahi kabul ettiği bu adamı boşuna sevmek, yaşamını çocuk doğurmakla geçirmek, onları büyütmek, dikiş dikmek, yemek işiyle uğraşmak, lavman yapıp kompresler koymak, özdeşsel gereksinimlerini yerine getirmek için çağırılmak üzere sesini çıkarmadan oturmak –bunların tümü korkunç derecede zor şeyler ve üstelik karşılığında basit bir teşekkür edilmediği gibi sık sık azarlanmak da var. Bu acımasız çalışmaya ben dayandım ve dayanıyorum da, ama yoruldum artık.’(527)


5 Ağustos 1902: ‘Hayret verici bir şey: Kendimin ne kadar kötü ve aptal birisi olduğunu biliyorum; ama yine de insanlar beni bir dahi olarak görüyorlar. Peki o zaman diğer insanlar nasıl?’(565)


23 Haziran 1903, Yasnaya Polyana: ‘Birçok kötü niteliği olan, iyiliği çok zor anlayan, tam bir serseme dönüşmemek için büyük çaba sarfetmek zorunda olan birisiyim. Yuri Samarin, bir zamanlar kendisinin matematiği çok geç anladığı için mükemmel bir matematik öğretmeni olduğunu söylemişti. Ben de matematikte aynen onun durumundayım; ama daha da önemlisi, iyi olan her şeyde öyleyim –çok yavaşım- ve hiç de kötü bir öğretmen değilim –hayır, cesur olacağım ve iyi bir öğretmen olduğumu söyleyeceğim.’(575)

1 Temmuz 1903: ‘L.N. son günlerini kendi inanç ve isteği doğrultusunda yaşasın. Paravana rolü oynamaktan yoruldum, bana zorla kabul ettirilen rolümü bırakıyorum.’(560)


14 Ocak 1904, Yasnaya Polyana: ‘Kendi kötülüğü ve değersizliğimin, şimdi ve geçmişte yaşadığım kötü yaşamın ağır bilinci altında eziliyorum.’(580)


3 Şubat 1904: ‘L.N.’nin inançlarının olumlu yönlerinin tümünü sevdiğimi, ama olumsuz yönünü, onu hep karşıt olmaya iten huyuna hiç katlanamadığımı anladım.’(567)


17Ağustos 1904, Pirogovo: ‘Uğruna fedakarlık yapacağım tek şey vardı: Arzular; hatta bir hayvanca yaşam arzusu (bir savaş ya da düello için kendimi daima hazırlıyordum) ve yalnızca bir tek şey vardı. Aksi halde her şey mümkündü. Ve elli yaşına kadar böyle sürdü. İnsanları bundan kurtarmayı ne kadar çok istiyorum.’(590)


10 Mart 1906: ‘Böylesine sarılabileceğim hangi varlık var? Sevdiğim bütün insanları gözden geçirdim –hiç kimse bu işlevi üstlenemez. Kime sarılabilirim? Yeniden küçüklüğüme dönmek ve anımsadığım gibi anneme sarılmak istiyorum.’(611)


11 mart 1906: ‘Özel bir şeyler istediğimden değil; ama bir şeylerden şiddetle rahatsızım ve bunun ne olduğunu bilmiyorum. Sanıyorum rahatsızlık veren şey yaşam; ölmek istiyorum.’(611)


24 Ağustos 1906, Yasnaya Polyana: ‘Anarşistler arasında sayılıyorum; ama ben bir anarşist değilim, Hristiyanım. Benim anarşizmim yalnızca Hiristiyanlığın insan ilişkilerine uygulanmasından ibaret. Aynısı anti militarizm, komünizm ve vejeteryanlık için de geçerli.’(617)

29 Aralık 1906, Yasnaya Polyana: ‘İnsanlara onların iyiliği (sevmeye yönelik bir içsel çabayı tatmin etmek) için mi yoksa onlardan minnettarlık ve övgü görmek için hizmet ettiğini ayırt etmek güçtür.’(625)


14 Ocak 1907, Yasnaya Polyana: ‘Oğullarımda kınadığım her şeyi kendimin yaptığını gayet canlı bir şekilde anımsadım: Kumar tutkusu, avcılık, kibir, sefahat, zalimlik… Esas husus benim ahlak, zayıflık, zeka ve özellikle bilgi açısından ortalamanın altında bir adam olduğumu anlamaktır. Hem de zihinsel yetenekleri güçsüzleşen ve bunu unutmayan bir adam olduğumu anlamak. İşte o zaman yaşam çok kolay olacak. Tanrı’nın ölçüsüne değer ver, insanlarınkine değil. İnsanların bana verdiği düşük değerin adaletini kabul et.’(627)

3 Haziran 1908, Yasnaya Polyana: ‘Her zaman manevi “benliğime” uygun yaşamıyorum. Ve bu şekilde yaşayamadığım zamanlarda, her şey beni rahatsız ediyor. Tek iyi şey kendimden memnun değilim ve utanıyorum; ama bundan dolayı gurur duymamalıyım.’(641)

8 Eylül 1908: ‘Bana öyle geliyor ki günler boşu boşuna uçup gidiyor ve bu da beni üzüyor. Çok değerli bir şeyleri kaybettiğim duygusu içindeyim, kaybettiğim bu değerli şey zaman, benim ve yakınlarımın yaşamının son yılları.’(581)

30 Eylül 1908: ‘Yüreğim üzgün ve yalnız, kimse beni sevmiyor. Bu duruma üzüldüğüm kuşku götürmez. Bende başkalarına karşı pek çok coşku ve içgüdüsel bir acıma var ama iyiliğim yeterli değil. Benim en önemli özelliklerim analık duygusuyla görev anlayışım.’(586)


8 Aralık 1908: ‘Bizi hırsızlık tehdidi altında yaşatan halktan nefret ediyorum, ama hepsi hükümetin tutarsızlığından kaynaklanan uygulamalardan da nefret ediyorum.’(587)


6 Aralık 1908,Yasnaya Polyana: ‘Benden nefret eden insanlar yıkıp dağıttığım yarı dini görüşleri yüzünden nefret ediyorlar; beni sevenler de kendileri için çok önemli görünen Savaş ve Barış gibi önemsiz eserler için beni seviyorlar.’(648)


9 Temmuz 1908: ‘Bu istenmeyen yoksulluğun ve ihtiyacın ortasında, içinde yaşadığım çılgınca lüksün adaletsizliği. Her şey gittikçe daha da kötüleşiyor. Gittikçe daha sıkıntılı hale geliyor. Bunu unutamam ve bunu görmezden gelemem.
‘Hepsi de benim biyografimi yazıyor –büyük biyografilerde durum aynı. Benim yedinci emre karşı yaklaşımım konusunda hiçbir şey yer almıyor. Mastürbasyonun korkunç kirliliği ya da daha kötüsü (on üç mü, on dört mü, on beş mi yoksa on altı yaşında mı başladığımı hatırlamıyorum) yer almayacak. Ve hepsi de köylü kadın Aksinya ile –hala hayatta- ilişkiye kadarki bölüm itibarıyla aynı. Sonra evliliğim. Evliliğim esnasında karıma hiçbir zaman sadakatsizlik yapmamışsam da, Aksinya’ya karşı korkunç bir arzu hissettim. Bunların hiçbiri biyografilerde yer almıyor ve almayacak. Ve bu çok önemli.’(652)


4 Şubat 1909, Yasnaya Polyana: ‘ Başka insanlarla  seni ilgilendiren konularda konuşmayıp, onların ilgi duyduğu alanları tespit etmek ve eğer varsa o konuda konuşmak gerektiğini anladım.’(659)


20 Mayıs: ‘Roosevelt’in benim hakkımda yazdığı bir makaleyi okudum. Makale aptalca, ama ben memnun oldum. Gururumu okşadı. Dün daha iyiydim.’(669)


2 Ağustos 1909: ‘Dün yağmurda d’une humeur de chien (asabi bir ruh hali içine) yürüdüm. Kötü bir şey yapmadım, ama kalbim acıyor ve hiçbir sevgi hissetmiyorum.’(680)


4 kasım 1909: ‘Ancak konuşurken kendimi kontrol edebilirim. Ama kalbimde rancune (küskünlük) var.’(692)


4 Ocak 1910: ‘Çok mutsuzum. Etrafımdakiler bana tamamen yabancı. Dünyamızın insanlarıyla, dinsiz insanlarıyla olan ilişkilerimi düşündüm. Bunlar tıpkı hayvanlarla olan ilişkilerim gibi. Onları sevebilir ve onlara acıyabilirim; ama onlarla manevi bir ilişkiye giremem.’(698)


10 Mart 1910: ‘Akşam yemeği, satranç, dedikodu, iskambil, gramofon; bunlardan büyük bir utanç ve iğrenme hissettim. Bunu bir daha yapmayacağım. Okuyacağım.’(701)


27 Mayıs 1910: ‘Neden benim gibi böylesine açık, sade, rasyonel ve iyi bir adam; böylesine karmaşık, kafası karışık, çılgın, kötü bir dünyada yaşıyor? Neden?’(706)


1 Temmuz 1910: ‘Çerkov’u selamladım ve :”Gene benimle ilgili bir entrika mı çeviriyorsunuz?” dedim. Çok güç durumda kalmışlardı. L.N. ve Çerkov birbiriyle yarışırcasına günce konusunda, birbirini tutmayan ve anlaşılması güç sözler söylediler ama, hiçbiri ben içeri girmezden önce ne konuştuklarını söylemedi. Şaşa’ya gelince sadece sıvışıp gitti.’(…) Çerkov, L.N.’nin TİNSEL GÜNAH ÇIKARAN PAPAZ (?) olduğunu ve bu gerçeği kabul etmem gerektiğini söyledi (…)Şunları ekledi: “Yaşamını, kocasını mahvetmekle geçiren bu kadını anlayamıyorum.” (…)L.N.’ye öyle acıyorum ki despot Çerkov’un boyunduruğu altında mutsuz, halbuki benimle mutluydu.’(598/9)


4 Temmuz 1910: ‘Basit ve dünyasal insanlar olan bizleri L.N.’nin kısman terk ettiği bir gerçek; bunu asla unutmamamız gerek. Ona yaklaşmayı, yaşlanmayı, coşkulu ve karma karışık ruhumu yatıştırmayı, onunla birlikte dünya yaşamının hiçliğini anlamayı öyle österdim ki…’(602)


15 Temmuz 1910: ‘Yüreğim acıyor çünkü beni kocam öldürüyor.’(621)


21 Temmuz 1910: ‘Benden başka hepsi onun yanında olmaktan yararlanıyorlar; yaşamımızın sonuna geldiğimiz halde, son günlerimi onun yanında geçirmek olanağına bile sahip değilim (…) Ama bin kez daha fazla acı çekmeye hazırım, yeter ki Liovoçka’m iyileşsin ve bana kızmasın.’(631)


27 Temmuz 1910: ‘Bir köpek birisinin ardından havlıyor, onun ardından koşuyor ve öteki köpekler kurbanı parçalıyorlar. Benim başımdan geçen de bunun gibi bir şey. Tümü birden beni L.N. den ayırmayı denediler. Ama amaçlarına ulaşamayacaklar.’(639)

5 Ağustos 1910: ‘Çerkov bana karşı kaba davrandığında, kocamın beni korumamış olması beni pek çok üzdü ve gururumu kırdı. Bu adamdan öyle çok çekiniyor ki… Öylesine söz dinler ve boyun eğmiş bir duruma gelmiş ki… Ne ayıp ve ne acınacak şey…(…) Gece oldu ama uyuyamıyorum. Diz çöküp uzun süre dua ettim. L.N.’nin Çerkov’u sevmekten vazgeçirmesi, bana geri döndürmesi ve bana karşı soğuk davranmaması için Tanrıya yalvardım.’(648)


6 Ağustos 1910: ‘(1) Benim kadar bütün kötü huylarla donatılmış bir insana nadiren rastlıyorum: şehvet, bencillik, kötülük, kibir ve hepsinden öte kendini sevme. Tanrı’ya şükür, böyle olduğumu biliyorum ve kendimdeki bütün bu kötülükleri gördüm ve görmeye devam ediyorum. Hala bu halimle mücadele ediyorum. Eserlerimdeki başarının sırrı budur.’(715)


11 Ağustos 1910: ‘Bugün bana L.N. bir mektup yazdırdığı için çok sevinçliyim.’(655)


20 Ağustos 1910: ‘At gezintisine çıktım ve bu toprak sahibi görüntüsü beni sıkıyor. Uzaklara kaçmayı ve saklanmayı düşünüyorum.

‘Bugün evliliğimi ve bunda vahim bir yön olduğunu düşündüğümü anımsadım. Hiçbir zaman aşık olmadım. Ama evlenmekten de geri durmadım. [GG]’(737)


22 Ağustos 1910: ‘Bugün doğum yıldönümüm, altmışaltı yaşındayım ve hala abartılmış bir duygusallık ve büyük bir tutku sahibiyim; bunların yanı sıra da hep genç görünüyorum.’(666)


28 Ağustos 1910: ‘Oyalanacağı bir şey olmazsa canı sıkılıyor ve gene de bir kulübede yaşamaktan sözediyor, ama bu sadece bana kızması, yazarlık ustalığıyla karısıyla uyuşmazlık içinde olduğunu açıklaması ve bir fikir kurbanı, bir ermiş süsü vermek için bir bahanedir.’(675)


12 Eylül 1910: ‘Çok ama çok yorgunum. Akşamleyin kitap okudum. Karım için kaygılanıyorum.’(718)


22 Eylül 1910: ‘Yasnaya’ya gidiyorum ve orada beni bekleyenleri düşündükçe korkuyorum. Yalnızca fais ce que dois (yapman gerekeni yap)… Asıl husus sessiz kalmak ve onun da bir ruha sahip olduğunu, Tanrı’nın onun içinde olduğunu unutmamak.’[GG]’(741)


27 Eylül 1910: ‘İçinde yaşadığım çelişki ne kadar da komik. Sahte bir tevazua sığınmaksızın çok önemli ve ciddi fikirler idrak ediyor ve dile getiriyorum. Aynı zamanda bir kadının kaprisleriyle uğraşıyor ve vaktimin bir kısmını onlarla mücadele etmeye harcıyorum.[GG]’(743)


16 Ekim 1910: ‘L.N. kötü yüreklilikle bağırmaya başladı: “Senin kaprislerine boyun eğmek istemiyorum, özgür olmak istiyorum; sekseniki yaşında bir çocuk gibi olmak, karımın elinde kişiliksiz bir oyuncak durumuna düşmek istemiyorum…” dedi. Çok acı ve onur kırıcı öyle şeyler söyledi ki, pek çok üzüldüm. Ben de dedim ki: “Sorun o değil, sen her şeyi ters yorumluyorsun. Bir insanın en önemli işi, önem verdiği kişinin acı çekmesini önlemek için sevgisini feda etmesidir””(707)


18 Ekim 1910: ‘Onun için gerekli olan tüm özveride bulunmaya ve hatta Çerkov’la görüşmesine bile izin vermeye hazırlandım.’(710)

24 Ekim 1910: ‘Her sabah, L.N. günlük gezintisine çıktığında, kuşku içinde ona pusu kurup gözetliyorum, çünkü Çerkov’u görmeye gitmesinden korkuyorum ve bu korku da çalışmama engel oluyor.’(715)


26 Ekim 1910: ‘Çektiğim acıları, geçirdiğim deneyleri dile getiren bu korkunç Günceyi şu anda bitiriyor ve mühürlüyorum. Tanrı beni bağışlasın, ama çektiklerime neden olan Çerkov’a lanet olsun.’(716)


26 Ekim 1910: ‘Bu tımarhanede aşırı depresyon içindeyim. Yatmaya gidiyorum.’(727)


26 Ekim 1910: ‘Özel hiçbir şey olmadı. Yalnızca utanç duygum ve bir adım atma ihtiyacım arttı.’ [GG]’ (748)


28 Ekim 1910: ‘Belki kendimi haklı görmede hatalıyım; ama kurtarmaya çalıştığım kendim, Lev Nikolayeviç değil, bir şey, içimdeki küçük bir şeydi.’(728)

http://www.hurriyet.com.tr/_newsimages/3288163.jpg

 

BİRBİRLERİ HAKKINDA

11 Ocak 1863: ‘Okudu mu günceyi bilmiyorum.’(43)


23 Ocak 1863: ‘Zaman zaman onun çok genç olması dolayısıyla beni anlayamayacağı ve beni çok sevemeyeceğinden; ama benim hatırıma duygularını bastıracağından korkuyorum. Ve bilinç altında bütün bu fedakarlıklarını benim adıma borç yazdığını düşünüyorum… Teyzemlere ve Gorçakov’lara gittim (Helene harika.)’ (248)


3 Mart 1863: ‘Ya yazıyor ya da düşünüyor. Onu kızdırmaktan korkuyor ve her zaman ve her yerde kendisini kaygılandırdığımı unutmasını istiyorum.’(49)


24 Mart 1863: ‘Ona sahip değilim; çünkü buna cüret edemem. Kendimi ona layık hissetmiyorum. Sinirli ve alınganım; tam anlamıyla mutlu değilim. Beni üzen bir şeyler var. Ona tam olarak layık olabilecek adamı kıskanıyorum. Ben ona layık değilim.’(249)


24 Nisan 1863: ‘Bana olan sevgisi kurulmuş makinadan farksız: elimi öpmesi ve bana iyi davranmasından ibaret.’(53)


18 Haziran 1863: ‘Yine delilik sınırında bir gece. İstemediğim halde, onu üzecek bir şeyler arıyorum… Birisinin onu duyabileceğini anladığında inliyor, halbuki şimdi huzur içinde horluyor. Ve sabahleyin benim ona haksızlık ettiğime ve benim vefasız kaprislerimin –bebeğin beslenmesi ve bakımı konusunda- talihsiz kurbanı olduğuna katiyetle inanmış halde uyanacak… Hayır, o beni asla sevmedi ve sevmiyor. Şimdi buna çok üzülmüyorum; ama bu kadar zalimce aldatılmak için ben ne yaptım ki?’(251)


31 Temmuz 1863: ‘İlişkilerimiz tüyler ürpertici, ben ise sıkıntıdan patlıyorum. Kocam öylesine çekilmez oldu ki, ondan kaçıyorum.’(60)


3 Ağustos 1863: ‘Ben ise acı çekmediği ve yazı yazdığı için, artık onu görmek istemiyordum. İşte kocaların tiksinç bir görünüşü daha.’(61)


17 Ağustos 1863: ‘Budala kocam ise kıskanıyor, hey Tanrım, kıskançlığının sanki en küçük bir nedeni varmış gibi.’(62)


10 Eylül 1863: ‘Piyano çalarken, Liova’nın bakışı hiç aklımdan çıkmıyor. Hiç böyle bakmamıştı, ne düşünüyordu acaba? Anılar mı, kıskançlık mı? Seviyor…’ (63)


7 Ekim 1863: ‘Zeka, erişilmez yetenek, erdem ve fikirleri kişiliğinde toplamış bir kocanın yanında olmak mutluluk değil mi? Ama gene de sıkılıyorum…”Gençlik”[Tolstoy notu]’(65)


13 Kasım 1863: ‘Onun, karşısına çıkan ilk güzel kadına uyguladığı idealini kıskanıyorum… Ben, onun cinsel doyum aracı, çocuk dadısı, evin bir eşyası, bir kadınım ben… Çok önemsiz bir kişiliği olan bir insanım. Onun ise dopdolu bir yaşamı, bir uğraşısı, yeteneği ve ölümsüzlüğü var. Gene ondan korkmaya ve onda, genel bir uzaklaşma sezmeye başladım. Beni bu duruma o getirdi. Acaba sorumlusu ben miyim? Hırçın ve huysuz oldum, eskisi gibi bana değer vermediğini, bir kenara attığını fark ediyorum.’(67)

19 Aralık 1863: ‘Onun işi başından aşkın ve yaşlı, halbuki ben, bugün kendimi çok genç hissediyor ve delilikler yapmak istiyorum… Gidip yatacağıma boğuşmak ve taklalar atmak isterdim… Ama kiminle?’(68)


24 Aralık 1863: ‘Yavaş yavaş L.’yi bana sadece baskı yapan, beni engelleyen bir insan olarak görmeye başladım. Bu baskının sonucu olan çekingenlik, her tür sevgi gösteri ve atılımına da engel oluyor. Tüm tutum ve davranışlar ölçülü, dingin ve akılcı olunca nasıl sevmeli? Monoton bir yaşam, hem de sevgisiz.’ (68)


22 Nisan 1864: ‘Onun ne yaptığına gelince, düşünmek istemiyorum ama kuşkusuz, canı sıkılmıyor ve benim gibi ağlamıyordur. Bunları yazarken utanmıyorum, çünkü ben yalnızım.’(70)


6 Mart 1865: ‘O, yaşam ve güç, ben ise yerde sürünen bir solucanım.’(73)


9 Mart 1865: ‘Sık sık kusurlarımı yüzüme vurmaya başladığı için Liova beni korkutuyor. Yetenekli ve değerli olmadığıma inanmaya başladım.’ (75)


10 Mart 1865: ‘Biraz önce L. Bana sevgi gösterisinde bulundu ve uzun zamandır yapmadığı bir şey yaptı, beni öptü. Elyazmalarını kopya ediyorum ve bir konuda ona yararlı olduğum için mutluluk duyuyorum.’(75)


20 Mart 1865: ‘Ben bir bitiş, bir sona erişim, oysa onun yaşamı, gençliği ve aşkı, genç Kazaklara ve öteki kadınlara adanmıştı.’(76)


26 Mart 1865: ‘O beni az seviyor, benim bağlılık ve sevgime de alıştı, ya ben de ona karşı soğuk davransam acaba ne yapardı?’(77)


15 Ekim 1865:’Dün Sonya ile konuştum. Hiçbir yararı yok. Sonya hamile.’(263)


19 Nisan 1872: ‘Bütün gece, şafak sökene dek L. Yıldızları seyretti.’(94)


13 Şubat 1873: ‘Oysa ben, suçlu, budala, can sıkıcı bir insanım. Her konuda en doğru, en açık düşüncelere sahip olan ve çok sevilen sabırlı ve namuslu dayanağım L. Olmasaydı, ben ne hallere düşerdim? Ara sıra, bakışlarımı ruhumun derinliklerine çevirerek soruyorum: “Peki, sen ne istiyorsun?” Ve büyük bir ürküntüyle şu yanıtı veriyorum: “Ben eğlence, gevezelik ve şık giysiler istiyorum; hoşa gitmek, herkesin benim güzelliğimi övmesini istiyorum. L.nin de bu istekleri görüp duymasını ve kendisinin de içine kapanık yaşantısından sıyrılıp, benimle birlikte normal insanların yaşantısını sürdürmesini istiyorum. Ama birden, içimden gelen bir çığlıkla, Havva’yı kandırdığı gibi, Şeytanın önerdiği bu yasak ve kötü eğilimlerimi reddediyor ve kendimden iğreniyorum. Güzel olduğumu söyleyenlerden tiksinti duyuyorum. Güzel olduğumu ben hiç düşünmedim, şimdi ise çok geç. Üstelik ne işime yarardı ki?’(96)


12 Ekim 1875: ‘Issız köy yaşamı çekilmez oldu. Her şeye bu uyuşukluk, tasalı bir ilgisizlik var bende. Bugün, yarın, aylar ve yıllar hep aynı olacak. Sabah uyanıyorum, yataktan kalkmaya cesaret edemiyorum. Beni kim bekliyor? (…) Beni bu uyuşuk ve tasalı hali, onun soktuğunu biliyorum.’(99)


11 Temmuz 1881:’Sonya bir kriz geçirdi. Bu kez daha iyi karşıladım; ama yine de kötüydü. Onun hasta olduğunu anlamalı ve ona acımalıyım. Ama insanın bir kötülüğe sırtını dönmesi imkansız.’(276)


23 Mart 1884: ‘Ata binmek sıkıcı. Aptalca ve gereksiz… Akşam yemeğinden sonra karımla konuşmaya çalıştım. İmkansız. Bu beni üzen tek şey. Tek diken ve canımı yakan bir diken... Ayakkabıcıya gittim. İnsanın ruhu sıkılınca yapması gereken tek şey, bir işçinin evine gitmek; gider gitmez insanın ruhu açılıyor. Saat 10’a kadar ayakkabı diktim. Tekrar karımla konuşmaya çalıştım, ancak yine kinliydi –aşktan yoksun…’(283)


31 Mart 1884: ‘Kendisi akıl bakımından ciddi anlamda hasta. Her şeyden önemlisi de hamile. Büyük günah ve utanç.’(284)


3 Mayıs 1884: ‘Karımdan bir mektup aldım. Zavallı kadın, benden ne kadar da nefret ediyor. Tanrım, bana yardım et! (…) Depresyondayım. Yararsız, tuhaf, gereksiz bir yaratığım ve üstelik bencilim. Tek iyi şey, ölmek istemem.’ (290)


26 Mayıs 1884: ‘Bütün bunlar saçma. Tek neden, seven ve sevilen bir eşimin bulunmayışı… Her şey on dört yıl önce, bende şafak atıp yalnızlığımın farkına varmamla başladı. Ama bu da bir neden sayılmaz. Mutlaka Sonya’nın içindeki kadını bulmalıyım. Bulmam gerek, bulabilirim ve bulacağım. Tanrım bana yardım et!’(294)


29 Mayıs 1884: ‘Ben de yozlaştım ve düzelemiyorum. Daha iyi olmaya çalışıyorum; ama bu çok yavaş oluyor. Sigara içmeyi bırakamıyorum; karıma, onu gücendirmeyecek ve onu mutlu edecek şekilde davranmanın bir yolunu bulamıyorum. Arıyorum. Deniyorum. Seryoja (oğlu) geldi. Onunla ilişkilerim de iyi değil. Tıpkı karımla olduğu gibi. Benim ıstırabımı görmüyorlar ve bilmiyorlar.’(296)


4 Haziran 1884: ‘Seryoja’ya, bütün insanların kendi sorumluluklarını taşımaları gerektiğini ve onun bütün argümanlarının, tıpkı diğer birçok insanın argümanları gibi, muğlak ve kaçamaklı olduğunu söyledim. “Başkaları taşıdığında ben de taşırım.” (…) Yani sorumluluğunu üstlenmemek için her şeyi söylüyordu. Sonra dedi ki, “bu sorumluluğu üstlenen kimseyi görmüyorum.” Bu arada benim de sorumluluğu üstlenmediğimi, yalnızca konuştuğumu söyledi. Bu beni çok incitti. O da tıpkı annesi gibi kötü niyetli ve duygusuz. Çok incindim. Hemen oradan ayrılıp uzaklara gitmek istedim. Ama bu bir zayıflık; çünkü başkalarına bir şey kanıtlamak için değil, Tanrı’nın rızasını kazanmak için çaba göstermeliyim. Kendin için en iyi bildiğini yap ve hiçbir şeyi kanıtlamaya çalışma. Ama böyle sözler beni derinden yaralıyor. Elbette eğer yaralıyorsa bu benim hatam. Mücadele ediyorum; içimdeki yangını söndürmeye çalışıyorum (…) Sonra gittim ve akşamın geç saatlerine kadar çizme diktim. Sigara içmedim. Etrafımdaki aynı parazit yaşam olanca hızıyla sürüyor.’(296)


26 Ağustos 1884: ‘Mantar toplamaya gittik (…) Karım beni izlemedi (…) Tıpkı bütün yaşamımız boyunca olduğu gibi benim ardımda değildi.’(306)


5 Eylül 1884: ‘…Dırdır etti (Sofiya). Hiçbir şey söylemedim ve hiçbir şey yapmadım; ama çok üzüldüm. Histeri içinde fırlayıp gitti. Ardından koştum. Çok yorgunum.’(307)


25 Ekim 1886: ‘Bana ihtiyacı kalmadığını belli etti ve işte gene yararsız bir eşya gibi atıldım (…) Ara sıra kendi kendime, hiçbir suç işlemediğim halde, neden L., sürekli olarak suçlu durumuna sokuyor diye sorarım? Öyle sanıyorum ki, benim rahat yaşamamı değil, yoksulluk, hastalık ve mutsuzluklar görüntüsü karşısında acı çekmemi, bu kötü şeyler yoksa da onları aramamı istiyor. Çocuklardan da aynı şeyi istiyor. Buna ne gerek var? Sağlıklı bir insanın hastaneye gidip, hastaların acı çekmelerini seyretmesi, iniltilerini dinlemesi gerekli ve yararlı mı? İnsan, yaşantısı içinde bir hasta ile karşılaşırsa, ona acıması ve yardımda bulunması gerekir ama durup dururken neden arasın?’(126)


18 Haziran 1887: ‘Çerkov, Feinerman ve benzerleri gibi etrafını saran “Havariler” olmayınca, L. Eskisi gibi sevimli, neşeli ve aile babası oldu.’(135)


3 Temmuz 1887: ‘…Fırtınadan sonra, hava tatlı ve sıcak, sevgili çocuklarımla bir aradayım. Biraz sonra tatlım ve sevgilim L. Yanımıza gelecek. Zevk ve mutluluklarımı bilinçli olarak bulduğum ve bu nedenle Tanrıya şükrettiğim benim yaşantım bu işte.’(138)


24 Ocak 1889: ‘Zavallı, eziyeti seven Sonya geldi ve beni incitecek bir şeyler söyledi.’(320)


29 Ağustos 1889, Yasnaya Polyana: ‘Bir süreliğine uzanmıştım. Sonya içeri girdi ve dedi ki: “Çok sıkıldım!” Onun için üzgünüm, hem de çok üzgün.’(348)


30 Ağustos 1889, Yasnaya Polyana: ‘Biraz düşündüm, başkalarıyla birlikte olmuyor. Yalnız olmayı tercih ediyorum. Ama Sonya benimleyken yalnız değilim.’(348)


24 Eylül 1889, Yasnaya Polyana: ‘Yemekte Sonya yaklaşan bir treni nasıl seyrettiğini ve kendisini onun altına atmak istediğini anlattı. Onun için üzüldüm. Esas husus, kendimi ne kadar çok suçlamam gerektiğini bilmem. Örneğin; Saşa doğduktan sonraki lanet şehvet duygumu hatırlıyorum. Evet, günahlarımı mutlaka hatırlamalıyım.’(350)


18 Mart 1890, Yasnaya Polyana: ‘Sonya geldi ve yeni eserlerin satışından söz etmeye başladı ve ben kızdım. Utanıyorum.’(369)

17 Haziran 1890, Yasnaya Polyana: ‘Yani Tanrı’ya; Onun hakikatını yalnızca sözlerle değil fiillerle, fedakarlıkla ve fedakarlık örneği göstererek, yurtdışında yayarak hizmet etmek istiyorum. Ama bir sonuç alamıyorum. Tanrı bunu yapmama izin vermiyor. Bunun yerine karımın eteğine tutunmuş, ona esir olmuş halde yaşıyorum. Ben ve çocuklarım, sevgiyi yok edemeyeceğim sahte bahanesine sığınarak haklı çıkarmaya çalıştığım soysuz ve firavunca bir yaşam sürüyoruz. Fedakarlık ve zafer örneği yerine, beni İsa’nın dinine yabancılaştıran kötü, soysuz ve firavunca bir yaşam sürüyorum. Ama Sen kalbimde ne olduğunu ve ne istediğimi biliyorsun. Eğer benim kaderim bu değilse, eğer Sana hizmet etmemi istemiyorsan; yalnızca bir pislik gibi yaşamamı istiyorsan, o zaman Sen nasıl istersen öyle olsun.’(376)


24 Ekim 1890: ‘Yatacağım. Mutsuzum. Tek neşe veren husus Sonya’ya karşı hissettiğim güzel sevgi. Karakterini ancak yeni yeni anlamaya başladım.’(388)


20 Kasım 1890, Yasnaya Polyana: ‘Aramızda, azıcık olsun bir birlik, ruhsal ve içten bir anlaşma oluşturmayı çok istedim ve tüm gücümle uğraştım. Güncelerini gizlice okuyarak, bizi tekrar birleştirebilecek bir şey bulabilir miyim diye can atıyordum ama günceler beni daha çok umutsuzluğa düşürdü. Onları okuduğumu anlamış olacak ki, şimdi güncelerini benden saklıyor. Bana da bir şey söylemedi (…) Onda, nefis düşkünlüğünden başka bir şey bulunmadığını çok geç anlamışım. Şimdi gözüm açıldı ve yaşantımın boşa gittiğini, yok olduğunu görüyor ve anlıyorum (…) Birbirimize tek bir söz söylemeden günler, haftalar ve aylar geçiyor. Eskiden olduğu gibi ilgilendiğim şeylerden, düşüncelerimden, çocuklardan, bir kitaptan, herhangi bir şeyden sözetmek istiyorum ama sanki bana, “Saçmalıklarınla canımı sıkmaya geliyorsun, hala bir şey mi umuyorsun?” demek ister gibi, bir tersleme ve ürküten bir bakışla karşılaşıyorum (…) Oysa suçsuz olmama, ömrüm boyu onu sevip onurunu korumama karşın, bir cani gibi ondan korkuyorum. Hakaret ve dayaktan daha etkili olan, sessiz, sert ve kin dolu bitemlerden korkuyorum. Genç yaşlarından bu yana sevmeyi bilememiş, öğrenememiş ve alışmamış.’(142-43)


16 Aralık 1890: ‘İşin en şaşırtıcı yönü, beni kendisine acındırmaya çalışıyordu. Ama boşuna uğraştı, çünkü içten gelen hiçbir davranışta bulunmadı, kendini benim yerime koyup, onu kırmak ve hırsız mujiklere de bir kötülük yapmak niyetinde olmadığımı anlamak istemedi.

Kendine hayranlığı, tüm güncelerinde açıkça görülüyor. Onun gözünde, kişilerin, sadece onu ilgilendirdiği oranda, varoluşlarını saptamak, çok şaşırtıcı (…) Güncelerinde bugün beni etkileyen başka bir şey var: Serseri yaşantısına karşın, L. Her gün iyi bir iş yapmaya uğraşıyordu.’(151)


3 Ocak 1891: ‘Onun dini ve felsefi yazılarını anlama yeteneğim yok. Ben onu hep sanatkar yönüyle seveceğim.’(159)


18 Ocak 1891: ‘L.’nin günceleri çok ilginç; Kırım ve Sivastopol savaşları dönemi. Defterin arasında, ikiye katlanmış ayrı bir kağıt, sefilliğin, sapıklığın ve edep kurallarını hiçe sayma saygısızlığının belirtisi olarak, beni çok şaşırttı.’(167)


4 Şubat 1891: ‘Hiç kimsenin piyano çalışı beni L.’ninki kadar etkilemiyor. Engin bir duyguya sahip ve seslerin akışını doğru ve tempolu çıkarıyor.’(171)


21 Mart 1891: ‘L. Şaşılacak derecede sevimli, sevecen ve neşeli. Ama ne yazık ki bunlar hep, tek ve aynı nedenden…Kroyçer Sonat’ı hayranlıkla okuyanlar, L.nin aşk yaşantısına bir göz atabilseydiler, onu neşeli ve iyi yürekli yapanın sadece aşk yaşantısı olduğunu anlarlar ve taptıkları kişiyi, çıkardıkları bu yüksek yerden hemen aşağı atarlar, ona değer vermezlerdi. Ama ben onu olduğu gibi seviyorum, normal, alışkanlıklarında zayıf ve iyi. Hayvan olmamak gerek, ama ne pahasına olursa olsun, insanın kendinde bulunmayan gerçekleri de öğütlememesi gerek…’(184)


2 Haziran 1891, Yasnaya Polyana: ‘Sonya yüzünden çok sıkılıyorum. Bütün kaygısı para ve mal; beni anlamada tam manasıyla başarısız.’(405)


1 Haziran 1891: ‘Petersburg yolculuğumun gerçek nedenini kimse bilmiyor. Gerçek nedenKroyçer Sonat. Bu öykü bana gölge düşürdü. Bazıları, bu öykünün bizim yaşantımızdan alındığını sanıyor, bazıları da bana acıyor. Hükümdar bile: “Onun zavallı karısına acıyorum,” dedi.  Moskova’da Kostia amca benim bir kurban olduğumu ve herkesin bu kanıyı paylaştığını söyledi. İşte bunun içindir ki, hiç de kurban durumunda olmadığımı göstermek ve herkese kendimden sözetmek istedim: bunu, nedenini bilmeden ve içgüdüsel olarak yaptım. Çarla yapacağım görüşmede önceden başarılı olacağımı biliyordum. İnsanları etkileme gücümü kaybetmemiştim ve esinlediğim sempati ve konuşma biçimimle onu etkiledim. Ama en önemli konu, bu öyküyü (Kroyçer Sonat) halka ulaştırmak. Bunu yapmam gerekiyor çünkü izni hükümdardan benim istediğimi herkes biliyor. Halbuki bu öykü benimle ve bizim evlilik ilişkilerimizle ilgili olsaydı, kuşkusuz yayınlanmasını istemezdim. Herkesin bunu düşünmesi ve anlaması gerek (…) Bunların tümü, benim kadınlık gururumu pekiştirmek için bir fırsat, bir Tanrı lütfü ve aynı zamanda, sosyal yönden beni yükselteceği yerde tam tersi, beni alçaltmaya uğraşan kocamdan öçalıyorum. Onun bana böyle davranmasının nedenini hiç anlayamadım.’(208)

9 Haziran 1891: ‘Ben onu sevecen, ilgili ve dost görmekten mutluluk duyacağım ama o ya kaba bir biçimde kösnülü ya da ilgisiz.’(213)


19 Eylül 1891: ‘Gözyaşlarım onu şaşırttı. Kitaplarında çok güçlü olarak belirttiği, insan ruhunu anlama yeteneğinin küçük bir izi kendisinde kalmışsa eğer, benim kederimi ve o anda duyduğum umutsuzluğun derecesini anlayacaktır.


“Sana acıyorum, ne denli acı çektiğini görüyor ve sana nasıl yardımcı olabileceğimi bilmiyorum,” dedi. –“Ben, bir neden olmadan bir aileyi ikiye bölmenin ahlaka aykırı olduğunu biliyor ve bunu o şekilde değerlendiriyorum (…) Ayın 16’sında, L. ile, Tümyapıtların XII. Ve XIII. Ciltleriyle ilgili haklarından vazgeçtiğine dair, gazetelere gönderdiği mektup konusunu görüştük. Bunların tümü aynı duygudan kaynaklanıyor: öğünme, durmadan nükseden ünlü olma isteği ve olabildiğince kendinden söz ettirme gereksinmesi. Hiç kimse bana bunun aksini kanıtlayamaz (…) “Sakın kendimden söz ettirmek için böyle davrandığımı sanmamanı rica ederim; sadece gönül rahatlığıyla yaşayamayacağım için yapıyorum,”dedi.


‘Gerçekten bunu, açlıktan kırılanları düşündüğü için içi kan ağlayarak yapsaydı, onun önünde diz çöker ve ona her şeyi verirdim.’(230)


8 Ekim 1891: ‘Bir yere gizlenip saatlerce ağlıyorum. Son günlerde başıma gelenlere ağlıyorum. Birisi çıkıp da üzüntümün nedenini sorsaydı, sadece beni anlamayıp işkence etmekle yetinmeyen ve beni asla sevmemiş olan L. Yüzünden derdim. Bu durum, ailesine ilgisizliğinden, çocuklarının yaşantı ve öğrenimlerinden, ilişkilerimizden, kısacası her davranışından anlaşılıyor.’(235)

5 Kasım 1893: ‘Ben iyi ve kötü ruhlara (meleklere ve cinlere) inanıyorum. Kötü ruhlar, benim sevdiğim adamı egemenliği altına almışlar, ama o, hiç de bunun farkında değil. Etkisi uğursuzluk getiriyor. Oğlu, kızları ve onunla ilişki kuran öteki kişilerin tümü mahvoluyorlar.’(246)


21 Nisan 1894, Moskova: ‘Sonya ile ilişkilerim iyi. Dün onun Andriyuşa ve Mişa’ya karşı davranışını gözlemlerken şöyle düşündüm: Ne kadar harika bir anne ve bir yönüyle ne kadar iyi bir eş. Sanıyorum Fet, herkesin hak ettiği eşi bulduğunu söylerken haklıydı.’(434)

14 haziran 1894, Yasnaya Polyana: ‘Sonya kasıtlı olarak benim otoritemi yıkıyor ve onun yerine kendi komik görgü kurallarını koyuyor. Bunları yerine getirmek de çocuklar için çok kolay. Hem çocuklar hem de Sonya için üzülüyorum. Son zamanlarda özellikle onun için üzülüyorum. Yaptığı her şeyin yanlış olduğunu görüyor, ama iyi olan hiçbir şeye izin vermiyor. Ama beni izlememekle bir hata yaptığını itiraf etmek onun için neredeyse imkansız. Pişmanlığı korkunç olacak.

‘Öğretilerimin tanıtımı konusunda düşünmeye devam ediyorum.’(437)


4 Ağustos 1894: ‘Çocukları, malikane işlerini, halkla ilişkileri, ev ve kitap konularını, her şeyi omuzlarıma yükleyen ve tüm bu yaptıklarıma karşılık olarak eleştirici ve bencil bir ilgisizlikle benden nefret eden kocamın, uzun süredir benim yanımda olmayışı, bitiriyor beni. Ya o nasıl bir yaşam sürdürüyor? Geziyor, ata biniyor, biraz yazıyor, hoşuna giden yerde ve istediği gibi yaşıyor. Kızlarının hizmetinden, konfordan, etrafındakilerin dalkavukluğundan, benim gücümden ve kendisine karşı olan bağlılığımdan yararlanıyor ama, ailesi için ciddi hiçbir şey yapmıyor. Hiç doymak bilmeyen o ünü için ise, elinden gelen her şeyi yaptı ve yapmaya da devam ediyor. Sadece yüreksiz yaratıklar böyle yaşayabilirler.’(248)


½ Ocak 1895: ‘Kocam buradan ayrıldığı, bir yere gittiği zaman hemen rahatlıyor ve kendimi Tanrı karşısında yalnız buluyorum.’(250)


8 Ocak 1895: ‘Bana çok iyi davrandı ama, ilke gereği, yazdıklarında asla açık yürekli ve iyi olamadığı güncesinde, beni ayıplayacaktır.’(254)


9 Ocak 1895: ‘Ve ona adadığım duygularıma kaç kez acımasız darbeler indirmişti. Artık neşeli değilim, sevmekten yorulduğum, her şeyi yoluna koymaktan, herkese yaranmaktan, herkes için acı çekmekten yorulduğum için neşeli değilim.’(254)


10 Ocak 1895: ‘Gece, siliklerin gurup fotoğrafının negatiflerini kırdım; önce elmas bir küpeyle, L.N.’nin fotoğraftaki yüzünü kesmeye çalıştım ama sonuç alamadım. Sabahın üçünde yattım.’(255)


20 Ocak 1895: ‘Bunun içindir ki kocamın düşüncelerini paylaşamıyorum. O, ne samimi ne de gerçekci. Onda, her şey yapay, uydurulmuş, zorla yapılmış ve dayandığı temel kötü, her davranışında özellikle bir gurur ve zafer susamışlığı ve ününü daha çok, daha çok arttırmak için önüne geçilmez bir istek var. Kimse buna inanmayacak ve ben bile anlamakta güçlük çekiyorum ama, bu duruma üzülüyorum, halbuki başkaları, hiçbir şeyin farkında değiller ve üstelik bu durum onları ilgilendirmiyor bile (…) Ey Tanrım, bize karşı hiç de iyi davranmıyor. Sert ve ilgisiz. Ama ileride, yaşam öyküsünde, kapıcısı yerine kendisinin kuyudan su taşıdığı yazılacak, ama çocuğuna su vermediğini, karısına nefes aldırmadığını ve otuziki yıldır, benim uyumam, dinlenmem, gezinmem ve daha açıkcası işlerimden biraz başımı kaldırmam için, hasta çocuğunun başında beş dakika bile beklemediğini, hiç kimse ve asla bilmeyecek.’(259)


15 Şubat 1895: ‘Ondan sonraki günlerde işler kötüye gitti. Sonya kararlı bir şekilde delirmeye ve intihara kalkıştı.’(453)


21 Şubat 1895: ‘Üzüleceğimi sanmıyorum ve intihar düşüncesi gittikçe benliğimi sarıyor. Tanrım bana yardımcı olsun ve bu büyük günahı işlemekten beni korusun. Az daha bugün evi terk edip gidiyordum (…) Kendime hakim olamıyorum, çektiğim acılar son kerteye geldi ve bu acıların tümünün tek nedeni var: L.’nin beni ve çocuklarını sevmeyişi (…) Aklıma ilk gelen başka bir kadın oldu. Tüm kontrolümü kaybettim ve onun benden önce gitmesini önlemek için dışarı fırladım ve evin önündeki yolda koşmaya başladım. O da arkamdan koştu. Ben sabahlık o ise pantolon ve yelekle koşuyorduk. Geri dönmem için bana yalvarıyor, bense, şu ya da bu şekilde ölmek istiyordum. Hıçkırarak ağlıyordum (…) Beni içimden, benliğimde öldürdü, şimdi ben yaşamıyorum, yokum artık.’(261-264)


134 Ekim 1895, Yasnaya Polyana: ‘Nehludov’un Sonya’ya dokunaklı bir biçimde nasıl veda edeceğini düşündüm (…) Şimdi bunu bir kez daha bu günlüklere rastlayacak herkes için tekrarlıyorum. Sıklıkla onun aceleci, düşüncesiz asabiyeti yüzünden çileden çıkıyordum. Ama Fet’in eskiden hep söylediği gibi, her koca layık olduğu eşi bulur. O –ve şimdi bunu bir şekilde görebiliyorum- benim ihtiyacım olan eşti.’(476)


25 Ekim 1895, Yasnaya Polyana: ‘Sonya ve Şaşa yeni ayrıldılar. Sonya arabaya bindiği anda ona karşı korkunç bir acıma hissettim; ayrıldığı için değil, onun için, ruhu için. Gözyaşlarımı tutmakta zorlandım. Keyifsiz, mutsuz ve yalnız olmasına üzülüyorum. Tutunabileceği tek insan benim ve kalbinin derinliklerinde benim onu sevmediğimden korkuyor. Bunun nedeni de dünya görüşlerimizdeki farklılık. Onu sevmediğimi, çünkü kendisinin bana yakınlaşmadığını düşünüyor. Böyle düşünmemelisin, seni çok seviyorum ve seni anlıyorum. Biliyorum ki sen bana gelemezsin ve bu yüzden yalnız kaldın. Ama yalnız değilsin. Ben seninleyim, tıpkı senin benimle olduğun gibi. Seni seviyorum, seni sonsuza kadar büyük bier aşkla seveceğim.’(478)


10 Haziran 1897: ‘Bu yüzden benim evrenim boş. Çünkü L.N.’yi putluk tahtından indirdim. Ona büyük bir bağlılığım var, onsuz yaşayamam. Nerede olsa, ne yapsa hemen gelip beni arar ve her seferinde, onu görmek benim için bir zevktir ama artık bana mutluluğu, gerçek mutluluğu veremez.’(274)


26 Haziran 1897: ‘Maria Schmidt L.N.’yi Tanrılaştırıyor: L.N.’ye gelince, onun her şeyden çok sevdiği ve üstün tuttuğu şey ün…’(287)


21 Temmuz 1897: ‘Kocama ve çocuklarıma karşı, yeni doğmuş bir çocuk kadar saf ve temizim. Hiç kimseyi, L.N.’yi sevdiğim kadar sevmediğimi, sevemeyeceğimi biliyorum. Onunla karşılaştığımda içime sevinç doluyor ve onu her şeyiyle seviyorum: boyunu posunu, gözlerini, gülüşünü, tatlı konuşmasını (kızdığı zamanlar hariç, ama bundan söz etmeyelim) ve sabırlı olgunluk esinini seviyorum.’(298)


29 Temmuz 1897: ‘Bu zihinsel yıkıcılıktan, bu yadsımadan, gerçeği değil de –ki bu iyi bir şey olurdu- insanlığın henüz duymadığı, yazılmamış, şaşırtıcı ve olağanüstü şeylerin aranmasından bıktım. Usanç verici bir şey bu…  Acı çeken insanların, kendileri için gerçeği aramaları, saygın ve güzel bir şey, ama bu, başkalarını şaşırtmak için yapıldığında son derece gereksiz. Herkes gerçeği kendisi için aramalı…’(305)


1 Ağustos 1897: ‘Tüm sanat yapıtlarında aşka çok büyük pay ayrıldığını (“şehvet manisi”) hoşnutsuzluk ve öfkeyle eleştiriyor. Bu sabah Saşa “Babam bugün çok neşeli, o neşeli olunca bizler de neşeli oluyoruz,” dedi. Babasının kabul etmek istemediği ve öfkeyle eleştirdiği bu aşk yüzünden neşeli olduğunu bilebilseydi…’(307)


13 Ağustos 1897: ‘Kendisiyle konuştum ve onu öğretecek uzmanlaşmış okullar olmadan, sanatın nasıl var olabileceğini sordum. O bunları kabul etmiyor. Ama onunla konuşulamaz ki, hemen sinirlenir ve bağırır.’(314)


16 Ağustos 1897: ‘Arasıra bir yerlere kaçıp gitmeyi düşünüyorum, yaşamaktan yoruldum. Korkunç derecede yoruldum. Ama öyle anlaşılıyor ki, bu çok zor işin yükünü  sonuna dek taşımam gerek –evet bu sadece çok zor bir iş. Kopya işine koyulmam gerekirdi ama şu anda gücüm yok. Yaşantımı tutsaklığa çevirdiği, ne benim, ne de çocukları için hiç tasalanmadığı ve özellikle, onun bin türlü işine yarayacak ve uğraşacak gücüm olmadığı halde hala bana tutsak gibi davrandığı için, L.N.’ye karşı büyük bir hınç duyuyorum. Bütün gece Maşa’ya baktım ve beşinci bölümün tümünü kopya ettim.’(316)


4 Eylül 1897: ‘Tümümüz L.N.’nin hizmetinde yaşamaktan yorulduk… İki kızım ve ben, üç kadını köle gibi kullanmaktan mutluluk duyuyordu. Onun için yazıyor, onunla ilgilenip uğraşıyorduk, özellikle hasta olduğu zaman, güç ve karmaşık otoburluk rejimini uygulamak için bütün gayretimizle uğraşıyorduk; hiçbir zaman ve hiçbir yerde onu yalnız bırakmıyorduk. İşte şimdi ve birdenbire hepimiz kişisel bir yaşam hakkı istiyoruz.’(323)


19 Eylül 1897: ‘Ve kocam, ölçüştürelemeyecek kadar daha yetenekli; insanların psikolojisi ve yaşayışı konusunda, ne akıl almaz bir anlayış (yazılarında) ve kendisine en yakın olan insanlara karşı da, ne anlayışsızlık ve ilgisizlik. Ne beni, ne çocuklarını, ne dostlarını ve hatta ne de diğer yakınlarını anlamıyor ve tanımıyor.’(329)


22 Eylül 1897: ‘Gürültü patırtı çıkarmaya, kendini göstermeye ve tehlikeye atılmaya çok heveslidir. Onun ne iyiliğine ne de hümanistliğine inanıyorum. Onu tanıyorum ve davranışının nedenini biliyorum: ün…sınırsız, doymak bilmez ve çoşkulu ün. Ne çocuklarını, ne torunlarını ne de ailesinden hiç kimseyi sevmeyen L.N.’nin sevgi ve aşkına nasıl inanılır? Ama bakın, birden Dubokhor ve Molokan’ın çocuklarını sevmeye başladı….’(330)


14 Ekim 1897, Yasnaya Polyana: ‘Bir kadına, bir şeyi anlamadığı için ya da anladığı ama aklının söylediğini yapmadığı için kızarsınız. O bunu yapamaz. Tıpkı bir mıknatısın demiri çekmesi ve ağacı çekmemesi gibi, aklın vardığı sonuçlar da Sonya’yı bağlamaz; onlar motivasyon gücü oluşturmazlar.’(506)


20 Ekim 1897: ‘Kocam bana karşı iyi ve sevecen davrandı; ağrıyan omzuma kompres yaptı, kopyalar için teşekkür etti ve hatta, uzun zamandır yapmadığı bir şey, veda ederken elimi öptü.’(337)


7 Kasım 1897: ‘L.N. yatağı kendi yaptı ve bu yorucu at yolculuğundan sonra, istekliliğini bana kanıtlamak için, oldukça dinç göründü… Bunu ben, onun olağanüstü gücünün bir kanıtı olması için not ediyorum ve de yetmiş yaşında.’(344)


7 Kasım 1897: ‘Ona göre de evren, dehasını, yaratıcılığını saran bir şey; etrafını kuşatan şeylerden sadece yetenek ve çalışmasına yarayacak olanları alıyor ve geri kalanını atıyor. Örneğin, benim kopye etme işimi, yaşantısının fiziksel yönleri için ilgimi, bedenimi alıyor… Benim ruhsal yönüm ise onu hiç ilgilendirmiyor, buna ihtiyaç duymuyor ve bunun içindir ki, o yönümü tanımayı, öğrenmeyi denemedi bile (…) Bunlar bizi üzüyor ama tüm dünya, onun gibiler önünde eğiliyor.’(345)


10 Kasım 1897: ”Seni düşündüm, seni anladım(?) ve sana acıdım” diyor. Önce: beni nasıl anlamış? Beni hiçbir zaman anlamaya çalışmadı ve beni hiç tanımıyor (…)Ve şimdi birden bire beni anlıyor ve bana acıyor… Onun acıması benim onurumu kırıyor, istemiyorum. Benim için dostça ve temiz bir sevgi duymuyorsa, başka bir şey istemiyorum. Ben güçlendim artık, mutluluğu da, yaşantının anlamını da tek başıma bulabileceğim.’(346)


16 Ocak 1898: ‘Evet, genel kural olarak bir despotla yaşamak, onun buyruğu altında olmak, zaten yeterince zordur, ama özellikle kıskanç bir despotla yaşamak ise korkunçtur.’(368)


12 Şubat 1898: ‘Ama ölmüş insanlara karşı duyduğum sevgi bile, L.N.nin onlara karşı nefret duymasına neden oluyor.’(379)

2 Nisan 1898: ‘Ben böyle olduğum için kocam, canlı, neşeli ve mutlu!.. Ben sanat, müzik veya birisiyle ilgili ve canlı olduğum zaman, kocamın mutsuz, endişeli ve öfkeli olduğunu kimse anlamayacaktır.’(393)


5 Nisan 1898: ‘Bilmem hangi gerçekleri, tüm dünyaya anlatmaya çalışan kocam, her zaman olduğu gibi, çocuklarına bir şey söylemek veya karısına yol gösterip yardım etmek yeteneğine sahip değildi.’(395)


15 Nisan 1898: ‘Örneğin, L.N.’nin benim yanımda, Moskova’da, hatırım için yaşadığını oysa onun için bir işkence olduğunu söyleyip durması zor bir durum değil mi? Şu halde ona ben işkence ediyorum. Halbuki, Yasnaya Polyana’da daha çok tasalı oluyor, şehir yaşantısı ise ona daha ilginç ve eğlendirici geliyor ve daha az yoruluyor.’(397)


19 Mayıs 1898: ‘Ben kocamın kişiliğinde coşkulu bir aşık veya acımasız bir yargıç buldum ama hiçbir zaman bir dost bulamadım. Hala da bulamıyorum…’(403)


20 Haziran 1898: ‘Arasıra bana, boş yere sıkıntılar çektirdi ama gene de o sadece beni sevdi –yalnız çocuklarıma karşı da olsa- o benim dayanağım ve koruyucumdu. Ama o olmayınca? Durum çok güç ve çok hüzünlü olacak…’(408)


28 Haziran 1898: ‘Çalışma odasında tek başına oturup, sürekli olarak her yere mektuplar yazarak gelecekteki ününün ağlarını özenle örüyor.’(410)


13 Eylül 1898: ‘Nehlüdov’un kişiliğinde L.N.’nin kendisini görmem de bana acı veriyor. Ama, tüm bu kurtuluşları, kitaplarında çok güzel anlatmasına karşın, kendi yaşantısına hiçbir zaman uygulamamıştır (…) Daha önce düşündüğüm gibi, bu romanda genel olarak dahice ayrıntı ve anlatımlar var ama, kadın ve erkek “kahraman” konusunda, ölçüsüz ve batıcı bir sahte durum da var.

‘Bu roman beni üzdü. Ve birden Moskova’ya gitmeye karar verdim, çünkü kocamın bu yapıtını sevemezdim ve aramızdaki düşünce birliği gitgide azalıyordu (…) L.N. tüm yaşantısını bana yabancı olan kişi ve tasarılara adadı, ben ise her şeyimi aileme verdim.’(420)


23 Eyül 1898: ‘Başkalarını bir başka biçimde sevebilirim ama, bu dünyada hiç kimseyi kocamla ölçüştüremem bile. Yaşantım boyunca o, benim yüreğimde çok önemli bir yere sahip olmuştur.’(423)


6 Ekim 1898: ‘L.N. yine eski alışkanlığına döndü ve yazınsal eserler yazıyor ve büyük paralar kazanmak istiyor.’(424)


22 Kasım 1898: ‘Onun yardımına, yaşama ve kendime karşı beni korumasına öyle ihtiyacım vardı ki… O, insanlığa karşı haklı; büyük bir yazar o, ama onun büyük yazarlığının bana yarar ve yardımı olmayacak: o, yardım edecek bir koca değil ve özellikle yeni yetme çocukları için bir baba değil, oysa bir ana için korkunç bir şey bu…’(431)


25 Kasım 1898, Yasnaya Polyana: ‘BİR DİYALOG: (…) O: Diğer insanlar kocalarına sadık kalmıyorlar; ama benim kadar işkence görmüyorlar. Peki  bunun nedeni ne? Çünkü müziği seviyorum. İnsanları eylemlerinden dolayı paylayabilirsin, ama duygularından dolayı değil. Bunlar bizim kontrolümüzde değil. Ve ortada herhangi bir eylem yoktu (…)


‘Yarı isterik bir hale geldi. Uzun süre sessiz kaldım ve sonra Tanrı’yı hatırladım. Dua ettim ve şöyle düşündüm: “Duygularını terk edemez; duygularını etkilemek için aklını kullanamaz. Bütün kadınlarda olduğu gibi, onda da duygular zirvede ve duygulardaki her türlü değişim akıldan bağımsız olarak gerçekleşir… (…)


‘Ben: Ama dua ettim ve sana yardım etmek istedim.

‘O: Bütün bunlar yalan, ikiyüzlülük, aldatmaca. Sen diğer insanları kandırabilirsin, ama ben senin içini görebiliyorum.
Ben: Senin derdin ne? Ben yalnızca iyilik yapmak istedim.

‘O: Senin içinde iyilik yok. Sen kötüsün, sen bir canavarsın. İyi ve seçkin insanları seveceğim, ama seni sevmeyeceğim.’(529)


30 Ocak 1899: ‘Yaşamı boyunca aşırı derecede çelişkiler içinde bulunmaktan, nasıl oluyor da L.N. hiç utanç duymuyor diye, arasıra kendi kendime soruyorum.’(445)


27 Kasım 1900: ‘O neşeli ve canlı, çünkü ben hasta ve hareketsizim. Benim canlılığımı hiç sevmez ve hep ondan korkar.’(457)


14 Ocak 1901: ‘Ben öylesine onun için yaşadım ki, o ölecek olursa, yaşamda kaybolur giderim, gözlerim de gittikçe az gördüğü için yazılarıyla uğraşma olasılığını dahi kaybetme tehlikesiyle karşı karşıyayım.’(465)


2 Aralık 1901, Gaspra (Kırım): ‘Onu ilgilendiren ve tasalandıran tek bir şey var: özdeksel alanda-ÖLÜM; tinsel ve ruhsal alanda ise- çalışması ve yazması.’(488)


8 Aralık 1901: ‘Üzülerek saptıyor ve anlıyorum ki, kocamla ben, yabancılar gibi yaşıyoruz.’(491)


12 Mart 1902:Kocamın güncesini okuduğum zaman onun güç ve etkinliğini  anladım; kendi ününü korumak için durmadan bana sövüp saydığını o zaman gördüm; şatafatlı yaşamını şu ya da bu biçimde haklı çıkarmak, bana kabul ettirmek ihtiyacını duyuyordu. Vaneçka’mın öldüğü yıldı; çok perişandım, kocama yaklaştım ama yüreğim ve umutlarım kırılmıştı.’ (527)


13 Nisan 1902: ‘Şimdi dehşetle izliyor ve görüyorum ki dindarlıkla ilgili hiçbir iz yok onda.’(529)


4 Kasım 1902: ‘Pek çok sevdiğim bu ünlü adam öyle yaşlı, öyle zayıf ve öyle acınacak durumda ki…’(543)


8 Kasım 1902: ‘Bu deha sahibi adam yapıtlarında, kendi yaşantısına oranla öylesine çok daha iyi ki…’(545)


12 Aralık 1902: ‘Kendi özyaşamımdan üstün tuttuğum ve yüzünü avuçlarımın arasına alarak öptüğüm bu acınacak durumdaki insana tüm dünya hayranlık duyuyor.’(548)


1 temmuz 1903: ‘Eğer L.N., Rousseau’nun, doktorlar hep kadınlarla birleşerek tuzak hazırlarlar sözlerini eklemeseydi, ben sesimi çıkarmayacaktım. Bu demektir ki, ben de doktorlarla birlik olup tuzak hazırlıyorum. Bu beni isyan ettirdi.’(559)


10 Temmuz 1903: ’23 Şubat 1895 de kaybettiğim Vaneçka’cığımın öldüğü yıldı (…) İşte [yazdığım] mektup (…)Esas mektubun müsveddesi:


“(…)Gelecek kuşakların, beni düşüncesiz, kötü niyetli ve kocasını mutsuz eden bir eş olarak tanımalarını neden istiyorsun?

(…)

“İkimiz de bu dünyadan göçtükten sonra, herkes bu uydurukluğu kendine göre değerlendirecek ve karına çamur atabilecek, çünkü sen öyle olmasını istedin ve bu durumu sen kendi söylerinle yarattın ve kışkırttın (…)’’(561)


17 Kasım 1903: ‘Onun ağzından avutucu veya tatlı bir sözün artık hiç çıkmayacağını biliyorum.

‘Önceden tahmin ettiğim şey oldu: sevdalı koca öldü; dost koca hiçbir zaman olmadı, o halde şimdi nasıl olabilirdi?

‘Kocalarının dostluk ve sempatilerini sonuna dek tadabilen kadınlar nasıl da mutlulardır… Bencillerin, büyük adamların eşleri, gelecek kuşakların acımasız ve hoşgörüsüz olarak niteleyecekleri kadınlar da ne denli mutsuzdurlar…’(563)


14 Ocak 1905: ‘Briukov’a her koşuluda yanından ayrılmayıp ona yardımcı olmamın, kendisine düşünemeyeceği kadar büyük bir aile mutluluğu verdiğini ve beni sevdiği kadar hiç kimseyi sevmediğini söylemiş… Bunu Briukov bana anlattığı zaman engin bir sevinç duydum.’(575)


7 Temmuz 1908: ‘Onda bütün manevi yükümlülük duygularının kaybı derecesine varan vücut sevgisinin, benlik sevgisinin bütün dehşetini açıkça görmek mümkün. Hem başkaları için hem de kendisi için kötü bir şey. Ona acımalıyım. Bunu yazabildiğim kadar yazmaya çalışacağım-bunları ona söyleyeme (…) Ama kuşkonmaz konusunda haklı [Sofiya Andreyevna’nın, Tolstoy’un kuşkonmaz yerken sadelik vaaz etmesini eleştirmesine gönderme]’(652)


14 Temmuz 1908: ‘Hiç kimse ona hiçbir şey söylemiyor; o da mükemmelliğin zirvesinde olduğunu sanıyor.’(653)


16 Eylül 1908: ‘L.N. hep daha aklı başında ve daha şanslı oldu. Zorunlulukla değil zevkle çalıştı. Canı isteyince yazı yazıyor canı isterse tarla sürüyordu.; kendine çizme dikmeyi aklından geçirdiyse, oturup özenle yapıyordu. Çocuklara ders öğretmeyi tasarladıysa onlara ders veriyor, canı sıkılınca da bırakıyor ve bir daha onları düşünmüyordu. Ben onun gibi yaşayıp onun gibi davranmayı deneyebilir miydim acaba? O zaman çocukların ve hatta L.N.’nin hali ne olurdu?’(583)


17 Eylül 1908: ‘Yeni, yabancı ve uzak bir şeyler fark ediliyor onda; yaşamında, benimle ve başkalarıyla ilişkilerinde neyin kaybolduğunu düşünerek arasıra çok üzülüyorum. Başkaları bu durumun farkında mı acaba?’(584)


30 Eylül 1908: ‘L.N. için çiçek topladım ama onun artık hiçbir şeye ve hiç kimseye ihtiyacı yok. Bunun nedeni ne, niçin böyle oldu? Onu eve bağlayan ve etkileyen hastalık, yaşlılık mı, yoksa Tolstoycuların ve özellikle sürekli olarak bizde kalan ve hemen hemen L.N.’yi hiç yalnız bırakmayan Çerkov’un ördüğü duvar mı? Bilmiyorum ama hem bana, hem de ötekilere karşı yabancı ve hatta kötü davranır oldu. Dün kızkardeşi Marya’dan çok güzel ve duygusal bir mektup aldık. L.N. o mektubu okumadı bile (…)Hiç kimse onu ne tanıyor, ne de anlıyor. Onun karakterini ve düşünce ve amacını ben, herhangi bir kimseden daha iyi tanıyor ve biliyorum. Ama ne yazarsam yazayım kimse bana inanmayacak. L.N. büyük bir zeka, engin bir yetenek adamı; imgeleme yetisi, duygusallığı, alışılmamış derecede inceliği olan bir adam onda yürek, gerçek iyi yüreklilik yok. Onda bir İLKE iyiliği var, ama ZORLAMASIZ değil.’(585)


14 Ocak 1909: ‘Kuşkusuz, Hiristiyanlığı öne sürerek L.N. bu devrime sarılır; iktidardan tiksiniyor (…) Daha nazik olsaydı, kadın kahramanına Aksinya [Tolstoy’un ilişki kurduğu köylüsü] adını vermezdi.’ (588)


22 Ocak 1909, Yasnaya Polyana: ‘Bu yüzden burada belirtiyorum ya da sanıyorum tekrarlıyorum ki; ölmeden önce tamamıyla müstehcen sözler söylemek veya müstehcen resimlere bakmak gibi bir şey ve bu yüzden insanların benim ölüm yatağımda tövbe ettiğim ve kutsal şarablı ekmeği yediğime dair söyleyecekleri hiçbir şey doğru değil.(657)


10,11 Mayıs 1909: ‘(5) Karısına [Sonia] şunları yazıyor: “Beni affet. Seni affettim, ama bunu ancak öldükten sonra söyleyebilirim; hayattayken söyleyip sana yardım etme imkanını ebediyen kaybetmek istemiyorum: Kötü bir yaşam sürüyorsun, kendin için kötü bir yaşam sürüyorsun; kendine ve başkalarına işkence ediyorsun ve kendini en büyük iyilikten –sevgiden- yoksun bırakıyorsun. Halbuki sen en iyiyi yapma yeteneğine –hem de çok- sahipsin. Sende bunun çekirdeklerini defalarca gördüm. Kendine yardım et sevgilim. Yalnızca başla –ve o zaman kendinin, senin en iyi ve gerçek- benliğinin sana yardım edeceğini göreceksin.’(667)

26 Mayıs: ‘Zavallı kadın. Onu sevdiğinizde ilginç bir yaratık; sevmediğinizde ise son derece basit… Bu herkes için gerekli.’(670)

12 Temmuz: ‘Keşke yaşamımın son saatlerini, günlerini, aylarını tek başına zehirlediğini bilse ve anlasaydı! Ama bunu söyleyemem ve hiçbir sözün onun üzerinde etki yaratmayacağını biliyorum.’(674)


17 Eylül 1909: ‘Onu tamamen sakinleştiremedim, ama sonra son derece nazik ve yumuşak konuştu, merhamet etti ve beni affettiğini söyledi. Çok mutlu oldum ve derinden etkilendim.’(686)


9 Mayıs 1910: ‘Ve sonra sözlerimi yumuşatmak için, onu sessizce öptüm. Bu dilden gayet iyi anlıyor.’(705)


26 Haziran 1910: ‘Belli bir yöntemle ve azar azar, bu durumu Çerkov yarattı. Zavallı ihtiyarı avucunun içine aldı, L.N.’nin artistik kıvılcımını söndürdü, bu sevimsiz ve saçma adamın etkisiyle yazdığı son yıllardaki makalelerinde sezilen kin ve yadsımayı körükledi (…) L.N. akıllı, benden kurtulma yöntemini biliyordu ve dostu Çerkov’un yardımıyla yavaş yavaş beni öldürüyor; artık benim sonum yakın(…)


‘Ona karşı bir kin duydum ve :”Şu anda gördüğüm senin gerçek kişiliğindir,” dedim. Bu sözüm üzerine hemen sakinleşti.

‘Ertesi gün benim söz dinlemez ve önüne geçilemez aşkım geldi. L.N. beni görmeye geldi ve ben onun boynuna sarılarak beni bağışlamasını, bana acımasını ve sevecen davranmasını rica ettim. Beni kollarının arasında aldı ve ağlamaya başladı. Bundan böyle her şeyin değişmesine, ve birbirimizle ilgilenmeye karar verdik. Ama bu, ne kadar sürecek?’(590)


4 Temmuz 1910: ‘Basit ve dünyasal insanlar olan bizleri L.N.’nin kısman terk ettiği bir gerçek; bunu asla unutmamamız gerek. Ona yaklaşmayı, yaşlanmayı, coşkulu ve karma karışık ruhumu yatıştırmayı, onunla birlikte dünya yaşamının hiçliğini anlamayı öyle isterdim ki…’(602)


11 Temmuz 1910: ‘Hayattayım, hemen hemen…(…) Hala hastayım. Sonya, zavallı kadın, sakinleşti. Zalim ve moral bozucu bir hastalık.’(711)


24 Temmuz 1910: ‘Kendisine en yakın olan yaratığı, öz karısını hoyratça ve acımasızca kıvrandırırken, AŞK ve SEVGİ konusunda yazı yazmaya nasıl cüret edebiliyor?’(635)


25 Temmuz 1910: ‘Zaten çok tuhaftı ve söylediklerimi daha anlamadan, sadece Çerkov’un adını duyar duymaz ürkünç bir havaya giriyordu.’(637)


27 Temmuz 1910: ‘Kötülüğe karşı direnmemek boş bir laftı ve böyle olması da beklenmeliydi.’(638)


31 Temmuz 1910: ‘L.N.’nin değişik kişilere yolladığı mektupları tekrar okudum ve onun içtenlik eksikliği beni şaşırttı.’(643)


2 Ağustos 1910: ‘Ve zavallı Tolstoy, ermiş bir kişi iken, Çerkov tarafından, durumuna pek uymayan bir hale sürüklendi. L.N. ile Çerkov her şeyi herkesten saklamak zorundaysalar, davranışlarında kötü ve kötü niyetli bir şeyler var demektir.’(646)


6 Ağustos 1910: ‘Sürekli saklanma ve ona karşı duyduğum korku çok rahatsız edici. [GG]’(734)


15 Ağustos 1910: ‘Bizim aile cehennemimizin aksine, burada bir sürü saygılı ve içtenlikli insan var. Sinsiliği nedeniyle, kocama karşı duyduğum sevginin azaldığını anlamaya başladım. Bana karşı sürekli olarak beslediği ve bana belirtmeye başladığı bu kötü niyetini her hareketinden, yüzünden ve gözlerinden okuyorum; tüm dünyaya sevgi sözcükleri haykıran bu ihtiyarın bu duygusu özellikle çirkin ve çekilmez oluyor. Güncesinin beni tasalandırdığını biliyor ve bunda direniyor. Tanrı beni bu anlamsız bağlılıktan kurtarsaydı, hiç değilse o zaman benim için yaşam çok kolay olur ve kendimi çok özgür hissederdim. O zaman Şaşa ve Çerkov’u büyücülükleriyle baş başa bırakırdım.’(658)


16 Ağustos 1910: ‘Teselli edilmek istiyor ve acınması gereken birçok yönü var.[GG]’(736)


17 Ağustos 1910: ‘Güzellik, nefis düşkünlüğü, değişkenlik, sonu gelmez bir dindarlık ve gerçek arayışı, işte benim kocamın özellikleri. Bana karşı büyüyen soğukluğunun, benim kendisini anlamamamdan kaynaklandığını, kocam sinsi sinsi kanıtlamaya çalışıyor. Oysa tam aksine, onu rahatsız eden, benim kendisini birden bire ve çok iyi anlamış olmam ve şimdiye dek görmediklerimi gereğinden çok anlamış olmamdı (…) Okumak için Tanya’dan, basit bir Fransızca roman istedi. Dindar düşünür, inanç yayıcı rolünden bıktı, bu onu çok yoruyor.’’(660)


22 Ağustos 1910: ‘Benim kocam gerçek bir dahi sanatçı. Eğer Çerkov ve onun kötü etkisi olmasaydı ve onu,Gereksinmeleri Karşılamak İçin Birleşmek Gerek ya da buna benzer broşürleri yazmaya itmeseydi, Leon Tolstoy’un yazdığı yazınsal yapıtlar bu son yıllarda çok değişik olurdu.’(667)


26 Ağustos 1910: ‘Şimdi herkes benimle, sanki anormal, histerik ve yarı deliymişim gibi konuşuyor ve söz ve davranışlarımın tümünün hastalığımdan kaynaklandığını sanıyor. Ama bu konudaki kararı insanlar ve daha adaletle Tanrı verecektir.’(671)


28 Ağustos 1910: ‘Soyfa Andreyevna ile ilişkilerim gittikçe daha fazla güçleşiyor. Bu aşk değil; nefrete yakın bir aşk talebi ve gittikçe nefrete dönüşüyor.


Evet, egoizm çılgınlıktır. Eskiden çocuklar onu kurtarıyordu –hayvani bir sevgi, ama yine de diğerkam bir sevgi. Ama bu sevgi sona erdiğinde, geriye kalan yalnızca bir egoizmdi. Ve egoizm en anormal haldir –çılgınlık.[GG]’(739)


28 Ağustos 1910: ‘Oyalanacağı bir şey olmazsa canı sıkılıyor ve gene de bir kulübede yaşamaktan sözediyor, ama bu sadece bana kızması, yazarlık ustalığıyla karısıyla uyuşmazlık içinde olduğunu açıklaması ve bir fikir kurbanı, bir ermiş süsü vermek için bir bahanedir.’(675)


29/30 Ağustos 1910: ‘Dün sabah korkunçtu; ama hiç nedensiz yere. Bahçeye gitti ve orada uzandı. Sonra sakinleşti. Güzel bir konuşma yaptık. Ayrılırken çok dokunaklı bir şekilde benden af diledi. [GG]’(739)


30 Ağustos 1910: Onsuz mutsuzum. Onun için korkuyorum. Sukünet bulamıyorum. Yollarda yürüdüm.’(716)


10 Eylül 1910: ‘Kötü niyeti ve bağırmaları beni perişan etti. Gidip onun odasına uzandım ve bitkin ve umutsuz öylece kaldım. L.N. masasına oturdu ve yazı yazmaya başladı. Biraz sonra kalktı, iki elimden tutarak ısrarla bana bakmaya başladı. Tatlılıkla bana güldü ve hıçkırarak ağlamaya başladı. Ben kendi kendime :”Şükür sana Tanrım, geçmişte kalan aşkının kıvılcımı hala yüreğinde yanıyor…” dedim.’(684)


8/9/10 Eylül 1910: ‘Sabahleyin bunlara katlanamayacağımı ve onu terk edeceğimi düşündüm. Onunla birlikteyken hayat yok. Yalnızca işkence var. Ona söylediğim gibi:”Benim talihsizliğim farklı birisi olmam.”[GG]’(740)


12 Eylül 1910: ‘Çok ama çok yorgunum. Akşamleyin kitap okudum. Karım için kaygılanıyorum.’(718)


16 Ekim 1910: ‘Meselenin aslı Çerkov’lara gitmemi önerdi ve gitmem için yalvardı. Ben gitmeyi kabul ettiğimde ise çılgına dönüp bağırmaya başladı. Çok ama çok güç bir durum… Tanrım bana yardım et![GG]’ (746)


17 Ekim 1910: ‘Tüm insanlık onu, davranış ve yaşantısına bakarak değil, kitaplarına (sözcüklere) göre sevip değerlendiriyor. İyi ki öyle.’(709)


25 Ekim 1910: ‘Sofya Andreyevna için hem üzülüyor hem de ondan dayanılmaz derecede iğreniyorum. [GG]’ (748)


7 Kasım 1910: ‘L.N. bu sabah saat altıda öldü.’(716)

Leo and Sophia Tolstoy

 

KAÇIŞ HAKKINDA

1881: ‘Asıl arzum her şeyi başkalarına dağıtmak ve kendi kendime yetmek. Yani ihtiyaçlarımı mümkün olduğu kadar sınırlamak ve aldığımdan çok vermek… Bütün gücümü bu amaca yönlendirmek ve bunu yaşamımın maksadı ve neşesi olarak görme (…) Yaşama, yeme içme ve giyinme gayet sade. Yapay olan her şeyi –piyano, mobilya, arabalar, arabalar- sat ya da birilerine ver. Yalnızca herkesle paylaşılabilecek bilim ve sanat üzerinde çalış. Validen sokaktaki dilenciye kadar herkese aynı şekilde davran. Tek amaç mutluluk –kendinin ve ailenin mutluluğu... Bu mutluluğun çok az şeyle yetinmek ve başkalarına iyilik etmekten oluştuğunu bil.’(277)


4 Haziran 1884: ‘Seryoja’ya, bütün insanların kendi sorumluluklarını taşımaları gerektiğini ve onun bütün argümanlarının, tıpkı diğer birçok insanın argümanları gibi, muğlak ve kaçamaklı olduğunu söyledim. “Başkaları taşıdığında ben de taşırım.” (…) Yani sorumluluğunu üstlenmemek için her şeyi söylüyordu. Sonra dedi ki, “bu sorumluluğu üstlenen kimseyi görmüyorum.” Bu arada benim de sorumluluğu üstlenmediğimi, yalnızca konuştuğumu söyledi. Bu beni çok incitti. O da tıpkı annesi gibi kötü niyetli ve duygusuz. Çok incindim. Hemen oradan ayrılıp uzaklara gitmek istedim. Ama bu bir zayıflık; çünkü başkalarına bir şey kanıtlamak için değil, Tanrı’nın rızasını kazanmak için çaba göstermeliyim. Kendin için en iyi bildiğini yap ve hiçbir şeyi kanıtlamaya çalışma. Ama böyle sözler beni derinden yaralıyor. Elbette eğer yaralıyorsa bu benim hatam. Mücadele ediyorum; içimdeki yangını söndürmeye çalışıyorum (…) Sonra gittim ve akşamın geç saatlerine kadar çizme diktim. Sigara içmedim. Etrafımdaki aynı parazit yaşam olanca hızıyla sürüyor.’(296)

18 Haziran 1884: ‘Oradan ayrıldım ve bir daha dönmemek üzere ayrıldım; ama Sonya’nın hamileliği Tula’nın yarı yolundan döndürdü.’(298)


14 Temmuz 1884: ‘Çekip gitmemekle hata yaptım. Sanıyorum bunu yapmak zorunda kalacağım. Ama çocuklar için çok üzülüyorum. Onları gittikçe daha fazla seviyorum ve onlara acıyorum.’(303)


15 Aralık 1890: ‘Biraz önce İlya’ya gitmeyi, herkese veda edip, kendimi tren raylarının üstüne yavaşça bırakmayı düşündüm ama uygulaması kolay olduğu için korku veriyor:’(150)


21 Temmuz 1891: ‘İçimde bir şeyler hüzünlü, acımasız ve sert bir biçimde kırıldı.  “Beni öldürün, yeter ki işimi çabuk bitirin.” İşte böyle düşünüyorum.


Benim peşimi bırakmayan gene Kroyçer Sonat. Bugün L.’ye artık kendisiyle karı koca olarak yaşayamayacağımı bildirdim, o da aynı şeyi isteğini belirtti ama buna inanmıyorum.’(223)


19 Eylül 1891: ‘Gözyaşlarım onu şaşırttı. Kitaplarında çok güçlü olarak belirttiği, insan ruhunu anlama yeteneğinin küçük bir izi kendisinde kalmışsa eğer, benim kederimi ve o anda duyduğum umutsuzluğun derecesini anlayacaktır.


“Sana acıyorum, ne denli acı çektiğini görüyor ve sana nasıl yardımcı olabileceğimi bilmiyorum,” dedi. –“Ben, bir neden olmadan bir aileyi ikiye bölmenin ahlaka aykırı olduğunu biliyor ve bunu o şekilde değerlendiriyorum (…) Ayın 16’sında, L. ile, Tümyapıtların XII. Ve XIII. Ciltleriyle ilgili haklarından vazgeçtiğine dair, gazetelere gönderdiği mektup konusunu görüştük. Bunların tümü aynı duygudan kaynaklanıyor: öğünme, durmadan nükseden ünlü olma isiteği ve olabildiğince kendinden söz ettirme gereksinmesi. Hiç kimse bana bunun aksini kanıtlayamaz (…) “Sakın kendimden söz ettirmek için böyle davrandığımı sanmamanı rica ederim; sadece gönül rahatlığıyla yaşayamayacağım için yapıyorum,”dedi.


‘Gerçekten bunu, açlıktan kırılanları düşündüğü için içi kan ağlayarak yapsaydı, onun önünde diz çöker ve ona her şeyi verirdim.’(230)


21 Ağustos 1892, Yasnaya polyana: ‘Ama bir öfke anında değil, son derece sakin bir anımda: evden ayrılabilirim ve muhtemelen ayrılacağım’.


21 Şubat 1895: ‘Üzüleceğimi sanmıyorum ve intihar düşüncesi gittikçe benliğimi sarıyor. Tanrım bana yardımcı olsun ve bu büyük günahı işlemekten beni korusun. Az daha bugün evi terk edip gidiyordum (…) Kendime hakim olamıyorum, çektiğim acılar son kerteye geldi ve bu acıların tümünün tek nedeni var: L.’nin beni ve çocuklarını sevmeyişi (…) Aklıma ilk gelen başka bir kadın oldu. Tüm kontrolümü kaybettim ve onun benden önce gitmesini önlemek için dışarı fırladım ve evin önündeki yolda koşmaya başladım. O da arkamdan koştu. Ben sabahlık o ise pantolon ve yelekle koşuyorduk. Geri dönmem için bana yalvarıyor, bense, şu ya da bu şekilde ölmek istiyordum. Hıçkırarak ağlıyordum (…) Beni içimden, benliğimde öldürdü, şimdi ben yaşamıyorum, yokum artık.’(261-264)


134 Ekim 1895, Yasnaya Polyana: ‘Nehludov’un Sonya’ya dokunaklı bir biçimde nasıl veda edeceğini düşündüm’(476)


16 Ağustos 1897: ‘Ara sıra bir yerlere kaçıp gitmeyi düşünüyorum, yaşamaktan yoruldum. Korkunç derecede yoruldum. Ama öyle anlaşılıyor ki, bu çok zor işin yükünü  sonuna dek taşımam gerek –evet bu sadece çok zor bir iş. Kopya işine koyulmam gerekirdi ama şu anda gücüm yok. Yaşantımı tutsaklığa çevirdiği, ne benim, ne de çocukları için hiç tasalanmadığı ve özellikle, onun bin türlü işine yarayacak ve uğraşacak gücüm olmadığı halde hala bana tutsak gibi davrandığı için, L.N.’ye karşı büyük bir hınç duyuyorum. Bütün gece Maşa’ya baktım ve beşinci bölümün tümünü kopya ettim.’(316)


2 Temmuz 1908, Yasnaya Polyana: ‘Zaman zaman kendime soruyorum: Ne yapmalıyım –herkesten kaçmalı mıyım? Nereye? Tanrı’ya, ölmeye. Ölümü günahkar bir tarzda arzuluyorum.’(650)


11 Haziran 1909: ‘Sonra akşam yemeğinde Sverbeyeva ile Fransızca konuşmak ve tenisten söz ettik. Aç, üstü başı dökülen, çalışmanın altında ezilen kalabalıklarla yan yana. Kaçmak istiyorum.’(673)


21 Temmuz 1909: ‘İmkansızlığı, makul ve sevgi dolu bir ilişkinin imkansızlığını hissediyorum. Halen tek istediğim her şeyden çekilmek ve hiçbir şeye katılmamak. Başka hiçbir şey yapamam ve şimdiden uzaklara kaçma konusunda ciddi ciddi düşünüyorum. Öyleyse göster Hiristiyanlığını. C’est le moment ou jamais (Ya şimdi ya da hiçbir zaman!) Ama uzaklara gitmeyi şiddetle istiyorum. Buradaki varlığımın kimseye pek yararı yok. Ben zavallı bir kurban ve herkese zararlı bir insanım.’(675)


28 Ağustos 1909: ‘Uzaklara gitmeli miyim? Bu soruyu kendime daha sık sormaya başladım.’(684)


13 Nisan 1910: ‘Saat 5’te uyandım ve nasıl kaçacağımı, ne yapacağımı düşünmeye koyuldum. Ve bilmiyorum. Yazmayı düşünüyorum. Ama bu tür bir yaşamı sürdürürken yazmak iğrenç bir iş... Onunla konuşmalı mıyım? Uzaklara gitmeli miyim?’(703)


26 Haziran 1910: ‘”İki ihtiyar, biz şimdi nereye gidebiliriz?” dedim –“Paris, Yalta, Odoyev…nereye olursa. Tabii ikimiz gideceğiz,” dedi (…) L.N. ile birlikte sade bir yaşam sürdürmek istediğimi ve buna hazır olduğumu ve bu nedenle nerede yaşamayı istediğini sordum kendisine. Bana “güneyde, Kırım ya da Kafkasya’da,” yanıtını verdi. “Pekala, gidiyoruz, ama acele etmemiz gerek,” dedim. Bu işe girişmezden önce İYİ OLMAK gerek, dedi. ‘(594)


4 Temmuz 1910: ‘Basit ve dünyasal insanlar olan bizleri L.N.’nin kısmen terk ettiği bir gerçek; bunu asla unutmamamız gerek. Ona yaklaşmayı, yaşlanmayı, coşkulu ve karma karışık ruhumu yatıştırmayı, onunla birlikte dünya yaşamının hiçliğini anlamayı öyle österdim ki…’(602)


12 Ağustos 1910: ‘Gidişi, benden kurtulmak isteğinden başka bir şey değil. Ama ben, ondan uzakta yaşayamam ve yaşamak istemiyorum.’(655)


12 Ağustos 1910: ‘Gidişi, benden kurtulmak isteğinden başka bir şey değil. Ama ben, ondan uzakta yaşayamam ve yaşamak istemiyorum (…) Güncemi tekrar okudum ve kendi öz yaşantım ve kocamınki karşısında dehşete kapıldım. Bu tür yaşamayı sürdürmem olanaksız’(655)


20 Ağustos 1910: ‘At gezintisine çıktım ve bu toprak sahibi görüntüsü beni sıkıyor. Uzaklara kaçmayı ve saklanmayı düşünüyorum.

‘Bugün evliliğimi ve bunda vahim bir yön olduğunu düşündüğümü anımsadım. Hiçbir zaman aşık olmadım. Ama evlenmekten de geri durmadım. [GG]’(737)


28 Ağustos 1910: ‘Tam bu sırada L.N. şu ürkünç sözleri söyleyerek kapıya fırladı: “Bırak beni, Tanrım, gidiyorum…” “Senin yaptığın gibi, insanlığın yarısından nefret edilirse, mutlu olmak olanaksızdır.” Şu sözleri onu ele verdi: “Yarısından söz ederken yanıldım.” (…) Oyalanacağı bir şey olmazsa canı sıkılıyor ve gene de bir kulübede yaşamaktan sözediyor, ama bu sadece bana kızması, yazarlık ustalığıyla karısıyla uyuşmazlık içinde olduğunu açıklaması ve bir fikir kurbanı, bir ermiş süsü vermek için bir bahanedir.’(675)


30 Ağustos 1910: Onsuz mutsuzum. Onun için korkuyorum. Sükunet bulamıyorum. Yollarda yürüdüm.’(716)


8/9/10 Eylül 1910: ‘Sabahleyin bunlara katlanamayacağımı ve onu terk edeceğimi düşündüm. Onunla birlikteyken hayat yok. Yalnızca işkence var. Ona söylediğim gibi:”Benim talihsizliğim farklı birisi olmam.”[GG]’(740)


11 Eylül 1910: ‘Kaçmaya çok yaklaştım. Sağlığım iyi değil.’[GG]’(741)


16 Ekim 1910: ‘Meselenin aslı Çerkov’lara gitmemi önerdi ve gitmem için yalvardı. Ben gitmeyi kabul ettiğimde ise çılgına dönüp bağırmaya başladı. Çok ama çok güç bir durum… Tanrım bana yardım et![GG]’ (746)


26 Ekim 1910: ‘Özel hiçbir şey olmadı. Yalnızca utanç duygum ve bir adım atma ihtiyacım arttı.’ [GG]’ (748)


1910: “Gidişim, sana acı verecek, üzgünüm, bana inan ve başka türlü yapamayacağımı anla. Benim evdeki durumum çekilmezdi ve çekilmez oldu. Öteki nedenlerin yanı sıra, şatafatlı koşullar içinde, eskiden olduğu gibi, yaşamayı sürdüremedim ve benim yaşımdaki ihtiyarların göreneğine uyarak, dünyayı terk edip, yaşantımın son günlerini sessizlik ve yalnızlık içinde geçirmek istedim (…)

“Bunu anlamanı ve nerede olduğumu öğrenecek olursan gelip beni aramamanı yalvararak rica ediyorum. Senin gelişin sadece ikimizin de durumunu kötüleştirir ama benim kararımı değiştiremez.


“Benimle birlikte namusluca geçirdiğin kırksekiz yıllık yaşam yaşam için sana teşekkür ederim ve sana yapılan ve bana yüklenen suçlamalar için beni bağışlamanı dilerim, senin bana karşı yaptığın haksızlıkları da benim bağışladığımı bilmeni isterim. Benim gidişimle, senin için oluşacak değişiklikleri kabullenmeni öğütlerim. Bana bir haber iletecek olursan Şaşa’ya söyle, o beni nerede bulacağını bilecek ve gerekeni iletecektir. Ama benim nerede olduğumu açıklayamaz, çünkü bulunduğum yeri hiç kimseye söylememek konusunda bana söz verdi.”(717)


28 Ekim 1910, Optima Manastırı: ‘Burada yatmaya devam edemem ve aniden ayrılma kararı verdim.’(728)

ÖZKIYIM (İNTİHAR) ÜZERİNE

1881: ‘Asıl arzum her şeyi başkalarına dağıtmak ve kendi kendime yetmek. Yani ihtiyaçlarımı mümkün olduğu kadar sınırlamak ve aldığımdan çok vermek… Bütün gücümü bu amaca yönlendirmek ve bunu yaşamımın maksadı ve neşesi olarak görme (…) Yaşama, yeme içme ve giyinme gayet sade. Yapay olan her şeyi –piyano, mobilya, arabalar, arabalar- sat ya da birilerine ver. Yalnızca herkesle paylaşılabilecek bilim ve sanat üzerinde çalış. Validen sokaktaki dilenciye kadar herkese aynı şekilde davran. Tek amaç mutluluk –kendinin ve ailenin mutluluğu… Bu mutluluğun çok az şeyle yetinmek ve başkalarına iyilik etmekten oluştuğunu bil.’(277)


3 Mayıs 1884: ‘Karımdan bir mektup aldım. Zavallı kadın, benden ne kadar da nefret ediyor. Tanrım, bana yardım et! (…) Depresyondayım. Yararsız, tuhaf, gereksiz bir yaratığım ve üstelik bencilim. Tek iyi şey, ölmek istemem.’ (290)


24 Eylül 1889, Yasnaya Polyana: ‘Yemekte Sonya yaklaşan bir treni nasıl seyrettiğini ve kendisini onun altına atmak istediğini anlattı. Onun için üzüldüm. Esas husus, kendimi ne kadar çok suçlamam gerektiğini bilmem. Örneğin; Saşa doğduktan sonraki lanet şehvet duygumu hatırlıyorum. Evet, günahlarımı mutlaka hatırlamalıyım.’(350)


15 Aralık 1890: ‘Biraz önce İlya’ya gitmeyi, herkese veda edip, kendimi tren raylarının üstüne yavaşça bırakmayı düşündüm ama uygulaması kolay olduğu için korku veriyor:’(150)


21 Temmuz 1891: ‘İçimde bir şeyler hüzünlü, acımasız ve sert bir biçimde kırıldı.  “Beni öldürün, yeter ki işimi çabuk bitirin.” İşte böyle düşünüyorum.


12 Ağustos 1891: ‘Gerisi önemli değil: yaşantımız ayrıldı: ben çocuklarımla yaşıyorum, o ise düşünceleri ve bencilliğiyle. Kırılan bir daha tamir edilemez.


Tanrıdan umudumu kesmedim, karar verme anı gelince bene yol gösterecektir. Hep kendimi oyalamaya zorluyorum, aksi halde yaşamıma son verme ve bu ikili yaşantıyı bitirme ve yükümlülüklerden kurtulma isteği, beni etkisi altına alıverecek.’(226)


15 Şubat 1895: ‘Ondan sonraki günlerde işler kötüye gitti. Sonya kararlı bir şekilde delirmeye ve intihara kalkıştı.’(453)


21 Şubat 1895: ‘Üzüleceğimi sanmıyorum ve intihar düşüncesi gittikçe benliğimi sarıyor. Tanrım bana yardımcı olsun ve bu büyük günahı işlemekten beni korusun. Az daha bugün evi terk edip gidiyordum (…) Kendime hakim olamıyorum, çektiğim acılar son kerteye geldi ve bu acıların tümünün tek nedeni var: L.’nin beni ve çocuklarını sevmeyişi (…) Aklıma ilk gelen başka bir kadın oldu. Tüm kontrolümü kaybettim ve onun benden önce gitmesini önlemek için dışarı fırladım ve evin önündeki yolda koşmaya başladım. O da arkamdan koştu. Ben sabahlık o ise pantolon ve yelekle koşuyorduk. Geri dönmem için bana yalvarıyor, bense, şu ya da bu şekilde ölmek istiyordum. Hıçkırarak ağlıyordum (…) Beni içimden, benliğimde öldürdü, şimdi ben yaşamıyorum, yokum artık.’(261-264)


21 haziran 1897: ‘Kendimi iyi hissetmiyorum. Buraya geldiğimden beri içimde bir şeyler kırıldı ve hala o duygu içerisindeyim. Sanki kendimi öldürmek için bir gerekçe ararmışım gibi, içimde garip bir duygu var. Uzun süredir, bu duygu içimde gelişiyor ve gittikçe de olgunlaşıyor. Delirmekten korkuyormuşum gibi ürkünç bir baskı duyuyorum, ama gene de ona bağlıyım, ama boş inanç ve daha doğrusu, din duygusu bana engel oluyor. Günah olduğuna inanıyorum ve intiharın ruhumu Tanrıyla ve onun sonucu olan melek ruhlarla ve de Vaneçka ile buluşmama engel olacağından korkuyorum (…) Ve kafamda öyle dokunaklı bir itiraf taslağı hazırladım ki, içimden kendime ağlayasım geldi.’(283)


6 Haziran 1898: ‘Akrabaları, genç bir kadın olan Tulibevia sinir krizi geçirip kendini suya atmış ve boğulmuş. Cesaretini kıskandım. Yaşam çok, çok zor.’(405)


29/30 Temmuz 1898: ‘Beni görmeye geldiler ama ölümden başka bir şeyi istemiyor ve sevmiyordum.’(413)
1 Aralık 1898: ‘Kendimi, trenin altına atmaktan alıkoyan düşünce, sadece benim saplantım olan, Vaneçka’nın yanına gömmemeleri endişesiydi.’(433)


26 Haziran 1910: ‘Hayır bu böyle sürüp gidemez, yaşamıma son vermem gerek. L.N.’ye, “Benim neyimle savaşacaksın?” dedim. “Bizim tüm anlaşmazlığımıza neden olan her şeyle; dinsel sorunlardan tut da, toprak konularına kadar, her şeyle.,” dedi.’(593)

10 Temmuz 1910: ‘Zaten hasta olan ben, umutsuzluğa kapıldım. Balkonun çıplak tahtaları üzerine uzandım ve bundan tam kırksekiz yıl önce ve bu aynı yerde, genç bir kız olarak L.N.’nin aşkını ilk kez tattığımı anımsadım. Gece soğuktu ve aşkı bulduğum bu aynı yerde ölümü de bulabileceğim düşüncesi hoşuma gitti. Ama görünüşe göre henüz onu hak etmedim.


‘Kımıldadığımı duyunca, L.N. dışarı çıkarak uyumasına engel olduğumu ve buradan gitmem gerektiğini bağırmaya başladı. Bunun üzerine bahçeye çıktım ve sırtımda ince bir entariyle nemli toprakta iki saat yattım. Çok üşüyordum ama ölmek istiyordum; gene de istiyorum(…)


‘Ben bahçeye çıkıp bir meşe ağacının altına uzanmak istiyordum; orada, odamdakinden daha rahat olacağımı sanıyordum. Sonunda L.N.’nin elinden tutarak, gidip yatmasını söyledim; onu odasına götürdüm ve gene odama döndüm; ama onunla konuşmak istiyordum ve bu nedenle gene odasına gittim. Kendi elimle ördüğüm yatak örtüsünü üstüne çekmiş ve başını duvara çevirmişti. İçimde engin bir acıma ve sevecenlik duygusu kabardı ve çok sevdiğim avuçlarının içini öperek beni bağışlamasını söyledim. Aramızdaki buzlar çözüldü, ikimiz de ağlamaya başladık ve sonunda onun sevgisine kavuştum.’(611-613)


13/14 Temmuz 1910 gecesi: ‘Ölümümü dünyaya açıkladıkları zaman, onun gerçek nedenlerini söylemeyeceklerdir. Histeriden, sinir krizinden, karakter bozukluğundan söz edecekler ama hiç kimse, kocamın öldürdüğü bedenimi görünce, muşamba kaplı dört beş defteri kocamın çalışma odasına koyarak beni kolaylıkla kurtarabileceğini söylemeye cesaret edemeyecektir (…) Bu iki inatçı adam, kocam ve Çerkov beni ezmek, beni öldürmek için birleşmişler. Beni korkutuyorlar, demir elleri yüreğimi sıkıştırıyor. Bu mengeneden kurtulmak ve nereye olursa olsun kaçıp gitmek isterdim. Ama korkuyorum… (…) Eğer defterleri bana vermezlerse, Çerkov onları saklama hakkına, ben ise yaşamak ya da ölmek hakkına sahip olacağım.


‘Kendimi öldürmek düşüncesi gittikçe güç kazanıyor. Çok şükür… Yakında acılarım sona erecek.’(617)


14 Temmuz 1910: ‘L.N. beni görmeye geldi. Ona, terazinin bir kefesinde defterler, ötekinde ise benim yaşamım var dedim. Güncenin defterlerine karşılık benim yaşamım, ikisinden birini seç, dedim.’(618)

12 Ağustos 1910: ‘Gidişi, benden kurtulmak isteğinden başka bir şey değil. Ama ben, ondan uzakta yaşayamam ve yaşamak istemiyorum (…) Güncemi tekrar okudum ve kendi öz yaşantım ve kocamınki karşısında dehşete kapıldım. Bu tür yaşamayı sürdürmem olanaksız’(655)

19 Ağustos 1910: ‘Hiç kuşku yok, onlar bana işkence etmeyi sürdüreceklerdir, ama ben L.N.’yi Çerkov’a bırakmamak için intihar etmek istiyorum.’(664)

29/30 Ağustos 1910: ‘Dün sabah korkunçtu; ama hiç nedensiz yere. Bahçeye gitti ve orada uzandı. Sonra sakinleşti. Güzel bir konuşma yaptık. Ayrılırken çok dokunaklı bir şekilde benden af diledi. [GG]’(739)

10 Eylül 1910: ‘Kötü niyeti ve bağırmaları beni perişan etti. Gidip onun odasına uzandım ve bitkin ve umutsuz öylece kaldım. L.N. masasına oturdu ve yazı yazmaya başladı. Biraz sonra kalktı, iki elimden tutarak ısrarla bana bakmaya başladı. Tatlılıkla bana güldü ve hıçkırarak ağlamaya başladı. Ben kendi kendime :”Şükür sana Tanrım, geçmişte kalan aşkının kıvılcımı hala yüreğinde yanıyor…” dedim.’(684)


27 Eylül 1910: ‘Bana oyuncak tabancayı gösterdi ve ateşledi ve yere uzandı.[GG]’(743)


9 Kasım 1910: ‘L.N.’nin kaçtığını, bana yazdığı mektuptan ve Şaşa’dan öğrenince, derin bir umutsuzluğa düştüm ve kendimi göle attım. Yazık ki, Şaşa ve Bulgakov gelip beni sudan çıkardılar. Beş gün, ağzıma bir lokma yiyecek koymadım. 31 Ekim sabahı saat 7.30’da Ruskoye Slovo’dan şu telgrafı aldım: Leon Nikolayeviç Astapovo’da hastalandı, ateşi kırk.” Çocuklarım Tanya, Andrey ve ben, özel bir trenle Tula’dan Astapovo’ya gittik. Beni L.N.’nin yanına sokmadılar, beni zorla tuttular, kapısını yüzüme kapadılar, bana işkence edip yüreğimi parçaladılar. Leon Nikolayeviç 7 Kasım sabahı altıda öldü. 8 Kasımda, Yasnaya Polyana’da toprağa verildi.’(716)

 

ÇOCUK(LAR) HAKKINDA

11 Kasım 1873: ‘Onu (Petya) dün gömdük, şimdi her yer bomboş. Ölü Petya ile diri Petya’yı birleştiremiyorum; ikisi de bana yakın ama öylesine farklı ki… Işıl ışıl, seven bir canlı ve hüzün verici soğum bir ceset. Bana çok düşkündü, beni bırakıp gittiğine üzgün mü acaba?’(97)


18 Aralık 1879: ‘Bir yıldan fazla geçti. Akşama sabaha, yeni bir doğum bekliyorum, gecikti. Yeni bir çocuk, çok zor, beni bunaltır… Ufkum daraldı, bu yaşantı sıkıcı ve sıkıntılı. Çocuklar ve tüm ev halkı sinirli. Yortular yaklaştı, doğum belli değil. Her taraf don, ısı sıfırın altında 20.’(119)


19 Haziran 2008: ‘Oğlum Seryoja, bunları bir gün okuyacaksın. O zaman kendinin çok ama çok kötü birisi olduğunu anlayacaksın ve kendini düzeltmek, her şeyden önce tevazu kazanmak için çok çalışmalısın.’(299)


22 haziran 1884: ‘Ben de kendi hatalarımı söylemek istedim, ama söyleyemedim. Karıma ve Seryoja’ya karşı kötülük ve kadınlara masum olmayan bakışlar.’(299)


14 Temmuz 1884: ‘Çekip gitmemekle hata yaptım. Sanıyorum bunu yapmak zorunda kalacağım. Ama çocuklar için çok üzülüyorum. Onları gittikçe daha fazla seviyorum ve onlara acıyorum.’(303)


3 Temmuz 1887: ‘…Fırtınadan sonra, hava tatlı ve sıcak, sevgili çocuklarımla bir aradayım. Biraz sonra tatlım ve sevgilim L. Yanımıza gelecek. Zevk ve mutluluklarımı bilinçli olarak bulduğum ve bu nedenle Tanrıya şükrettiğim benim yaşantım bu işte.’(138)

6 Şubat 1891: ‘Çocukların hepsiyle oyalanıyor ama hiç biriyle ilgilenmiyor.’(172)


22 Nisan 1891: ‘Bizim çocuklar, köylü çocuklarına, oyun arkadaşı gibi değil, aynı düzeydeki çocuk gibi davrandılar: hoş değil, tuhaf ve yazık…’(189)


14 Haziran 1894, Yasnaya Polyana: ‘Sonya kasıtlı olarak benim otoritemi yıkıyor ve onun yerine kendi komik görgü kurallarını koyuyor. Bunları yerine getirmek de çocuklar için çok kolay. Hem çocuklar hem de Sonya için üzülüyorum. Son zamanlarda özellikle onun için üzülüyorum. Yaptığı her şeyin yanlış olduğunu görüyor, ama iyi olan hiçbir şeye izin vermiyor. Ama beni izlememekle bir hata yaptığını itiraf etmek onun için neredeyse imkansız. Pişmanlığı korkunç olacak.

‘Öğretilerimin tanıtımı konusunda düşünmeye devam ediyorum.’(437)


23 Şubat 1895: ‘Sevgili yavrum, küçük Vaneçka’m, bu akşam saat onbirde öldü. Ey Tanrım ve ben hala yaşıyorum…’(266)

30 Haziran 1897: ‘Tanya gitmiş, babasına gelince…çocuklarım, uzun süredir babasız.’(288)


17 Mart 1898: ‘Ama çocuklara fazla bağlanmamak gerek, çünkü ölümle onları kaybetmek zor ve acı oluyor.’(391)


10 Ekim 1902: ’18 Eylülde yüreğim sızlayarak Tanya ve kocasını Montreux’ye İsviçre’ye uğurladım. Smolensk garında bagajları ve hasta kocasıyla uğraşan kızım çok üzgün ve bitkindi.’(540)


17 Ekim 1910: ‘Yalnızca tek şey yazacağım: Şaşa benim neşe kaynağım; çok tatlı ve benim için çok değerli.’ [GG]’ (747)


TOPLUMSAL İLİŞKİLER VE ELEŞTİRİLER
HAKKINDA

15 Aralık 1850: ‘Toplumsal kabalığı, alayı hoşgörme, iki katıyla geri ver’


7,8,9,10,11,12,13,14,15 Kasım 1853, Starogladkovskaya: ‘Bu sabah o kadar iğrenç bir şey yaptım ki; aklım başıma geldi.’(110)


7 Temmuz 1854: ‘Dürüstüm; yani iyiliği severim ve iyiliği sevmek huyum haline geldi… Ama iyilikten daha fazla sevdiğim şeyler vardır; örneğin şan ve şöhret. O kadar hırslıyım ve bu duygum o kadar az tatmin edildi ki; eğer şan ve şöhretle erdem arasında bir tercih yapmam gerekse, sanırım genellikle ilkini seçerdim. Evet alçakgönüllü değilim ve bu yüzden içimden gururlu olsam da, toplum içinde utangaç ve çekingenim.’(124)


13 Temmuz 1856: ‘Evlilikten ve sıradanlıktan korkuyorum. Yani kendimi onunla eğlendiriyorum; ama onunla evlenmeyeceğim. Çok şeyin değiştirilmesi gerek ve kendi üzerimde çok çalışmama ihtiYaç var.’ (172)


7/19 Haziran 1857, Gressoney: ‘Bir kadına beş frank teklif ettim; ne yazık ki fahişe değilmiş. Aptal bir yaratıktı; ama onu çok istedim. Kazaklar’dan iki sayfa yazdım.’(197)


27 Haziran/9 Temmuz 1857, Lucerne: ‘Pansiyonda korkunç derecede utangaçlaşıyorum; birçok güzel kadın var.’(199)


1 Ocak 1859, Moskova: ‘Bu yıl evlenmeliyim- ya da bir daha asla.’(218)


16 Ağustos 1881: ‘İnsanlar güvende olduğu sürece, makinelerin canı cehenneme.’(276)


22 Ağustos 1881: ‘Pis koku, taşlar, lüks, yoksulluk, israf. İnsanları soyan bir grup soyguncu... Askerleri ve yargıçları da kendileri alem yaparken mallarını korusunlar diye tutuyorlar. Bu insanların bütün yaptığı insanların tutkularından yararlanmak ve onlardan çaldıklarını geri almak... Erkekler bu işte daha usta. Kadınlar evde oturuyor; erkekler yerleri siliyor; hamamlarda telalık ve taksicilik yapıyorlar.’(277)


5 Nisan 1884: ‘Bütün akşam yemeği boyunca alışveriş ve bize hizmet edenlerden şikayetten başka bir şey konuşulmadı. Her şey gittikçe daha sıkıntı verici hale geliyor. Etrafımdakilerin körlüğü şaşırtıcı.’(286)


10 Nisan 1884: ‘Devrimcilerin faaliyetinin de bir imgesel, dışsal faaliyet olduğunu anladım.’(287)


27 Mayıs 1884: ‘Pavlus’un, Augustine’in, Luther’in ve Radstock’un tövbe öğretilerinin –kişinin kendi acziyetinin farkına varması ve mücadeleden vazgeçmesi –ne kadar önemli olduğunu düşündüm. Mücadele –yani kişinin kendi gücüne güvenmesi- bu gücü azaltıyor.’(294)


28 Mayıs 1884: ‘Sanki delilerle dolu, delilerin yönettiği bir evdeki tek akıllıyım.’(295)


29 Mayıs 1884: ‘Ben de yozlaştım ve düzelemiyorum. Daha iyi olmaya çalışıyorum; ama bu çok yavaş oluyor. Sigara içmeyi bırakamıyorum; karıma, onu gücendirmeyecek ve onu mutlu edecek şekilde davranmanın bir yolunu bulamıyorum. Arıyorum. Deniyorum. Seryoja (oğlu) geldi. Onunla ilişkilerim de iyi değil. Tıpkı karımla olduğu gibi. Benim ıstırabımı görmüyorlar ve bilmiyorlar.’(296)


26 Haziran 1884: ‘Kriketten sonra herkes çay malzemelerini kaldırmaya yardım etti ve bu durum hizmetkarları güldürdü. Sanki gayet iyi beslenen, sıkıntıdan patlayan insanların oturup vakitlerini önemsiz şeylere harcamaları gülünç değilmiş gibi.’(300)


18 Haziran 1887: ‘Çerkov, Feinerman ve benzerleri gibi etrafını saran “Havariler” olmayınca, L. Eskisi gibi sevimli, neşeli ve aile babası oldu.’(135)


19 Temmuz 1887: ‘L.N.nin doktrinine bağlanan bu kişiler ne kadar da az sempatik inisanlar. İçlerinde tek bir normal kişi yok. Kadınların ise çoğunluğu isterik (…) Bunların tümü çok gürültücü, zahmetli ve usanç verici… Ailemle birlikte olmayı, yaşantımız ve eğlencemizde tehlikeli şeylerin bulunmamasını isterdim. Konuklar her zaman tüm zamanımızı alıyorlar.’(139)

27 Ocak 1889, Moskova: ‘Kölelerden kurtuldular –belgeler sizin köle sahibi olmanıza izin verdiği halde. Ama buna karşın her gün iç çamaşır değiştirmeye, duş almaya, arabalarla

yaşıyoruz. Bütün bunlar kölesiz yapılamaz. Bu şaşırtacak derecede aşikar; ama hiç kimse bunu görmüyor.’(322)


30 Ocak 1889, Moskova: ‘Fet’lere gittim ve öğle yemeğini orada yedim. Her şey korkunç derecede aptalcaydı. Durmaksızın yedik, içtik ve şarkı söyledik. İğrençti.’(322)


15 Eylül 1889, Yasnaya Polyana: ‘Çalışmayı –sıkı çalışmayı- bir erdem olarak gören dünyamız ne büyük bir aldanış içinde! Halbuki sıkı çalışma bir erdem değil, kötülüktür. İsa sıkı çalışmadı. Bunun açıklanması gerekir.’(350)


22 Mayıs 1891, Yasnaya Polyana: ‘Ve birden bütün bu zavallı insanlar, paçavralar içindeki inisanlar, yangın kurbanları, dullar ve yetimler ortaya çıkıyor ve onların varolmasına rağmen yokmuş gibi devam edemem. Utanıyorum.’(404)


24 Ekim 1891, Yasnaya Polyana: ‘Her şey için nezaket ne kadar gerekli bir baharat. En iyi erdemler nezaket olmaksızın hiçbir değer taşımıyor. Buna karşın nezaketle en ağır kötülükler affediliyor.’(411)


21 Nisan 1894, Moskova: ‘Sonya ile ilişkilerim iyi. Dün onun Andriyuşa ve Mişa’ya karşı davranışını gözlemlerken şöyle düşündüm: Ne kadar harika bir anne ve bir yönüyle ne kadar iyi bir eş. Sanıyorum Fet, herkesin hak ettiği eşi bulduğunu söylerken haklıydı.’(434)


14 haziran 1894, Yasnaya Polyana: ‘Öğretilerimin tanıtımı konusunda düşünmeye devam ediyorum.’(437)


1/2 Ocak 1895: ‘Neden acaba, hasta ve normal yaşantıdan sapmış kişiler, neden zayıf ve budalalar L.N.’nin doktrinlerine dört elle sarılıyor ve şöyle ya da böyle… ama geri dönüşü olmayan bir biçimde kendilerini yitiriyorlar? (…) O, insanların mutluluğu için vaazlar verip, onları mutlu kılmak için uğraşırken, benim yaşamımı o denli güçleştiriyor ki, yaşantım gitgide zorlanıyor (…) Tanya’yı –kızı-, eskisine göre daha az seviyorum. Popov ve Koklov gibi siliklerin aşkıyla onun lekelendiği kanısındayım.’(250)


5 Kasım 1895, Yasnaya Polyana: ‘Anladım ki köylülerin yaşamı ile başlamalıyım. Anladım ki onlar özne, olumlu unsur ve geri kalanlar ise gölge, negatif unsur. Ve aynı hususun Diriliş için de geçerliği olduğunu anladım. Mutlaka onunla başlamalıyım.’(479)


5 Haziran 1897: ‘Evde fazla konuk ve hareket yok. Ben özellikle Taneyev’i özlüyorum.’(270)


4 Eylül 1897: ‘Tümümüz L.N.’nin hizmetinde yaşamaktan yorulduk… İki kızım ve ben, üç kadını köle gibi kullanmaktan mutluluk duyuyordu. Onun için yazıyor, onunla ilgilenip uğraşıyorduk, özellikle hasta olduğu zaman, güç ve karmaşık otoburluk rejimini uygulamak için bütün gayretimizle uğraşıyorduk; hiçbir zaman ve hiçbir yerde onu yalnız bırakmıyorduk. İşte şimdi ve birdenbire hepimiz kişisel bir yaşam hakkı istiyoruz.’(323)


10 Kasım 1897, Yasnaya Polyana: ‘Kanları emilmiş ve yok edilmiş insanların, kendi kan emicilerini hararetle savunduklarını ve onlara karşı çıkanlara saldırdıklarını görüyorsunuz. Bizde Çarla ilgili tavır böyledir.’(508)


25 Kasım 1897: ‘Hayattayım.

‘”İstakozlar canlı haşlanmayı sever.” Bu bir şaka değil. Bunu çok sık işitmiş ya da söylemişsinizdir. İnsan görmek istemediği ıstırapları görmeme yeteneğine sahiptir. Ve insan kendi neden olduğu acıları görmek istemez. Sık sık bekleyen arabacılar, aşçılar, uşaklar ya da köylüler hakkında “işlerinden ne kadar memnun oldukları”nın söylendiğini duyarız. Istakozlar canlı haşlanmayı severler.’(510)


3 Şubat 1898: ‘Güç emekçilerin elindedir. Eğer baskıya tahammül ediyorlarsa, bunun nedeni hipnotize olmuş olmalarıdır. Meselenin özü budur-mutlaka bu hipnozun yok edilmesi gerekir.’(516)


20 Şubat 1898: ‘L.N. iki mujiği kabul etti onlarla konuşuyor, onlarla ne konuşabilir ki…’(383)


19 Ocak 1901, Moskova: ‘En iyi insan; temelde kendi düşünceleri ve başka insanların duygularıyla yaşayandır. En kötü insan ise başkalarının düşünceleri ve kendi duygularıyla yaşayandır. İnsanlar arasındaki bütün farklılık; yaptıkları işlerin bu dört esası ve motifinin çeşitli kombinasyonlarından kaynaklanmaktadır.’(553)


22  Temmuz 1901: ‘Bugün Romanya Kraliçesi Elizabeth’ten, çok akıllıca ve kibarca yazılmış bir mektup aldık. Kısa bir süre de olsa, bu kitaba “ustanın eli” değerse mutlu olurum, diyerek de L.N.’ye bir broşür göndermiş.’(485)


10 Nisan 1902, Gaspra: ‘Geçmişte dinsizler toplumun düşmanları idi; şimdi ise liderleri oldular.’(563)


20 Şubat 1903, Yasnaya Polyana: ‘Sosyalizmin destekçileri, daha çok kentli nüfusu göz önüne alan insanlar. Kırsal yaşamın ne güzellik ve şiirselliğini ne de ıstıraplarını biliyorlar.’(572)


18 Temmuz 1904, Yasnaya Polyana: ‘Aylaklık korkunç bir felakettir. İnsanlar çalışmak üzere yaratıldılar; ama kendileri için köleler yarattılar ve kendilerini ağır işlerden kurtardılar. Şimdi ise ıstırap çekiyorlar; hem de yalnızca aylakça konuşmalar ve sıkıntıdan değil, aynı zamanda kasların ve kalbin dumura uğramasından, sıkı çalışma alışkanlığını kaybetmekten, sakarlıktan, korkaklıktan, cesaretsizlikten ve hastalıktan da ıstırap çekiyorlar.’(588)


24 temmuz 1904, Yasnaya Polyana: ‘İnsanların bilmediğini söylemek ve doğru yoldan saptıklarını bildirmek gerçekten de benim görevim. Bunu mümkün olduğu kadar kısa ve basit bir şekilde yapacağım.’(588)


29 Haziran 1905, Yasnaya Polyana: ‘Fransızların 1790 yılında yeni bir dünya yaratma çağrısı yapmaları gibi, Ruslar da 1905 yılında aynı görev için çağrı yaptılar.’(601)


31 Temmuz 1905, Yasnaya Polyana: ‘Aldığım not şu: Rusya’da pasif bir devrim başladı (…) Şimdi Rus devrimini yapan insanlar da bir ideale sahip değil; ekonomik idealler ideal değildir (…) Tek devrim, sonuç veren devrim; durdurulamayandır.’(601)


18 Aralık 1905, Yasnaya Polyana: ‘Devrimin ana motiflerinden birisi, çocukların oyuncaklarını kırmasına neden olan duygu, yıkma duygusu.’(607)


29 Aralık 1906, Yasnaya Polyana: ‘Her türlü politikacı, sosyalist ve devrimcinin, toplumun daha iyi örgütlenmesine ilişkin kanaatleri beyhude olduğu gibi, benim kanaatlerim de beyhude. Kendi yetkin olduğun alanda kendin için yapabileceğini yap ve sonuçları bunların dayandığı güce bırak.’(624)


4 Şubat 1909, Yasnaya Polyana: ‘ Başka insanlarla seni ilgilendiren konularda konuşmayıp, onların ilgi duyduğu alanları tespit etmek ve eğer varsa o konuda konuşmak gerektiğini anladım.’(659)


10 Mart 1909, Yasnaya Polyana: ‘Bir köylü kendi aklıyla neyi düşünmeye ihtiyacı varsa onu düşünür. Bir aydın ise başkasının aklıyla kendisinin hiç düşünmesine ihtiyaç olmayan şeyler hakkında düşünür. Ama bir köylü ancak kendi evinde, kendi ortamındayken böyle düşünür. Entelijensiya ile ilişkiye girdiği anda, oldukça farklı bir kişinin aklıyla düşünür ve yine başkasının sözleriyle konuşur.’(663)

28 Temmuz 1909: ‘Bu yaratıklar hayret vericidir. Bu yaratıklara insan adı verilir.’(679)


4 Ocak 1910: ‘Çok mutsuzum. Etrafımdakiler bana tamamen yabancı. Dünyamızın insanlarıyla, dinsiz insanlarıyla olan ilişkilerimi düşündüm. Bunlar tıpkı hayvanlarla olan ilişkilerim gibi. Onları sevebilir ve onlara acıyabilirim; ama onlarla manevi bir ilişkiye giremem.’(698)


26 Haziran 1910: ‘Belli bir yöntemle ve azar azar, bu durumu Çerkov yarattı. Zavallı ihtiyarı avucunun içine aldı, L.N.’nin artistik kıvılcımını söndürdü, bu sevimsiz ve saçma adamın etkisiyle yazdığı son yıllardaki makalelerinde sezilen kin ve yadsımayı körükledi (…) L.N. akıllı, benden kurtulma yöntemini biliyordu ve dostu Çerkov’un yardımıyla yavaş yavaş beni öldürüyor; artık benim sonum yakın.’(590)


1 Temmuz 1910: ‘Çerkov’u selamladım ve :”Gene benimle ilgili bir entrika mı çeviriyorsunuz?” dedim. Çok güç durumda kalmışlardı. L.N. ve Çerkov birbiriyle yarışırcasına günce konusunda, birbirini tutmayan ve anlaşılması güç sözler söylediler ama, hiçbiri ben içeri girmezden önce ne konuştuklarını söylemedi. Şaşa’ya gelince sadece sıvışıp gitti.’(…) Çerkov, L.N.’nin TİNSEL GÜNAH ÇIKARAN PAPAZ (?) olduğunu ve bu gerçeği kabul etmem gerektiğini söyledi (…)Şunları ekledi: “Yaşamını, kocasını mahvetmekle geçiren bu kadını anlayamıyorum.” (…)L.N.’ye öyle acıyorum ki despot Çerkov’un boyunduruğu altında mutsuz, halbuki benimle mutluydu.’(598/9)


KURUMLAR: YÖNETİM POLİTİKA İDEOLOJİLER
HAKKINDA

25 Kasım 1888: ‘Kennan’ın Rus hükümetine ilişkin resmi açıklamaları çok eğitici: Çarı korumak için, onaltı yaşındaki kızlar dahil, binlerce insanı Sibirya’ya sürme dışında bir yolun bulunmadığı bir ülkenin çarı olmaktan utanırdım.’(314)


27 Ocak 1889, Moskova: ‘Kölelerden kurtuldular –belgeler sizin köle sahibi olmanıza izin verdiği halde. Ama buna karşın her gün iç çamaşır değiştirmeye, duş almaya, arabalarla gezmeye, akşam yemeğinde beş çeşit yemek yemeğe devam ediyoruz –biz on odalı evde yaşıyoruz. Bütün bunlar kölesiz yapılamaz. Bu şaşırtacak derecede aşikar; ama hiç kimse bunu görmüyor.’(322)


26 Şubat 1889, Moskova: ‘Sosyal sistemde siyasal bir değişiklik yapılamaz. Tek değişiklik, kadınlar ve erkeklerde gerçekleştirilecek ahlak değişimidir.’(325)


10 Nisan 1890, Yasnaya Polyana: ‘Ve alt sınıfların, zenginleri mallarını onlarla paylaşmaya zorlamak için yapacakları her hareket (devrimler, grevler) çatışma doğurmaktadır ve çatışma zenginliğin lüzumsuz yere israf edilmesidir.’(371) [Tolstoy’un sosyalizm hakkında düşünceleri son derece çocuksu. Doğal sınıf konumuyla bunu açıklamaya kalkmaksa ahmaklık olur. O kapitalizmin doğanın ırzına geçme zorunluluğunu sosyalizmin hedefi olarak algılıyor. Sosyalizmin üretimcilik indirgenmesine oturtuyor eleştirisini. Oysa sosyalizm üretimci mantığın kırılabilmesinin kaynaklarına işaret etmektedir gerçekte-ZK.] (…) Yalnızca tek çözüm vardır: İnsanlara gerçek iyiliği ve zenginliğin iyi olmadığını, onları gerçek iyilikten uzaklaştıran bir oyalama vasıtası olduğunu göstermektir. Tek bir çözüm vardır: Bütün dünyevi arzular deliğini tıkamak. Ancak bu halde düzenli bir ısı sağlanabilir. Ve sosyalistler, verimliliği ve böylece genel mal birikimini artırmaya çalışmakla bunun tam tersini söylüyorlar ve yapıyorlar.’(373)


16 Eylül 1894, Yasnaya Polyana: ‘Bir devlet, mahkemeler ve ordu vs. olmaksızın yönetimin nasıl mümkün olacağı sorusuna hiçbir cevap verilemez. Çünkü soru kötü sorulmuş. Soru, hangi devlet biçimi olması gerektiği değil, mevcut yönetimi mi yoksa yenisi mi sorusu. Ne ben ne de başka birisi bu soruyu çözecek bir konumda değiliz. Ama ben bunu çözebilecek yetkinliğe sahibim.’(442)


7 Şubat 1895, Moskova: ‘Geriye tek şey kalıyor: Hükümete karşı fikir, söz ve yaşam tarzıyla mücadele etmek; bundan ödün vermemek. Ne hükümetin saflarına katılmak ne de kendi gücünü arttırmak.’(452)


5 Mayıs 1896: ‘Daha fazla sermaye, daha fazla karlılık, daha az masraf demektir. Ama bunlar Marx’ın söylediği gibi kapitalizmin sosyalizme götüreceği tezini desteklemiyor. Belki götürecektir, ama ancak güç kullanarak. İşçiler hep birlikte çalışmaya mecbur edilecekler; daha az çalışacaklar ve daha fazla ücret alacaklar. Ama aynı kölelik düzeni sürecek. İnsanların hep birlikte özgürlük içinde çalışması, birbirleri için çalışmayı öğrenmeleri gereklidir. Ama kapitalizm onlara bunu öğretmez. Aksine onlara kıskançlığı, açgözlülüğü –egoizmi- öğretir.’(484)


31 Ağustos 1897: ‘L.N.’nin saygısızca ve kışkırtıcı bir biçimde Rus Hükümetine saldırdığını ve bunu zamansız ve uygunsuz bir biçimde ve sadece kışkırtma zevki için yaptığını öğrenmeseydim, bu mektuba hiç karşı çıkmazdım.’(321)


10 Kasım 1897, Yasnaya Polyana: ‘Kanları emilmiş ve yok edilmiş insanların, kendi kan emicilerini hararetle savunduklarını ve onlara karşı çıkanlara saldırdıklarını görüyorsunuz. Bizde Çarla ilgili tavır böyledir.’(508)


3 Şubat 1898: ‘Güç emekçilerin elindedir. Eğer baskıya tahammül ediyorlarsa, bunun nedeni hipnotize olmuş olmalarıdır. Meselenin özü budur-mutlaka bu hipnozun yok edilmesi gerekir.’(516)


7 Mart 1898: ‘Bugün açık ve seçik olarak anladım ki, L.N. nin son yıllardaki tüm yapıtları, kesin bir karşı koyma ve karşıt olma özelliği taşıyor. Bütün insanlığa, tüm kurulu düzene karşı çıktığına göre, zavallı ve zayıf bir kadın olan bana, neden karşı çıkmasın?’(387)


21 Mart 1898, Moskova: ‘Sosyalistler hiçbir zaman yoksulluk ve adaletsizliği, yeteneklerin eşitsizliğini yok edemeyecekler. En zeki ve en güçlüler daima en aptal ve en zayıflar olacaklar. Adalet ve iyilerin eşitliği ancak Hiristiyanlıkça sağlanabilir. Yani kişinin kendisinden feragat etmesi ve kişinin yaşamının anlamının başkalarına hizmet olduğunu anlaması.’(517)


3 Ağustos 1898, Prigovo: ‘Marx’ın öngörüleri gerçekleşecek olsa bile, olacak tek bir şey var; o da despotizmin transfer edilmesi olacak. Şimdi kapitalistler iktidarda, o zaman işçilerin patronları iktidarda olacak.


‘Marksistlerin hatası (yalnızca onların değil, sosyalizm ekolüne mensup olanların hatası) insanoğlunun yaşamının; ekonomik nedenlerle değil, bilincin gelişimiyle, dinin gelişimiyle ve yaşam anlayışın daha genel ve daha fazla gelişmesiyle ilerleyeceğini görmemeleridir.

‘Marx’ın temel yanlış yargısı, ana hatası; sermayenin özel bireylerin elindein hükümetin eline, hükümetin elinden halkın temsilcilerinin eline, emekçilerin eline geçeceğini varsaymasıdır. Hükümet halkı temsil etmiyor; iktidara sahip olan, güce sahip olan, kapitalistlerden bir şekilde farklı ama kısmen de onlarla çakışan özel bireyler egemen olacak. Ve hükümet hiçbir zaman sermayeyi emekçilere devretmeyecek. Hükümetin halkı temsil ettiği fikri bir hayal, bir aldatmadır.’(522)


20 Şubat 1903, Yasnaya Polyana: ‘Sosyalizmin destekçileri, daha çok kentli nüfusu göz önüne alan insanlar. Kırsal yaşamın ne güzellik ve şiirselliğini ne de ıstıraplarını biliyorlar.’(572)


20 Ağustos 1904, Pirogovo: ‘Sivil vatandaşlar, asla hükümetler yani öldürme ve soyma hakkını elinde bulunduranlar tarafından öldürülen ve soyulanların binde biri kadar insanı soymaz ya da öldürmez. Belki de Fransız toplumu o zaman böyle bir devrime hazır değildi; belki de şimdi bile hazır değil. Ama bu devrimin gerçekleşmesi gerektiğinden bir kuşku yok. Ama insanoğlu kendisini bu devrime gittikçe daha iyi hazırlıyor ve insanoğlunun devrime hazır olduğu bir zaman gelecektir.’(590)


29 Haziran 1905, Yasnaya Polyana: ‘Fransızların 1790 yılında yeni bir dünya yaratma çağrısı yapmaları gibi, Ruslar da 1905 yılında aynı görev için çağrı yaptılar.’(601)


31 Temmuz 1905, Yasnaya Polyana: ‘Aldığım not şu: Rusya’da pasif bir devrim başladı (…) Şimdi Rus devrimini yapan insanlar da bir ideale sahip değil; ekonomik idealler ideal değildir (…) Tek devrim, sonuç veren devrim; durdurulamayandır.’(601)


18 Aralık 1905, Yasnaya Polyana: ‘Devrimin ana motiflerinden birisi, çocukların oyuncaklarını kırmasına neden olan duygu, yıkma duygusu.’(607)


29 Aralık 1906, Yasnaya Polyana: ‘Her türlü politikacı, sosyalist ve devrimcinin, toplumun daha iyi örgütlenmesine ilişkin kanaatleri beyhude olduğu gibi, benim kanaatlerim de beyhude. Kendi yetkin olduğun alanda kendin için yapabileceğini yap ve sonuçları bunların dayandığı güce bırak.’(624)


14 Ocak 1909: ‘Kuşkusuz, Hiristiyanlığı öne sürerek L.N. bu devrime sarılır; iktidardan tiksiniyor.’ (588)


21 Ekim 1910: ‘L.N.’nin yeni baskıya eklenecek yazılarını okuyorum; benim kanıma göre sıkıcı ve monoton. Savaşa, şiddet eylemlerine ve ölüm cezalarına karşı oluşuna katılıyorum ama devleti benimsememesini anlamıyorum. İnsanların Şeflere, yetkililere ve yöneticilere öyle çok ihtiyacı var ki, onlar olmadan hiçbir sosyal yapı olamaz. Yeter ki baştaki akıllı, adil ve uyruğundakilerin yararına özverili olabilsin.’(712)

KURUMLAR: YARGI HAKKINDA

25 Mart/6 Nisan 1857: ‘7’de kendimi hasta hissederek uyandım ve bir idam cezasının infazını seyretmeye gittim. İriyarı bir adam, beyaz, güçlü bir boyun ve göğüs… Kutsal Kitap’ı öptü ve sonra öldü. Ne kadar anlamsız! Bu olay bende çok güçlü bir etki yarattı ve bu etki boşa gitmedi. Ben bir politikacı değilim. Ahlak ve sanat adamıyım. Biliyorum, seviyorum ve sevilebilirim. Kendimi kötü ve depresyonda hissediyorum.’(190)

KURUMLAR: EVLİLİK VE AİLE HAKKINDA

13 Temmuz 1856: ‘Evlilikten ve sıradanlıktan korkuyorum. Yani kendimi onunla eğlendiriyorum; ama onunla evlenmeyeceğim. Çok şeyin değiştirilmesi gerek ve kendi üzerimde çok çalışmama ihtiyaç var.’ (172)


8 Ocak 1863: ‘Beni sevmekten vazgeçecek. Bundan neredeyse eminim. Beni kurtaracak tek şey onun başkasını sevmemesi; ama bunun nedeni ben değilim. Benim nazik olduğumu söylüyor. Bunu işitmek istemiyorum; belki de yalnızca bu nedenle beni sevmekten vazgeçecek.’(246)


24 Nisan 1863: ‘Bana olan sevgisi kurulmuş makinadan farksız: elimi öpmesi ve bana iyi davranmasından ibaret.’(53)


18 Haziran 1863: ‘Yine delilik sınırında bir gece. İstemediğim halde, onu üzecek bir şeyler arıyorum.’(251)


23 Temmuz 1863: ‘Evleneli on ay oldu. Korkunç biçimde düş kırıklığına uğradım. Çocuğumun meme araması gibi, hiç düşünmeden bir destek aradım. Acı beni iki büklüm etti. Liova’nın durumu çok acıklı. Malikanesini yönetmeyi beceremiyor: sen bu iş için yaratılmamışsın dostum… Ona neyin gerekli olduğunu biliyorum ama, çırpınmasına rağmen, vermeyeceğim. Hiçbir şey beni ilgilendirmiyor. Bir köpek gibi, onun okşamalarına alıştım ama bana karşı soğuk davranıyor… Sabır.’(59)


31 Temmuz 1863: ‘İlişkilerimiz tüyler ürpertici, ben ise sıkıntıdan patlıyorum. Kocam öylesine çekilmez oldu ki, ondan kaçıyorum.’(60)


2 Ağustos 1863: ‘Aslına bakılırsa ben burada ne yapıyorum? Buralardan gitsen iyi edersin Sofiya Andreyevna… Beni huzursuz ve mutsuz etmek için, acımasızca hırpalıyor.’(60)


3 Ağustos 1863: ‘Ben ise acı çekmediği ve yazı yazdığı için, artık onu görmek istemiyordum. İşte kocaların tiksinç bir görünüşü daha.’(61)


13 Kasım 1863: ‘Onun, karşısına çıkan ilk güzel kadına uyguladığı idealini kıskanıyorum… Ben, onun cinsel doyum aracı, çocuk dadısı, evin bir eşyası, bir kadınım ben… Çok önemsiz bir kişiliği olan bir insanım. Onun ise dopdolu bir yaşamı, bir uğraşısı, yeteneği ve ölümsüzlüğü var. Gene ondan korkmaya ve onda, genel bir uzaklaşma sezmeye başladım. Beni bu duruma o getirdi. Acaba sorumlusu ben miyim? Hırçın ve huysuz oldum, eskisi gibi bana değer vermediğini, bir kenara attığını fark ediyorum.’(67)


26 Ekim 1865: ‘Ama genellikle, neden kocalar başlangıçta sevip de, yıllar geçince eşlerinden soğuyorlar? Bunun nedenini biraz önce anladım: çünkü her kadın, ancak evlendikten yıllar sonra gerçek kişiliğini buluyor.’(81)


10 Kasım 1878: ‘Dönen bir makine gibiyim, kişisel bir yaşamım olsun isterdim, ama yok ki… Bu konuda söylenecek tek söz yok… Sus…’(115)


18 Aralık 1879: ‘Bir yıldan fazla geçti. Akşama sabaha, yeni bir doğum bekliyorum, gecikti. Yeni bir çocuk, çok zor, beni bunaltır… Ufkum daraldı, bu yaşantı sıkıcı ve sıkıntılı. Çocuklar ve tüm ev halkı sinirli. Yortular yaklaştı, doğum belli değil. Her taraf don, ısı sıfırın altında 20.’(119)


26 Ağustos 1882: ‘Evlilik yaşantımızda ilk kez L. Kaçtı ve çalışma odasına yatmaya gitti (…) Asıl neden…bana ve çocuklara karşı isteksizlik ve ilgisizliği. Bugün en büyük isteğinin, evi ve aileyi bırakıp gitmek olduğunu bağırarak söyledi. İçten gelen ve yüreğimi parçalayan bu haykırışını, ömrüm oldukça unutamayacağım (…) Bana yardım et Tanrım, aklım karma karışık, kendimi öldürmek istiyorum. Saat dördü çalıyor… (…) Ancak yirmidört saat sonra barıştık. İkimiz de ağladık ve mutlulukla anladım ki o korkunç gece boyunca yok oldu diye ağladığım aşk ölmemiş. Uykusuz geçen gecenin bu pırıl pırıl ve soğuk sabahını hiç unutamayacağım. Banyo yaptığımız yere giden orman yolunu takip ettim. Uzun süredin doğayı böyle güzel, böyle utkulu görmemiştim. Soğuk alıp ölmek amacıyla, uzun süre soğuk suyun içinde kaldım, ama bir şey olmadım. Eve döndüm ve beni görünce mutlu olan Alyoşa’ya meme verdim.’(121)


23 Mart 1884: ‘Ata binmek sıkıcı. Aptalca ve gereksiz. Akşam yemeğinden sonra karımla konuşmaya çalıştım. İmkansız. Bu beni üzen tek şey. Tek diken ve canımı yakan bir diken. Ayakkabıcıya gittim. İnsanın ruhu sıkılınca yapması gereken tek şey, bir işçinin evine gitmek; gider gitmez insanın ruhu açılıyor. Saat 10’a kadar ayakkabı diktim. Tekrar karımla konuşmaya çalıştım, ancak yine kinliydi –aşktan yoksun…’(283)


4 Nisan 1884: ‘Aile içindeki hava çok sıkıcı. Sıkıcı, çünkü onlarla duygularımı paylaşamıyorum. Onların bütün neşelerini, sınavlarını, sosyal başarılarını, müziklerini, eşyalarını, alışverişlerini onlar için bir talihsizlik ve bir kötülük olarak değerlendiriyorum; ama bunu onlara söyleyemem. Aslında söyleyebilirim ve söylerim de:; ancak benim sözlerim kimseye tesir etmiyor. Benim sözlerimin anlamını bilmiyor gibi görünüyorlar; ah keşke onların anlayacağı biçimde konuşma kötü huyuna birazcık sahip olsaydım. Zayıf anlarda –şimdi onlardan birisi- onların kabalığı karşısında şaşırıyorum. Üç yıldır sadece acı çekmekle kalmayıp, yaşamdan da koparıldığımı kesinlikle biliyor olmalılar. Bana dırdırcı adam rolü verildi ve onların gözünde bu rolden kurtulamıyorum. Eğer onların yaşamına katılırsam, hakikati terk edeceğim ve bunu ağzımdan ilk duyan onlar olacak. Eğer şimdi olduğu gibi, onların çılgınlıkları nedeniyle üzgün görünürsem –ben dırdırcı bir adamım, tıpkı bütün yaşlı adamlar gibi.’(285)


21 Mayıs 1884: ‘Konuşmak olanaksız. Anlamıyorlar. Ve benim için de suskun kalmak olanaksız. Sigara içtim, hem de çok.’(293)


28 Mayıs 1884: ‘Sanki delilerle dolu, delilerin yönettiği bir evdeki tek akıllıyım.’(295)


29 Mayıs 1884: ‘Ben de yozlaştım ve düzelemiyorum. Daha iyi olmaya çalışıyorum; ama bu çok yavaş oluyor. Sigara içmeyi bırakamıyorum; karıma, onu gücendirmeyecek ve onu mutlu edecek şekilde davranmanın bir yolunu bulamıyorum. Arıyorum. Deniyorum. Seryoja (oğlu) geldi. Onunla ilişkilerim de iyi değil. Tıpkı karımla olduğu gibi. Benim ıstırabımı görmüyorlar ve bilmiyorlar.’(296)


4 Haziran 1884: ‘Seryoja’ya, bütün insanların kendi sorumluluklarını taşımaları gerektiğini ve onun bütün argümanlarının, tıpkı diğer birçok insanın argümanları gibi, muğlak ve kaçamaklı olduğunu söyledim. “Başkaları taşıdığında ben de taşırım.” (…) Yani sorumluluğunu üstlenmemek için her şeyi söylüyordu. Sonra dedi ki, “bu sorumluluğu üstlenen kimseyi görmüyorum.” Bu arada benim de sorumluluğu üstlenmediğimi, yalnızca konuştuğumu söyledi. Bu beni çok incitti. O da tıpkı annesi gibi kötü niyetli ve duygusuz. Çok incindim. Hemen oradan ayrılıp uzaklara gitmek istedim. Ama bu bir zayıflık; çünkü başkalarına bir şey kanıtlamak için değil, Tanrı’nın rızasını kazanmak için çaba göstermeliyim. Kendin için en iyi bildiğini yap ve hiçbir şeyi kanıtlamaya çalışma. Ama böyle sözler beni derinden yaralıyor. Elbette eğer yaralıyorsa bu benim hatam. Mücadele ediyorum; içimdeki yangını söndürmeye çalışıyorum (…) Sonra gittim ve akşamın geç saatlerine kadar çizme diktim. Sigara içmedim. Etrafımdaki aynı parazit yaşam olanca hızıyla sürüyor.’(296)


19 Haziran 2008: ‘Oğlum Seryoja, bunları bir gün okuyacaksın. O zaman kendinin çok ama çok kötü birisi olduğunu anlayacaksın ve kendini düzeltmek, her şeyden önce tevazu kazanmak için çok çalışmalısın.’(299)


22 haziran 1884: ‘Ben de kendi hatalarımı söylemek istedim, ama söyleyemedim. Karıma ve Seryoja’ya karşı kötülük ve kadınlara masum olmayan bakışlar.’(299)


5 Nisan 1885: ‘Bugün mutsuz ailemi düşündüm: Karım, oğullarım ve kızlarım benimle yaanyana yaşıyor; ama kasıtlı olarak benimle kendileri arasına hakikati ve iyiliği görmemek için bariyerler koyuyorlar. Çünkü bu hakikatler yaşamlarının sahteliğini onlara gösterecek; ama aynı zamanda onları ıstıraptan kurtaracaktır.’(309)


19 Ağustos 1887: ‘L.’nin ünü ve yeni fikirleri adına katlanılan bir tutsaklık bu.’(140)


24 Ocak 1889: ‘Zavallı, eziyeti seven Sonya geldi ve beni incitecek bir şeyler söyledi.’(320)


29 Ağustos 1889, Yasnaya Polyana: ‘Bir süreliğine uzanmıştım. Sonya içeri girdi ve dedi ki: “Çok sıkıldım!” Onun için üzgünüm, hem de çok üzgün.’(348)


30 Ağustos 1889, Yasnaya Polyana: ‘Biraz düşündüm, başkalarıyla birlikte olmuyor. Yalnız olmayı tercih ediyorum. Ama Sonya benimleyken yalnız değilim.’(348)


24 Ekim 1890: ‘Yatacağım. Mutsuzum. Tek neşe veren husus Sonya’ya karşı hissettiğim güzel sevgi. Karakterini ancak yeni yeni anlamaya başladım.’(388)


20 Kasım 1890, Yasnaya Polyana: ‘Aramızda, azıcık olsun bir birlik, ruhsal ve içten bir anlaşma oluşturmayı çok istedim ve tüm gücümle uğraştım. Güncelerini gizlice okuyarak, bizi tekrar birleştirebilecek bir şey bulabilir miyim diye can atıyordum ama günceler beni daha çok umutsuzluğa düşürdü. Onları okuduğumu anlamış olacak ki, şimdi güncelerini benden saklıyor. Bana da bir şey söylemedi (…) Onda, nefis düşkünlüğünden başka bir şey bulunmadığını çok geç anlamışım. Şimdi gözüm açıldı ve yaşantımın boşa gittiğini, yok olduğunu görüyor ve anlıyorum (…) Birbirimize tek bir söz söylemeden günler, haftalar ve aylar geçiyor. Eskiden olduğu gibi ilgilendiğim şeylerden, düşüncelerimden, çocuklardan, bir kitaptan, herhangi bir şeyden sözetmek istiyorum ama sanki bana, “Saçmalıklarınla canımı sıkmaya geliyorsun, hala bir şey mi umuyorsun?” demek ister gibi, bir tersleme ve ürküten bir bakışla karşılaşıyorum (…)Oysa suçsuz olmama, ömrüm boyu onu sevip onurunu korumama karşın, bir cani gibi ondan korkuyorum. Hakaret ve dayaktan daha etkili olan, sessiz, sert ve kin dolu sitemlerden korkuyorum. Genç yaşlarından bu yana sevmeyi bilememiş, öğrenememiş ve alışmamış.’(142-43)


1 Haziran 1891: ‘Petersburg yolculuğumun gerçek nedenini kimse bilmiyor. Gerçek nedenKroyçer Sonat. Bu öykü bana gölge düşürdü. Bazıları, bu öykünün bizim yaşantımızdan alındığını sanıyor, bazıları da bana acıyor. Hükümdar bile: “Onun zavallı karısına acıyorum,” dedi.  Moskova’da Kostia amca benim bir kurban olduğumu ve herkesin bu kanıyı paylaştığını söyledi. İşte bunun içindir ki, hiç de kurban durumunda olmadığımı göstermek ve herkese kendimden sözetmek istedim: bunu, nedenini bilmeden ve içgüdüsel olarak yaptım. Çarla yapacağım görüşmede önceden başarılı olacağımı biliyordum. İnsanları etkileme gücümü kaybetmemiştim ve esinlediğim sempati ve konuşma biçimimle onu etkiledim. Ama en önemli konu, bu öyküyü (Kroyçer Sonat) halka ulaştırmak. Bunu yapmam gerekiyor çünkü izni hükümdardan benim istediğimi herkes biliyor. Halbuki bu öykü benimle ve bizim evlilik ilişkilerimizle ilgili olsaydı, kuşkusuz yayınlanmasını istemezdim. Herkesin bunu düşünmesi ve anlaması gerek (…) Bunların tümü, benim kadınlık gururumu pekiştirmek için bir fırsat, bir Tanrı lütfü ve aynı zamanda, sosyal yönden beni yükselteceği yerde tam tersi, beni alçaltmaya uğraşan kocamdan öçalıyorum. Onun bana böyle davranmasının nedenini hiç anlayamadım.’(208)


21 Temmuz 1891: ‘İçimde bir şeyler hüzünlü, acımasız ve sert bir biçimde kırıldı.  “Beni öldürün, yeter ki işimi çabuk bitirin.” İşte böyle düşünüyorum.


Benim peşimi bırakmayan geneKroyçer Sonat. Bugün L.’ye artık kendisiyle karı koca olarak yaşayamayacağımı bildirdim, o da aynı şeyi isteğini belirtti ama buna inanmıyorum.’(223)


15 Ağustos 1891: ‘Bizimki nasıl geçti? Sürekli bir soğukluğun takip ettiği tutku alevleri. Yeni bir tutku ve yeni bir soğukluk. Arasıra da sakin ve tatlı bir dostluk gereksinmesi ve karşılıklı bir sevecenlik duyulur.’(227)


23 Mayıs 1893, Begiçevka: ‘Hatırlamaya çalıştım: Evlilik bana ne verdi? Söylemesi korkunç. Belki de herkes için aynı.’(421)


5 Ekim 1893, Yasnaya Polyana: ‘Kocaların nefret ettiği aslında karılarıdır. Lessing’in dediği gibi: tek kötü kadın vardır, o da benim karım.” Bunun suçlusu kadınların kendileridir; çünkü bunun nedeni onların aldatmacılığı ve samimiyetsizliğidir. Hepsi de diğerlerinin önünde bir komedi oynarlar; ama bu oyunu sahnenin ardında kocalarının önünde sürdürmezler. Böyle yaptıkları için de koca, kendi karısı hariç bütün kadınların iyi ve makul olduğunu düşünür. Hepsi bu.’(427)


21 Nisan 1894, Moskova: ‘Sonya ile ilişkilerim iyi. Dün onun Andriyuşa ve Mişa’ya karşı davranışını gözlemlerken şöyle düşündüm: Ne kadar harika bir anne ve bir yönüyle ne kadar iyi bir eş. Sanıyorum Fet, herkesin hak ettiği eşi bulduğunu söylerken haklıydı.’(434)


22 Temmuz 1897: ‘Ben tüm gücümü aileme, kocamın ve çocuklarımın isteklerine harcamaya mecbur edildim.’(299)


13 Temmuz 1897: ‘Aile ilişkilerim bana çok acı çektirdi:’(300)


4 Eylül 1897: ‘Tümümüz L.N.’nin hizmetinde yaşamaktan yorulduk… İki kızım ve ben, üç kadını köle gibi kullanmaktan mutluluk duyuyordu. Onun için yazıyor, onunla ilgilenip uğraşıyorduk, özellikle hasta olduğu zaman, güç ve karmaşık otoburluk rejimini uygulamak için bütün gayretimizle uğraşıyorduk; hiçbir zaman ve hiçbir yerde onu yalnız bırakmıyorduk. İşte şimdi ve birdenbire hepimiz kişisel bir yaşam hakkı istiyoruz.’(323)


13 Ekim 1899, Yasnaya Polyana: ‘Ailevi mutsuzluğun ana nedeni, insanların evliliğin mutluluk getireceğini düşünerek yetiştirilmiş olmalarıdır. Cinsel cazibe evliliği teşvik niteliğindedir ve mutluluk vaadi ya da umudu biçimini alır. Onu kamuoyu ve literatür destekler. Halbuki evlilik yalnızca mutsuzluk değil, aynı zamanda daima ıstıraptır; cinsel arzunun tatmininin bedeli olarak çekilen ıstıraptır (…) Ve insanlar evlilikten daha fazla mutluluk bekledikçe, daha çok ıstırap çekerler.


‘Bu ıstırapların ana nedeni aslında beklenenin olmaması ve daima beklenmeyenin olmasıdır. Ve bu yüzden bu ıstıraplardan tek kaçış yolu evlilikten mutluluk beklememek, aksine kötü olan beklemek ve buna katlanmaya hazırlanmaktır.’(536)


8 Aralık 1901: ‘Üzülerek saptıyor ve anlıyorum ki, kocamla ben, yabancılar gibi yaşıyoruz.’(491)


8 Kasım 1902: ‘L.N. öyleyse, dedi, evlilik Kilisenin yasadışı ilişkilere bir marka koymasından ibarettir. Bu sadece kötü niyetli insanlar için geçerlidir, dedim. Acımasızca karşılık vererek herkes için geçerlidir, dedi ve ekledi: “Evlilik nedir? Bir kadına ilk kez sahip olmak, evlilik budur işte.” Evliliğimizi L.N.’nin nasıl değerlendirdiğini içim sızlayarak anladım; başka bir sorumluluk söz konusu olmadan bir erkekle bir kadının cinsel birleşmesi, L.N. için evliliğin anlamı işte bu ve bu ilişkiler dışında, eşi olan kadını anlamak, tanımak onu ilgilendirmiyor. L.N. insanın bir kez evlenmesi gerektiğini ve bunun da kızlığını bozduğu ilk kadın olmasını söyledi ve bu sözü de benim canımı sıktı.’(544)


17 Kasım 1903: ‘Onun ağzından avutucu veya tatlı bir sözün artık hiç çıkmayacağını biliyorum.
‘Önceden tahmin ettiğim şey oldu: sevdalı koca öldü; dost koca hiçbir zaman olmadı, o halde şimdi nasıl olabilirdi?

‘Kocalarının dostluk ve sempatilerini sonuna dek tadabilen kadınlar nasıl da mutludurlar… Bencillerin, büyük adamların eşleri, gelecek kuşakların acımasız ve hoşgörüsüz olarak niteleyecekleri kadınlar da ne denli mutsuzdurlar…’(563)


9 Temmuz 1908: ‘Bu istenmeyen yoksulluğun ve ihtiyacın ortasında, içinde yaşadığım çılgınca lüksün adaletsizliği. Her şey gittikçe daha da kötüleşiyor. Gittikçe daha sıkıntılı hale geliyor. Bunu unutamam ve bunu görmezden gelemem.


‘Hepsi de benim biyografimi yazıyor –büyük biyografilerde durum aynı. Benim yedinci emre karşı yaklaşımım konusunda hiçbir şey yer almıyor. Mastürbasyonun korkunç kirliliği ya da daha kötüsü (on üç mü, on dört mü, on beş mi yoksa on altı yaşında mı başladığımı hatırlamıyorum) yer almayacak. Ve hepsi de köylü kadın Aksinya ile –hala hayatta- ilişkiye kadarki bölüm itibarıyla aynı. Sonra evliliğim. Evliliğim esnasında karıma hiçbir zaman sadakatsizlik yapmamışsam da, Aksinya’ya karşı korkunç bir arzu hissettim. Bunların hiçbiri biyografilerde yer almıyor ve almayacak. Ve bu çok önemli.’(652)


30 Haziran 1910: ‘Hata mı? Sanki evlilik zihinsel yaşama bir engelmiş gibi buna bir “hata” diyor.’(597)


14 Temmuz 1910: ‘Bu sabah bana verdiği mektubu (…) İyi ki bu mektubun birkaç kopyası var. Tanya’da da bir suret var:


Ben beni sevdim ve soğukluk yaratarak bir sürü nedenlerin söndüremediği bu aşkla seni eskisi gibi seviyorum. Gerçek bir aşkın aldatıcı gösterilerini yok edebilen evlilik ilişkilerimizin kesilmesinden burada söz etmek istemiyorum. Bu soğukluğun nedenleri ilkin benim özdeksel yaşamdan ve onun uğraşı ve kaygılarından aşamalı olarak kopmamdan kaynaklanmaktadır. Ben özdeksel uğraşları sevmiyor, sen ise onlardan ayrılmak istemiyor ve ayrılamıyordun., tinsel ilke yoksunluğundan kaynaklanan bu durum beni bazı düşüncelere götürdü, bu da çok doğaldı ve bu konuda sana hiçbir sitemde bulunmuyorum. (…)


“Ne senin, ne benim sorumlu olmadığım kaçınılmaz ve esaslı üçüncü neden, yaşamın anlam ve amacını taban tabana zıt anlamamızdan oluşuyor. Yaşam anlayışımızda her şey tam anlamıyla karşıt: yaşam biçimimiz, insanlara karşı davranışımız, yaşantı olanaklarını değerlendirmemiz, benim bir günah, senin ise onsuz hiçbir şeyin olamayacağı koşul kabul ettiğin mal mülk… Yaşam biçimimizde, senden ayrılmamak için, benim için çok zor olan kurallara uydum: oysa sen bu durumu, düşüncelerine bir ödün verme olarak gördün ve sonuç olarak aramızdaki anlaşmazlık arttı.”(619)

7 Ağustos 1910: ‘Biz Çerkov’suz nice onyıllar yaşadık ve mutluyduk. Bugün ne oldu? Biz hep aynıyız, bununla beraber oğlan ve kızkardeşler kavga ediyorlar, baba oğullarına düşman, kızlar annelerine karşı kötü yürekli, koca karısından nefret ediyor, karısı da Çerkov ve onunla ilgili her şeyden nefret ediyor, çünkü bu budala, can sıkıcı ve kaba kişi, yaşlı adamı tatlı sözlerle tavlamak, mutluluğumu ve yaşantımı altüst etmek için yaşamımıza burnunu soktu…’(651)


20 Ağustos 1910: ‘At gezintisine çıktım ve bu toprak sahibi görüntüsü beni sıkıyor. Uzaklara kaçmayı ve saklanmayı düşünüyorum.
‘Bugün evliliğimi ve bunda vahim bir yön olduğunu düşündüğümü anımsadım. Hiçbir zaman aşık olmadım. Ama evlenmekten de geri durmadım. [GG]’(737)


28 Ağustos 1910: ‘L.N. insan bir hayvandır ama düşünen bir hayvan olduğu için usun içgüdüden daha güçlü olması gerekir yanıtını verdi ve şunları ekledi: Tinsel olarak esinlenmesi ve insan neslinin sürekliliğini düşünmemesi, bunu görev bilmemesi gerekir. İnsanın hayvandan farkı da budur. Eğer L.N. bir keşiş, kendini dine adamış bir kişi olsaydı ve de bekar olsaydı, bu dedikleri çok yerinde olurdu. Ama gerçek şu ki, kocamın istek ve iradesiyle ben onaltı kez gebe kaldım ve onüç çocuk doğurdum.’(674)

KURUMLAR: EĞİTİM HAKKINDA

23 Kasım-1 Aralık 1853: ‘Bir askeri sınıfın varolması için disiplin gerekli ve disiplinin varlığı için de eğitim gerekli. Eğitim insanları küçük tehditler yoluyla mekanik olarak itaat eder hale getirme aracıdır. Bunun sonucu olarak eğitim alışkanlığının ürettiği itaati, en zalimce cezalar bile sağlayamaz.’(113)


6 Mart 1905, Yasnaya Polyana: ‘Tarih. Tarihle, hiçbir şey yapmamış çeşitli krallar, imparatorlar, diktatörler ve komutanların kötü yaşamlarının anlatılması yani hakikatin saptırılması anlaşılıyor.’(597

http://www.yenisafak.com.tr/arsiv/2005/mayis/21/2105g04.jpg

 

PARA,  MALVARLIĞI (MÜLKİYET) HAKKINDA

11 Aralık 1852: ‘Para ya da aptalca bir yazınsal ünün (şan) ne yararı var? İnanç ve coşkuyla iyi ve yararlı bir şeyler yazmak daha iyi değil mi?’(92)


1881: ‘Asıl arzum her şeyi başkalarına dağıtmak ve kendi kendime yetmek. Yani ihtiyaçlarımı mümkün olduğu kadar sınırlamak ve aldığımdan çok vermek... Bütün gücümü bu amaca yönlendirmek ve bunu yaşamımın maksadı ve neşesi olarak görme (…) Yaşama, yeme içme ve giyinme gayet sade. Yapay olan her şeyi –piyano, mobilya, arabalar, arabalar- sat ya da birilerine ver. Yalnızca herkesle paylaşılabilecek bilim ve sanat üzerinde çalış. Validen sokaktaki dilenciye kadar herkese aynı şekilde davran. Tek amaç mutluluk –kendinin ve ailenin mutluluğu... Bu mutluluğun çok az şeyle yetinmek ve başkalarına iyilik etmekten oluştuğunu bil.’(277)


9 Mart 1887: ‘Bugün benim yanımda, üçüncü kişilerden sözederek ama kasıtlı olarak, para ve mülkün kötülüklerini açıkladı ve benim her şeyi çocuklarım için saklamak isteğime anıştırmada bulundu.’(132)


26 Şubat 1889, Moskova: ‘Sözleşmeler ve mülkiyet bir yalan. Ama bunlardan nasıl kaçabiliriz ki?’(324)


18 Mart 1890, Yasnaya Polyana: ‘Sonya geldi ve yeni eserlerin satışından söz etmeye başladı ve ben kızdım. Utanıyorum.’(369)


2 Haziran 1891, Yasnaya Polyana: ‘Sonya yüzünden çok sıkılıyorum. Bütün kaygısı para ve mal; beni anlamada tam manasıyla başarısız.’(405)


14 Temmuz 1891, Yasnaya Polyana: ‘Sonya anlamıyor ve çocuklar da anlamıyor. Kitaplardan elde edilen ve onlar tarafından harcanan her ruble bir utanç ve bana ıstırap veriyor. Utencı bir yana bırakın; peki ama neden hakikatin yayılmasının etkisini azaltalım? Kaçınılmaz olarak böyle olacak. Ve hakikat işini bensiz görecek.’(408)


19 Eylül 1891: ‘Gözyaşlarım onu şaşırttı. Kitaplarında çok güçlü olarak belirttiği, insan ruhunu anlama yeteneğinin küçük bir izi kendisinde kalmışsa eğer, benim kederimi ve o anda duyduğum umutsuzluğun derecesini anlayacaktır.

“Sana acıyorum, ne denli acı çektiğini görüyor ve sana nasıl yardımcı olabileceğimi bilmiyorum,” dedi. –“Ben, bir neden olmadan bir aileyi ikiye bölmenin ahlaka aykırı olduğunu biliyor ve bunu o şekilde değerlendiriyorum (…) Ayın 16’sında, L. ile, Tümyapıtların XII. Ve XIII. Ciltleriyle ilgili haklarından vazgeçtiğine dair, gazetelere gönderdiği mektup konusunu görüştük. Bunların tümü aynı duygudan kaynaklanıyor: öğünme, durmadan nükseden ünlü olma isteği ve olabildiğince kendinden söz ettirme gereksinmesi. Hiçkimse bana bunun aksini kanıtlayamaz (…) “Sakın kendimden söz ettirmek için böyle davrandığımı sanmamanı rica ederim; sadece gönül rahatlığıyla yaşayamayacağım için yapıyorum,”dedi.

‘Gerçekten bunu, açlıktan kırılanları düşündüğü için içi kan ağlayarak yapsaydı, onun önünde diz çöker ve ona her şeyi verirdim.’(230)


22 aralık 1893: ‘Kahramanca bir şeyler yapmak istiyorum. Yaşamımın geri kalan kısmını Tanrı’nın hizmetine adamak istiyorum. Ama O beni istemiyor. Ya da benim istediğim yola gitmemi istemiyor. Ve yakınıp duruyorum. Bu lüks. Bu kitapların satışı. Bu ahlaki bir pislik. Bunlar bahane. Asıl melankolimi yenemiyorum. Yapmak istediğim asıl husus, ıstırap çekmek. İçimi yakan hakikatı haykırmak istiyorum.’(427)


19 Haziran 1897: ‘İçimden ağlamak geldi ve isteğime aykırı da olsa, malikaneyi yönetmeye zorlandığım ve başka bir deyimle ormanlarımızı korumak ve bunun için de acınacak durumdaki köylüleri cezalandırmak zorunda olduğum için (kime olduğunu kesin olarak bilmiyorum) kızıyordum. Bir malikane yönetmeyi hiçbir zaman ne istedim ne de öğrendim, bu iş, yaşantımız için sürekli halkla savaşmayı gerektiriyordu. Ben ise savaşa, hiç de elverişli ve yetenekli değildim.’(281)


27 Nisan 1898, Grinyovka: ‘Para alemi, yani paranın herhangi bir şekilde kullanımı bir günah.’(519)


23 Temmuz 1909: ‘Arazilerimi dağıtmaya karar verdim. Dün İvan Vasileviç’le görüştüm. Bu rezil, bu günahkar mallardan kurtulmak ne güç. Yardım et, yardım et, pardım et!’(676)

 

SAVAŞ,  ASKERLİK HAKKINDA

6 Ocak 1853, Grozni: ‘Savaş öylesine adaletsiz ve kötü bir olay ki; savaşanlar içlerindeki vicdanın sesini boğmaya çalışıyorlar. Ben doğru mu yapıyorum. Ah Tanrım! Bana doğru yolu göster ve eğer hata yapıyorsam affet!’(94)


30 Nisan 1889, Moskova: ‘Geri dönerken bir başçavuşun “yasak” dediğini duydum. Ne kadar korkunç bir söz! Çünkü burada Tanrı’nın kelamını değil, anlamsız derecede zalim ve saçma askeri kuralları ifade ediyor.’(334)


13 Eylül 1890, Yasnaya Polyana: ‘Birisinin emriyle birbirlerini öldürebilecek düzeyde olan insanlar merhamete değmez; aklı başında insanlar merhamet edemez. Bu bir teselli.’(386)


28 Ocak 1904, Yasnaya Polyana: ‘Savaşa ilişkin olarak ne yapmalıyız? Din hariç mevcut olan hiçbir şeyin kötülüğe çare olamayacağının en iyi ve en açık göstergesi bu olaydır.’(581)


4 Haziran 1904, Yasnaya Polyana: ‘(2) Savaş despotizmin ürünüdür. Eğer despotizm olmasa, savaş olmazdı. Kavgalar olabilirdi, ama savaş olmazdı. Savaşı despotizm üretir ve savaş despotizmi destekler.
‘Savaşa karşı mücadele etmek isteyenler, yalnızca despotizme karşı mücadele etmeliler.’(585)


8 Ağustos 1904: ‘Bir sopayla karınca yuvası altüst edilirse karıncalar ölür, yumurtalarını ve tozları başka yerlere götürürler ama, ne sopayı, ne eli ve ne de yuvalarının yıkılmasına neden olan insanı görmezler. Bunun gibi biz de, savaş denilen suçu işleyen gücü görmüyoruz.’(574)


14 Temmuz 1909: ‘Eğer askerleri alır ve onlara öldürmeyi öğretirsek, barış lehine söyleyebileceğimiz her şeyi çürütürüz.’(674)

ÜN HAKKINDA

11 Aralık 1852: ‘Para ya da aptalca bir yazınsal ünün (şan) ne yararı var? İnanç ve coşkuyla iyi ve yararlı bir şeyler yazmak daha iyi değil mi?’(92)


7 Temmuz 1854: ‘Dürüstüm; yani iyiliği severim ve iyiliği sevmek huyum haline geldi…Ama iyilikten daha fazla sevdiğim şeyler vardır; örneğin şan ve şöhret. O kadar hırslıyım ve bu duygum o kadar az tatmin edildi ki; eğer şan ve şöhretle erdem arasında bir tercih yapmam gerekse, sanırım genellikle ilkini seçerdim. Evet alçakgönüllü değilim ve bu yüzden içimden gururlu olsam da, toplum içinde utangaç ve çekingenim.’(124)


17 Eylül 1855: ‘Ben tatlısu yazarı olamam ve boş şeyler, fikirsiz ve her şeyden önce amaçsız eserler yazamam (…) Edebiyat benim esas ve tek mesleğim; bütün diğer eğilimler ve uğraşılarımın önünde yer alıyor. Amacım edebi bir ün kazanmak. Ve eserlerimle yapabileceğim iyilik. Yarın Karalez’e gideceğim ve terhisimi isteyeceğim. Sabahleyin ise Gençlik’e devam edeceğim.’(149)


19 Ağustos 1887: ‘L.’nin ünü ve yeni fikirleri adına katlanılan bir tutsaklık bu.’(140)


26 Haziran 1899, Yasnaya Polyana: ‘Askeri sınıf hiçbir yararı olmayan bir kalıntıdan –bir kör bağırsaktan- ibaret.’(533)

http://faculty.virginia.edu/herman/tolstoy/tolstoyinchair.jpg

AHLAK HAKKINDA

Mart-Mayıs 1851: ‘Kötülük kaynağı her insanın ruhundadır.’ (48)

29 Haziran 1852: ‘Vicdan bizim en iyi ve en emin rehberimizdir. Peki vicdanın sesini diğer seslerden ayırt edecek işaretler nerede? Kibirin sesi de aynı güçte çıkıyor.’ (83)

26 Ekim 1853: ‘İyiliğin nedenlerine bakmak kötülüğün nedenlerini aramaktan daha doğal ve asildir.’(106)

7 Temmuz 1854: ‘Dürüstüm; yani iyiliği severim ve iyiliği sevmek huyum haline geldi…Ama iyilikten daha fazla sevdiğim şeyler vardır; örneğin şan ve şöhret. O kadar hırslıyım ve bu duygum o kadar az tatmin edildi ki; eğer şan ve şöhretle erdem arasında bir tercih yapmam gerekse, sanırım genellikle ilkini seçerdim. Evet alçakgönüllü değilim ve bu yüzden içimden gururlu olsam da, toplum içinde utangaç ve çekingenim.’(124)

17 Eylül 1855: ‘Ben tatlısu yazarı olamam ve boş şeyler, fikirsiz ve her şeyden önce amaçsız eserler yazamam (…) Edebiyat benim esas ve tek mesleğim; bütün diğer eğilimler ve uğraşılarımın önünde yer alıyor. Amacım edebi bir ün kazanmak. Ve eserlerimle yapabileceğim iyilik. Yarın Karalez’e gideceğim ve terhisimi isteyeceğim. Sabahleyin ise Gençlik’e devam edeceğim.’(149)

4 Ocak 1857: ‘Turgenyev’e bir mektup yazdım. Sonra sofada oturdum ve nedensizce, ama mutluluk dolu şiirsel gözyaşları içinde ağladım. Ahlaki ilerlememim hızından sarhoş oldum.’(184)

3 Mart 1863: ‘Sözde özveri ve erdem, yalnızca kişinin ölesiye eğilim duymaya başladığı tatmin yollarıdır. İdeali uyumdur. Bunu yalnızca sanat hissettirir. Ve yalnızca gerçek şu sloganı benimser: dünyada suçlu insan yoktur. Mutlu olan haklıdır! Özveride bulunan kimise diğerlerinden daha kör ve daha zalimdir.’(249)

1881: ‘Asıl arzum her şeyi başkalarına dağıtmak ve kendi kendime yetmek. Yani ihtiyaçlarımı mümkün olduğu kadar sınırlamak ve aldığımdan çok vermek. Bütün gücümü bu amaca yönlendirmek ve bunu yaşamımın maksadı ve neşesi olarak görme (…) Yaşama, yeme içme ve giyinme gayet sade. Yapay olan her şeyi –piyano, mobilya, arabalar, arabalar- sat ya da birilerine ver. Yalnızca herkesle paylaşılabilecek bilim ve sanat üzerinde çalış. Validen sokaktaki dilenciye kadar herkese aynı şekilde davran. Tek amaç mutluluk –kendinin ve ailenin mutluluğu. Bu mutluluğun çok az şeyle yetinmek ve başkalarına iyilik etmekten oluştuğunu bil.’(277)

4 Haziran 1884: ‘Seryoja’ya, bütün insanların kendi sorumluluklarını taşımaları gerektiğini ve onun bütün argümanlarının, tıpkı diğer birçok insanın argümanları gibi, muğlak ve kaçamaklı olduğunu söyledim. “Başkaları taşıdığında ben de taşırım.” (…) Yani sorumluluğunu üstlenmemek için her şeyi söylüyordu. Sonra dedi ki, “bu sorumluluğu üstlenen kimseyi görmüyorum.” Bu arada benim de sorumluluğu üstlenmediğimi, yalnızca konuştuğumu söyledi. Bu beni çok incitti. O da tıpkı annesi gibi kötü niyetli ve duygusuz. Çok incindim. Hemen oradan ayrılıp uzaklara gitmek istedim. Ama bu bir zayıflık; çünkü başkalarına bir şey kanıtlamak için değil, Tanrı’nın rızasını kazanmak için çaba göstermeliyim. Kendin için en iyi bildiğini yap ve hiçbir şeyi kanıtlamaya çalışma. Ama böyle sözler beni derinden yaralıyor. Elbette eğer yaralıyorsa bu benim hatam. Mücadele ediyorum; içimdeki yangını söndürmeye çalışıyorum (…) Sonra gittim ve akşamın geç saatlerine kadar çizme diktim. Sigara içmedim. Etrafımdaki aynı parazit yaşam olanca hızıyla sürüyor.’(296)

26 Şubat 1889, Moskova: ‘Sosyal sistemde siyasal bir değişiklik yapılamaz. Tek değişiklik, kadınlar ve erkeklerde gerçekleştirilecek ahlak değişimidir.’(325)

15 Eylül 1889, Yasnaya Polyana: ‘Çalışmayı –sıkı çalışmayı- bir erdem olarak gören dünyamız ne büyük bir aldanış içinde! Halbuki sıkı çalışma bir erdem değil, kötülüktür. İsa sıkı çalışmadı. Bunun açıklanması gerekir.’(350)

11 Ekim 1889, Yasnaya Polyana: ‘Soru şuydu: Kişi büyük ve çok muhtemel bir hayır uğruna, küçük ama kesin bir kötülüğü yapabilir mi? Hayır!’(351)

13 Eylül 1890, Yasnaya Polyana: ‘Birisinin emriyle birbirlerini öldürebilecek düzeyde olan insanlar merhamete değmez; aklı başında insanlar merhamet edemez. Bu bir teselli.’(386)

21 Ağustos 1892, Yasnaya Polyana: ‘Müzik hakkında konuştuk. Yine müziğin yemek yemeden biraz daha üstün bir zevk olduğunu söyledim. Müziği gücendirmek istemiyorum; ama durumun berraklaşmasını istiyorum. Ve insanların muğlak ve şüpheli bir biçimde konuşmasını; yani müziğin bir şekilde ruhu yücelttiğini söylemesini hazmedemiyorum. Buradaki husus, müziğin bir ahlak meselesi olmadığıdır. Ve yemek yemeden daha ahlaksız bir şey de değil. Yansız, ama ahlaklı değil. Bu konuda direniyorum. Ve eğer müzik bir ahlak meselesi değilse, kişinin ona yaklaşımı oldukça farklı olacaktır.’(417)

1 Ekim 1892, Yasnaya Polyana: ‘Yaşamın maksadının insanlara ve hatta Tanrıya hizmet kadar neslimizin devamı, bize benzer insanların üretilmesi olduğunu düşünme ve söyleme ne kadar korkunç bir şey. Bize benzer insanların üretilmesi. Neden? İnsanlara hizmet etmek için. Peki insanlara hizmeT etmek için ne yapacaklar? Tanrı yapmak istediğini zaten bize ihtiyaç duymaksızın yapabilir. Tanrı’nın hiçbir şeye ihtiyacı olamaz. Eğer bizi kendisine hizmet etmeye çağırıyorsa, bu yalnızca bizim iyiliğimiz içindir. Yaşamın iyilik ve mutluluktan başka bir maksadı olamaz (…) Güzellik, mutluluk –iyilikten bağımsız, sadece mutluluk yalnızca iğrençtir. Bunu keşfettim ve terk ettim. Güzelliksiz iyilik de acı vericidir.’(418)

28 Mayıs 1896, Yasnaya polyana: ‘(1) Ne kadar çok insanın kötülükte çözülemez bir sorun gördüğünü görmek şaşırtıcı. Ben hiçbir zaman kötülükte bir sorun görmüyorum. Kötülük olarak adlandırdığımız olayın, henüz etkilerini bizim görmediğimiz iyilik olduğu konusunda kanaatim gayet berrak.’(486)

1 Ocak 1900, Moskova: ‘Erişkinliğimi, özellikle ilk ve sonraki gençlik dönemimi anımsadım. Bana hiçbir ahlak kuralı aşılanmamıştı-hiç. Etrafımdaki yetişkinler kendilerine güven içinde sigara içiyorlar, içki içiyorlar ve (özellikle sonraki gençlik döneminde) ahlaksızca bir yaşam sürüyor, insanları dövüyor, onlardan güç işler istiyorlardı. İstemeden birçok kötü şey yaptım –ben yalnızca büyükleri taklit ediyordum.’(538)

15 Aralık 1900, Moskova: ‘Benim için çok önemli ve değerli bir düşünce: İnsanlar genellikle ahlakın, tıpkı bir çiçek gibi, kültürden beslendiğini düşünür. Halbuki durum tam tersinedir. Kültür ancak din olmadığından ve dolayısıyla ahlak olmadığında gelişir. (Yunan, Roma, Moskova.) Tıpkı gür bir ağaç gibi. Cahil bahçıvan bol bol dalı olmasından dolayı ondan çok fazla meyva bekler. Halbuki meyvesi olmadığı ve olmayacağı için birçok mükemmel dalı vardır. Ya da kısır bir inek gibi.’(550)

19 Ocak 1901, Moskova: ‘En iyi insan; temelde kendi düşünceleri ve başka insanların duygularıyla yaşayandır. En kötü insan ise başkalarının düşünceleri ve kendi duygularıyla yaşayandır. İnsanlar arasındaki bütün farklılık; yaptıkları işlerin bu dört esası ve motifinin çeşitli kombinasyonlarından kaynaklanmaktadır.’(553)

8 Şubat 1901, Moskova: ‘Eğer insanlara ölümsüz bir manevi özü öğretiyorsam; kişinin başkalarına karşı, onların kendisine karşı davranmasını isteyeceği tarzda davranması gerektiğini öğretiyorsam, baskı mı yapıyorum?’(554)

10 Ekim 1901, Gaspra: ‘İnsanların yargılarında yaptıkları en yaygın ve ciddi hatalardan birisi; hoşlandıkları şeylerin iyi olduğunu düşünmeleridir.’(559)

24 temmuz 1904, Yasnaya Polyana: ‘İnsanların bilmediğini söylemek ve doğru yoldan saptıklarını bildirmek gerçekten de benim görevim. Bunu mümkün olduğu kadar kısa ve basit bir şekilde yapacağım.’(588)

17 Nisan 1906, Yasnaya Polyana: ‘Makul, ahlaklı bir yaşam ancak herkes tarımla meşgul olduğunda mümkündür. Tanrı neyin en gerekli, neyin de az gerekli olduğunu gösterir. Makul bir yaşamın rehberidir. İnsanın toprakla teması olmak zorundadır.’(613)

29 Aralık 1906, Yasnaya Polyana: ‘İnsanlara onların iyiliği (sevmeye yönelik bir içsel çabayı tatmin etmek) için mi yoksa onlardan minnettarlık ve övgü görmek için hizmet ettiğini ayırt etmek güçtür.’(625)

17 Mart 1907, Yasnaya Polyana: Başkalarının sana yapmalarını istediklerini onlara yap.’(628)

20 Temmuz 1907, Yasnaya Polyana: ‘(15) Bir kimseye rastladığında, bir şakayla konuşmaya başlamak ne kadar kötü bir alışkanlıktır. Tanrı o kişinin içindedir ve Tanrı’yla şaka yapmamalısın. Bir kişiye rastladığında, onunla daima bütün ciddiyetinle konuş.’(630)

15 Kasım 1908, Yasnaya Polyana: ‘Bir adam adam gibi davranmalıdır. Ve adam için ilk ve en doğal olan tevazudur, mütevazi olmayı dilemektir.’(647)

Tolstoy’u yaşamı boyu kıvrandıracak kuşku virüsü için örnek. O kendinden emin göründüğü anlarda bile dilemma (ikilem) içinde oldu. Yaşamının son saniyeleri bile.

http://www.sfenks.net/resimler/tolstoy.jpg

 

YALAN HAKKINDA

19,20,21,22 Kasım 1853: ‘Benim başlıca ve en rahatsız edici kötü yanlarımdan birisi yalan söylemek. Motifi genellikle övünmek- kendini göstermek arzusu.’(111)


17 Aralık 1853: ‘Yalnızca doğrudan yalan söylememek yeterli değil; aynı zamanda kişi dolaylı olarak da yani sessiz kalarak da yalan söylememelidir.’(114)


26 Şubat 1889, Moskova: ‘Sözleşmeler ve mülkiyet bir yalan. Ama bunlardan nasıl kaçabiliriz ki?’(324)

 

DÜNYA GÖRÜŞÜ HAKKINDA

28 Şubat 1852: ‘Güvenilebilecek tek şey gerçekten yaşanmış olanlardır.’ (65)

25 Ocak 1863: ‘Yaşamdaki ve bütün insan ilişkilerindeki her şeyin temeli çalışmaktır.’(248)

23 Mart 1884: ‘Ata binmek sıkıcı. Aptalca ve gereksiz. Akşam yemeğinden sonra karımla konuşmaya çalıştım. İmkansız. Bu beni üzen tek şey. Tek diken ve canımı yakan bir diken. Ayakkabıcıya gittim. İnsanın ruhu sıkılınca yapması gereken tek şey, bir işçinin evine gitmek; gider gitmez insanın ruhu açılıyor. Saat 10’a kadar ayakkabı diktim. Tekrar karımla konuşmaya çalıştım, ancak yine kinliydi –aşktan yoksun…’(283)

27 Mayıs 1884: ‘Pavlus’un, Augustine’in, Luther’in ve Radstock’un tövbe öğretilerinin –kişinin kendi acziyetinin farkına varması ve mücadeleden vazgeçmesi –ne kadar önemli olduğunu düşündüm. Mücadele –yani kişinin kendi gücüne güvenmesi- bu gücü azaltıyor.’(294)

25 Ekim 1886: ‘Bana ihtiyacı kalmadığını belli etti ve işte gene yararsız bir eşya gibi atıldım (…) Ara sıra kendi kendime, hiçbir suç işlemediğim halde, neden L., sürekli olarak suçlu durumuna sokuyor diye sorarım? Öyle sanıyorum ki, benim rahat yaşamamı değil, yoksulluk, hastalık ve mutsuzluklar görüntüsü karşısında acı çekmemi, bu kötü şeyler yoksa da onları aramamı istiyor. Çocuklardan da aynı şeyi istiyor. Buna ne gerek var? Sağlıklı bir insanın hastaneye gidip, hastaların acı çekmelerini seyretmesi, iniltilerini dinlemesi gerekli ve yararlı mı? İnsan, yaşantısı içinde bir hasta ile karşılaşırsa, ona acıması ve yardımda bulunması gerekir ama durup dururken neden arasın?’(126)

30 Ekim 1886: ‘Bu olaydan sonra da, L.nin zorla kabul ettirmek istediği: “Herkes herkesi sevmeli,” formülünün uygulanıp uygulanmayacağını, kendi kendime sordum, örneğin, köyde eşyasını çalmadığı kimse kalmayan, iğrenç bir hastalığı olan ve üstelik korkunç derecede antipatik olan şu hırsız Ganya’yı sevmeli mi?’ (128)
6 Mart 1887: ‘Tüm dünya adına, tüm dünyaya adanmış bir sevgi adına, dünyadan el etek çekmekte, benim görüşüme göre, aklın kabul etmeyeceği ve adaletsiz bir şeyler var. Bana göre, Tanrı tarafından verilen ve hiç kimsenin geri çevirmeye hakkı olmayan ve eleştiri kabul etmeyen görevler vardır. Bu görevler, tinsel yaşamı engellemediği gibi, ona katkıda da bulunur.’(131)

7 Aralık 1888: ‘Tek yararlı ve gerekli olan şey; bir kimseye iyi yaşamasını öğretmek. Peki bunu nasıl yapacağız? Tek yolu, kişinin kendisinin iyi yaşaması…’(315)

5 Ocak 1889, Moskova: ‘Zverev’in çılgınlığı korkutucu. Homo homini lupus (insan insanın kurdudur); Tanrı yok, ahlak ilkeleri yok, yalnızca değişim var. Korkunç ikiyüzlüler, kitap kurtları ve bu yönleriyle zararlılar.’(319)

20 Mayıs 1889, Yasnaya Polyana: ‘Evet sanatın saygı görebilmesi için mutlaka iyiyi öne çıkarması gerekir. Neyin iyi olduğunu bilmek için de kişinin mutlaka bir dünya görüşüne, bir inanca sahip olması gerekir. İyilik gerçek sanatın işaretidir.’(336)

1 Temmuz 1889, Yasnaya Polyana: ‘Eğer Tanrı’ya hizmet edeceksek, o zaman lüksü ve medeniyeti terk etmeli, onu yarın bütün insanlar için eşit olarak yeniden inşa etmeye hazır olmalıyız.’(341)

14 Temmuz 1891, Yasnaya Polyana: ‘Sonya anlamıyor ve çocuklar da anlamıyor. Kitaplardan elde edilen ve onlar tarafından harcanan her ruble bir utanç ve bana ıstırap veriyor. Utencı bir yana bırakın; peki ama neden hakikatin yayılmasının etkisini azaltalım? Kaçınılmaz olarak böyle olacak. Ve hakikat işini bensiz görecek.’(408)

1 Ekim 1892, Yasnaya Polyana: ‘Yaşamın maksadının insanlara ve hatta Tanrıya hizmet kadar neslimizin devamı, bize benzer insanların üretilmesi olduğunu düşünme ve söyleme ne kadar korkunç bir şey. Bize benzer insanların üretilmesi. Neden? İnsanlara hizmet etmek için. Peki insanlara hizmek etmek için ne yapacaklar? Tanrı yapmak istediğini zaten bize ihtiyaç duymaksızın yapabilir. Tanrı’nın hiçbir şeye ihtiyacı olamaz. Eğer bizi kendisine hizmet etmeye çağırıyorsa, bu yalnızca bizim iyiliğimiz içindir. Yaşamın iyilik ve mutluluktan başka bir maksadı olamaz (…) Güzellik, mutluluk –iyilikten bağımsız, sadece mutluluk yalnızca iğrençtir. Bunu keşfettim ve terk ettim. Güzelliksiz iyilik de acı vericidir.’(418)

5 Mayıs 1893, Yasnaya Polyana: ‘Ama birçok açıdan, özellikle de dünyanın kötülüklerinde rol almama kararım açısından, çok daha azimli bir hale geldim (…) Genel ifadeyle ülkemizde Hİristiyanlık’la dinsizlik arasında bir mücadele başladığını, patlak verdiğini görüyorum. Bunu bilmek ve buna hazır olmak gerek.’(420)

4 Temmuz 1895, Yasnaya Polyana: ‘Sevgi ancak nesnesi çekici olmadığında gerçektir.’(470)

28 Mayıs 1896, Yasnaya Polyana: ‘(1) Ne kadar çok insanın kötülükte çözülemez bir sorun gördüğünü görmek şaşırtıcı. Ben hiçbir zaman kötülükte bir sorun görmüyorum. Kötülük olarak adlandırdığımız olayın, henüz etkilerini bizim görmediğimiz iyilik olduğu konusunda kanaatim gayet berrak.’(486)

26 Ekim 1896, Yasnaya Polyana: ‘Hakikat iyidir … Güzellik de iyidir; ama iyinin güzel olduğu (genellikle güzel değildir) ya da doğru olduğu (daima doğrudur) söylenmemelidir.

‘Yalnızca bir iyi –iyi ve kötü- vardır; ama hakikat ve güzellik belli nesnelerin iyi sıfatlarıdır.’(491)

29 Temmuz 1897: ‘Bu zihinsel yıkıcılıktan, bu yadsımadan, gerçeği değil de –ki bu iyi bir şey olurdu- insanlığın henüz duymadığı, yazılmamış, şaşırtıcı ve olağanüstü şeylerin aranmasından bıktım. Usanç verici bir şey bu...  Acı çeken insanların, kendileri için gerçeği aramaları, saygın ve güzel bir şey, ama bu, başkalarını şaşırtmak için yapıldığında son derece gereksiz. Herkes gerçeği kendisi için aramalı…’(305)

14 Ekim 1897, Yasnaya Polyana: ‘Bizler yeryüzünün yaşamını bilmiyoruz ve onun için de onu ölü kabul ediyoruz.’(507)

11 Aralık 1897, Moskova: ‘Hiristiyan olmayan bütün insanlar gibi zihinsel olarak hasta…’(512)

20 Şubat 1898: ‘L.N. iki mujiği kabul etti onlarla konuşuyor, onlarla ne konuşabilir ki…’(383)

21 Mart 1898, Moskova: ‘Yalnızca bir araç vardır: İnsanların düşüncelerinde dini bir değişim.’(518)

28 Eylül 1899, Yasnaya Polyana: ‘Bir çiçek kopardım ve fırlatıp attım. Onlardan o kadar çok var ki buna üzülmedim. Canlıların taklit edilemez güzelliğinin değerini bilmiyoruz ve acımaksızın yok ediyoruz. Yalnızca bitkileri değil, hayvanları ve insanları da… Zira onlardan çok var. Kültür, medeniyet, bu güzel şeylerin ve onların yerine gelenlerin yok edilmesinden başka bir şey değil. Peki ne ile? Meyhane ile, tiyatro ile…’(534)

7 Eylül 1900, Yasnaya Polyana: ‘İleri bakmak ve zihninizde geleceği düşünerek çalışmak kötülüğün kaynağıdır. Ama aynı zamanda yaşam için böyle bir bakış gereklidir.’(544)

22 Eylül 1900, Yasnaya Polyana: ‘Bana öyle geliyor ki, bir kritik cinsel yaş olması ve o yaşta çok şeye karar verilmesi gibi, bir de kritik manevi yaş var –yaklaşık elli yaş. Bu yaşta kişi yaşam hakkında ciddi olarak düşünmeye başlar ve yaşamın anlamı sorununu çözmeye çalışır. Genellikle bu anda verilen karardan dönülemez. Verilen bu kararın yanlış olması kötü bir şeydir.’(545)

19 Ocak 1901, Moskova: ‘En iyi insan; temelde kendi düşünceleri ve başka insanların duygularıyla yaşayandır. En kötü insan ise başkalarının düşünceleri ve kendi duygularıyla yaşayandır. İnsanlar arasındaki bütün farklılık; yaptıkları işlerin bu dört esası ve motifinin çeşitli kombinasyonlarından kaynaklanmaktadır.’(553)

8 Şubat 1901, Moskova: ‘Eğer insanlara ölümsüz bir manevi özü öğretiyorsam; kişinin başkalarına karşı, onların kendisine karşı davranmasını isteyeceği tarzda davranması gerektiğini öğretiyorsam, baskı mı yapıyorum?’(554)

10 Ekim 1901, Gaspra: ‘İnsanların yargılarında yaptıkları en yaygın ve ciddi hatalardan birisi; hoşlandıkları şeylerin iyi olduğunu düşünmeleridir.’(559)

10 Nisan 1902, Gaspra: ‘Geçmişte dinsizler toplumun düşmanları idi; şimdi ise liderleri oldular.’(563)

29 Nisan 1903: ‘Kendimize, emeğe ihtiyacı azaltan bu icadın mutluluğumuzu arttırıp arttırmadığını, güzelliği yok edip etmediğini sormuyoruz.’(573)

13 Haziran 1904, Yasnaya Polyana: ‘Yoksulluktan hoşlanmıyorum; özellikle de diğer insanların yoksulluğundan hoşlanmam imkansız. Ama zenginliği getiren şeyden daha fazla nefret ediyorum: toprak sahipliği, bankalar ve faiz. Kötülük beni öylesine tuzağına düşürdü ki, bütün yoksulluk sıkıntılarını gözlerimin önünde görebiliyorum; ama insanları kendisinden kurtaracağım adaletsizlikleri göremiyorum. Bütün bu adaletsizlikler gizli ve hepsi de çoğunluk tarafından onaylanıyor. Eğer soru doğrudan sorulsa, beni ne kadar incitirse incitsin, yoksulluğun lehinde olduğumu söylerdim.’(585)

18 Temmuz 1904, Yasnaya Polyana: ‘Aylaklık korkunç bir felakettir. İnsanlar çalışmak üzere yaratıldılar; ama kendileri için köleler yarattılar ve kendilerini ağır işlerden kurtardılar. Şimdi ise ıstırap çekiyorlar; hem de yalnızca aylakça konuşmalar ve sıkıntıdan değil, aynı zamanda kasların ve kalbin dumura uğramasından, sıkı çalışma alışkanlığını kaybetmekten, sakarlıktan, korkaklıktan, cesaretsizlikten ve hastalıktan da ıstırap çekiyorlar.’(588)

24 Temmuz 1904, Yasnaya Polyana: ‘İnsanların bilmediğini söylemek ve doğru yoldan saptıklarını bildirmek gerçekten de benim görevim. Bunu mümkün olduğu kadar kısa ve basit bir şekilde yapacağım.’(588)

29 Ocak 1905, Yasnaya Polyana: ‘Ve neşenin kutsal niteliğini açıkça hissettim. Neşe ve mutluluk –bunlar Tanrı’nın iradesinin yerine getirilmesi araçlarından birisidir.’(596)

6 Haziran 1905, Yasnaya Polyana: ‘Rousseau’ya çok şey borçluyum ve onu seviyorum; ama aramızda büyük bir fark var. Bu fark; ben yarı Hiristiyan medeniyeti reddederken, o her türlü medeniyeti reddediyor. İnsanların medeniyet olarak adlandırdığı şey insanlığın gelişimidir. Gelişim gereklidir ve hiç kimse gelişimin iyi ya da kötü olduğundan söz edemez. Vardır ve yaşam ondan oluşur. Bir ağacın gelişimiyle aynıdır. Ama dallar veya dalların geliştirdiği yaşam gücü, eğer büyümenin gücünü emerlerse kötü ve zararlıdırlar. Yarı medeniyetimizle ilgili durum budur.’(600)

18 Şubat 1906, Yasnaya Polyana: ‘Aksine ileri yaşta yaşamı hem kendisi hem de başkaları için yaşamak çok değerli ve gereklidir. Yaşamın değeri ölümle ters orantılıdır. Eğer yaşlıların kendileri ve yakınları bunu anlayabilirlerse çok iyi olur.’(610)

17 Nisan 1906, Yasnaya Polyana: ‘Makul, ahlaklı bir yaşam ancak herkes tarımla meşgul olduğunda mümkündür. Tanrı neyin en gerekli, neyin de az gerekli olduğunu gösterir. Makul bir yaşamın rehberidir. İnsanın toprakla teması olmak zorundadır.’(613)

24 Ağustos 1906, Yasnaya Polyana: ‘Anarşistler arasında sayılıyorum; ama ben bir anarşist değilim, Hiristiyanım. Benim anarşizmim yalnızca Hiristiyanlığın insan ilişkilerine uygulanmasından ibaret. Aynısı anti militarizm, komünizm ve vejeteryanlık için de geçerli.’(617)

24 Eylül 1906: ‘Yazmaktan çok daha değerli ve önemli olan konu yaşamaktır –insanlarla doğrudan ilişki kurmaktır. Bu durumda insanlar üzerinde doğrudan bir etkiye sahip olabilirsiniz, başarı ya da başarısızlığı görebilirsiniz; hatalarınızı görebilir ve düzeltebilirsiniz. Ama yazarken hiçbir şeyi bilmiyorsunuz. İnsanlar üzerinde bir etkiniz olabilir ya da olmayabilir. Belki de sizi anlamadılar, belki yanlış bir şey söylediniz. Bunların hiçbirini bilemezsiniz.’(618)

9 Kasım 1906, Yasnaya Polyana: ‘Ancak kendisini hür hisseden kimse başkalarına tabi olabilir. İstediğini yapabilen kimse kendisini hür hisseder; halbuki her istediğini yapan kimse her şeyin kölesidir. Hür olan tek kişi, kendisini Tanrı’nın kulu olarak gören ve ancak Tanrı’nın istediğini yapan kimsedir ve bu yaptığını hiç kimse ve hiçbir şey önleyemez (Hayırlı işler) (…) Aslında fikirleri değiştirmemek utanç vericidir. Çünkü yaşamın anlamı kişinin kendisi ve dünyayı gittikçe daha iyi anlamasında yatar. Bu yüzden kanaatleri değiştirmemek utanç vericidir.’(620)

29 Aralık 1906, Yasnaya Polyana: ‘İnsanlara onların iyiliği (sevmeye yönelik bir içsel çabayı tatmin etmek) için mi yoksa onlardan minnettarlık ve övgü görmek için hizmet ettiğini ayırt etmek güçtür.’(625)

8 Ağustos 1907, Yasnaya Polyana: ‘Zeka ancak tevazudan doğar. Aptallık ise aldatmadan. Mütevazi bir kimse zekası ne kadar mükemmel olursa olsun, hiçbir zaman ondan hoşnut olmaz –daima arayış içindedir. Kendine güvenen kimse ise, her şeyi bildiğini sanır ve daha derinlere inmeye çabalamaz.’(631)

7 Eylül 1907, Yasnaya Polyana: ‘(4) İnsanlara şunu söylemek istiyorum.

‘Sevgili kardeşlerim! Niye kendinize ve diğer insanlara işkence ediyorsunuz? Niye insanların yaşamlarını değiştirmeye ve iyileştirmeye, insanların kendilerini değiştirmeye ve iyileştirmeye çalışıyorsunuz? Bunu ne siz, ne de başkası yapabilir. Ama insanların yaşamlarını değiştirmeye ve iyileştirmeye çalışmak, hem size hem de diğer insanlara zulümdür; sizin ve onların yaşamlarına zarar verir. Dünyadaki hiçbir insan diğer insanlarda reform yapmak için görevlendirilmedi ve bu yüzden hiç kimse bunu yapamaz. Herkesten yalnızca kendisinde reform yapması ve kendisini iyileştirmesi beklenmektedir. Herkes bunu yapabilir ve yapmalıdır.’(632)

4 Şubat 1909, Yasnaya Polyana: ‘ Başka insanlarla  seni ilgilendiren konularda konuşmayıp, onların ilgi duyduğu alanları tespit etmek ve eğer varsa o konuda konuşmak gerektiğini anladım.’(659)

10 Mart 1909, Yasnaya Polyana: ‘Çok büyüdüğümüz için sırtımızdaki kazak bütün dikiş yerlerinden patladı; ama onu çıkarıp atmaya, bize uyan birisiyle değiştirmeye cesaret edemiyoruz. Onun yerine, altın çağların aşkından neredeyse çıplak bir dille söz ediyoruz.’(662)

23 Ekim 1909: ‘Entelektüel dünyamızdaki insanların dargörüşlülüğünün ana nedenlerinden birisi, çağdaşlığı yakalama çabaları; son zamanlarda neler yazıldığını öğrenme ya da en azından bu konuda bir fikir sahibi olma çabalarıdır. “Hiçbir şeyi kaçırmamalıyız.” Halbuki her alanda kitap dağları yazılıyor. Ve iletişim kolaylığı nedeniyle bütün bunlara ulaşmak mümkün. Kişi hangi konuda konuşursa konuşsun, insanlar şöyle der: “Peki, Chelpanov, Kun, Breding’i okudun mu? Eğer okumamışsan bu konuda konuşamazsın.” Ve acele etmeli, onları okumalısın. Halbuki kitaplar dağ gibi. Ve bu acele, kişinin kafasını çağdaş, önemsiz ve karmaşık şeylerle doldurması yüzünden; ciddi, gerekli, gerçek bilgiyi alma imkanını ortadan kaldırmaktadır.  Bunun ne kadar aşikar bir hata olduğunu düşünebilirsiniz.  Bizler binlerce yıl boyunca milyarlarca insan arasından sıyrılan en büyük düşünürlerin sonucuyuz. Ve bu en büyüklerin düşüncelerinin sonuçları zamanın eleğinde elenmektedir. Bütün sıradanlık elenip gider ve yalnızca orijinal, derin, gerekli olan kalır. Geriye kalanlar Vedalar, Zerdüşt, Buda, Lao-Tzu, Konfüçyüs, Mani, İsa, Muhammed, Sokrat, Marcus Aurelius, Epictetos ve modernler: Rousseau, Pascal, Kant, Schopenhauer ve birçok diğerleri. Ve çağdaşlara yetişmeye çalışanlar bunlardan hiçbirini tanımıyor; ama yetişmeye çalışıp duruyor ve kafalarını çer çöple dolduruyorlar. Bunların hepsi eleğin altına geçecek ve hiçbirisi kalmayacak.’(691)

26 Haziran 1910: ‘Arazi konusunda, ben Henry George’un ilkesini anlamıyorum, hepsi bu kadar; çocuklarımız varken topraklarımızı bağışlamak bence haksızlık. Din sorununa gelince, aramızda bir düşünce ayrılığı olamaz, çünkü ikimiz de Tanrıya inanıyoruz, iyiliğe ve Tanrı iradesine boyun eğmek gerektiğine de inanıyoruz. Savaştan ve ölüm cezası uygulanmasından, ikimiz de nefret ediyoruz. Yaşadığımız kırsal yaşantıyı seviyoruz. Ne o, ne de ben lükse düşkün değiliz… Tek anlaşmazlık noktamız, benim Çerkov’u sevmeyip L.N.(yi sevmem, onun ise beni sevmeyip Çerkov’u gözbebeği gibi sevmesi.’(595)

14 Temmuz 1910: ‘Bu sabah bana verdiği mektubu (…) İyi ki bu mektubun birkaç kopyası var. Tanya’da da bir suret var:

Ben beni sevdim ve soğukluk yaratarak bir sürü nedenlerin söndüremediği bu aşkla seni eskisi gibi seviyorum. Gerçek bir aşkın aldatıcı gösterilerini yok edebilen evlilik ilişkilerimizin kesilmesinden burada söz etmek istemiyorum. Bu soğukluğun nedenleri ilkin benim özdeksel yaşamdan ve onun uğraşı ve kaygılarından aşamalı olarak kopmamdan kaynaklanmaktadır. Ben özdeksel uğraşları sevmiyor, sen ise onlardan ayrılmak istemiyor ve ayrılamıyordun., tinsel ilke yoksunluğundan kaynaklanan bu durum beni bazı düşüncelere götürdü, bu da çok doğaldı ve bu konuda sana hiçbir sitemde bulunmuyorum. (…)

“Ne senin, ne benim sorumlu olmadığım kaçınılmaz ve esaslı üçüncü neden, yaşamın anlam ve amacını taban tabana zıt anlamamızdan oluşuyor. Yaşam anlayışımızda her şey tam anlamıyla karşıt: yaşam biçimimiz, insanlara karşı davranışımız, yaşantı olanaklarını değerlendirmemiz, benim bir günah, senin ise onsuz hiçbir şeyin olamayacağı koşul kabul ettiğin mal mülk… Yaşam biçimimizde, senden ayrılmamak için, benim için çok zor olan kurallara uydum: oysa sen bu durumu, düşüncelerine bir ödün verme olarak gördün ve sonuç olarak aramızdaki anlaşmazlık arttı.”(619)

27 Temmuz 1910: ‘Kötülüğe karşı direnmemek boş bir laftı ve böyle olması da beklenmeliydi.’(638)

28 Ağustos 1910: ‘L.N. insan bir hayvandır ama düşünen bir hayvan olduğu için usun içgüdüden daha güçlü olması gerekir yanıtını verdi ve şunları ekledi: Tinsel olarak esinlenmesi ve insan neslinin sürekliliğini düşünmemesi, bunu görev bilmemesi gerekir. İnsanın hayvandan farkı da budur. Eğer L.N. bir keşiş, kendini dine adamış bir kişi olsaydı ve de bekar olsaydı, bu dedikleri çok yerinde olurdu. Ama gerçek şu ki, kocamın istek ve iradesiyle ben onaltı kez gebe kaldım ve on üç çocuk doğurdum.’(674)

21 Ekim 1910: ‘L.N.’nin yeni baskıya eklenecek yazılarını okuyorum; benim kanıma göre sıkıcı ve monoton. Savaşa, şiddet eylemlerine ve ölüm cezalarına karşı oluşuna katılıyorum ama devleti benimsememesini anlamıyorum. İnsanların Şeflere, yetkililere ve yöneticilere öyle çok ihtiyacı var ki, onlar olmadan hiçbir sosyal yapı olamaz. Yeter ki baştaki akıllı, adil ve uyruğundakilerin yararına özverili olabilsin.’(712)

http://www.uoregon.edu/~kimball/images/Tolstoy.Yasnaia.gif

 

YAŞAM/ÖLÜM HAKKINDA

17-18 Şubat 1858: ‘Ölümün yaklaştığı düşüncesi bana ıstırap veriyor. Aynada son günlerini yaşayan kendimi seyrediyorum. İsteksizce çalışıyorum.’(210)

15 Eylül 1858: ‘Hızla yaşlandım ve bu yaz yaşamdan bıktım. Zaman zaman kendime dehşet içinde şu soruyu soruyorum: neyi seviyorum? Hiçbir şeyi. Kesinlikle hiçbir şeyi. Bu hastalıklı bir durum. Yaşamda mutluluk ihtimali yok.’(215)

11 Kasım 1873: ‘Onu (Petya) dün gömdük, şimdi her yer bomboş. Ölü Petya ile diri Petya’yı birleştiremiyorum; ikisi de bana yakın ama öylesine farklı ki… Işıl ışıl, seven bir canlı ve hüzün verici soğum bir ceset. Bana çok düşkündü, beni bırakıp gittiğine üzgün mü acaba?’(97)

14 Mart 1887: ‘Çocuklarla kayak yerine gittim ama kaymadım. Gençlik zevklerimin tümü yavaş yavaş kayboluyor.’(133)

7 Aralık 1888: ‘Tek yararlı ve gerekli olan şey; bir kimseye iyi yaşamasını öğretmek. Peki bunu nasıl yapacağız? Tek yolu, kişinin kendisinin iyi yaşaması…’(315)

29 Haziran 1889, Yasnaya Polyana: ‘Ölmeye hazırım. Geceleyin rüyamda insan kadar büyük bir fare gördüm ve çok korktum. Asıl korktuğum ölüm gibi görünüyor. Ama hayır, korktuğum şey saf ve basit terördü.’(340)

8 Ocak 1891: ‘Genel olarak şu anda her şey eksiksiz bir düzen içinide. Bu, benim ölümümün önsezisi olmasın sakın?’(162)

23 Mart 1894, Moskova: ‘İnsanları kaybetmek mi? Öldüklerinde, “Karımı, kocamı ya da babamı kaybettim” deriz. Ama aslında genellikle kaybettiklerimiz henüz ölmemiş insanlardır: Onlardan koparız ve bu onların ölmesinden kötüdür. Ve tam tersi; ancak insanlar ölürken onları bulur ve onlara yakınlaşırız.’(433)

23 Şubat 1895: ‘Sevgili yavrum, küçük Vaneçka’m, bu akşam saat onbirde öldü. Ey Tanrım ve ben hala yaşıyorum…’(266)

26 Şubat, Moskova: ‘Vaneçka’yı defnettik. Korkunç-hayır, korkunç değil büyük- bir manevi olay. Sana şükürler olsun, Babam! Sana şükürler olsun!’ (455)

12 Mart 1895, Moskova: ‘Vaneçka’nın ölümü, benim için tıpkı Nikolenka’nın ölümü gibi –hayır, hayır ondan çok daha ileri derecede- Tanrının bir tezahürü, O’na daha fazla yakınlaşma idi. Ve yalnızca üzücü, acı veren bir olay değil; aynı zamanda kesin olanak söyleyebilirim ki, sevinçli bir olaydı- hayır, sevinçli değil, bu kötü bir sözcük, ama rahmet dolu bir olaydı. Tanrı’dan gelen, yaşamın yalanlarından kurtaran ve beni Tanrı’ya yaklaştıran bir olaydı.’(455)

29/30 Temmuz 1898: ‘Beni görmeye geldiler ama ölümden başka bir şeyi istemiyor ve sevmiyordum.’(413)

28 Eylül 1899, Yasnaya Polyana: ‘Bir çiçek kopardım ve fırlatıp attım. Onlardan o kadar çok var ki buna üzülmedim. Canlıların taklit edilemez güzelliğinin değerini bilmiyoruz ve acımaksızın yok ediyoruz. Yalnızca bitkileri değil, hayvanları ve insanları da… Zira onlardan çok var. Kültür, medeniyet, bu güzel şeylerin ve onların yerine gelenlerin yok edilmesinden başka bir şey değil. Peki ne ile? Meyhane ile, tiyatro ile…’(534)

22 Eylül 1900, Yasnaya Polyana: ‘Bana öyle geliyor ki, bir kritik cinsel yaş olması ve o yaşta çok şeye karar verilmesi gibi, bir de kritik manevi yaş var –yaklaşık elli yaş. Bu yaşta kişi yaşam hakkında ciddi olarak düşünmeye başlar ve yaşamın anlamı sorununu çözmeye çalışır. Genellikle bu anda verilen karardan dönülemez. Verilen bu kararın yanlış olması kötü bir şeydir.’(545)

26 Ocak 1902: ‘Benim Liovoçkam ölüyor… İnancım o ki, yaşamımı onsuz sürdüremem. Kırk yıldır onunla ve onun yayında yaşıyorum. Başkaları ve herkes için, o bir ünlü kişidir, benim için ise tüm yaşantımın simgesidir o, yaşamımız iç içe geçti, geçti ama aman Tanrım, ne kadar çok kusur, pişmanlık ve vicdan azabı yığılı kaldı aramızda!.. Ben onu pek çok sevdim ve o denli de sevecen davrandım ama gene de çok sayıda zaaflarımla ona pek çok acı çektirdim. Beni bağışla Tanrım… Değerli kocam, sevgili eşim beni bağışla…’(506)

19 Şubat 1904, Yasnaya Polyana: ‘Ölümü hoş karşılayamam. Korkum yok, ama yaşam doluyum ve bu yüzden hoş karşılayamam. Kant’ı okudum ve çok etkilendim.’(581)

27 Ağustos 1905, Yasnaya Polyana: ‘Yaşamak ölmektir. İyi yaşamak iyi ölmek anlamına gelir. İyi ölmeye çalış.’(603)

18 Ocak 1906, Yasnaya Polyana: ‘Ölümü ve ölmeyi görevimin sona ermesi olarak değil, görevin kendisi olarak görmeye alışıyorum.’(610)

18 Şubat 1906, Yasnaya Polyana: ‘Aksine ileri yaşta yaşamı hem kendisi hem de başkaları için yaşamak çok değerli ve gereklidir. Yaşamın değeri ölümle ters orantılıdır. Eğer yaşlıların kendileri ve yakınları bunu anlayabilirlerse çok iyi olur.’(610)

10 Mart 1906: ‘Böylesine sarılabileceğim hangi varlık var? Sevdiğim bütün insanları gözden geçirdim –hiç kimse bu işlevi üstlenemez. Kime sarılabilirim? Yeniden küçüklüğüme dönmek ve anımsadığım gibi anneme sarılmak istiyorum.’(611)

11 mart 1906: ‘Özel bir şeyler istediğimden değil; ama bir şeylerden şiddetle rahatsızım ve bunun ne olduğunu bilmiyorum. Sanıyorum rahatsızlık veren şey yaşam; ölmek istiyorum.’(611)

23 Kasım 1906, Yasnaya Polyana: ‘Evet, geçmiş yaşamıma bir çizgi çekip, yeni, çok kısa ama saf bir son bölüm yaşamak istiyorum.’(622)

19 Nisan 1908, Yasnaya Polyana: ‘Ölmek geldiğin yere dönmektir. Orada ne var? Oradan gelen harika yaratıklara, çocuklara bakılırsa, iyi bir şeyler olmalı.’(638)

2 temmuz 1908, Yasnaya Polyana: ‘Zaman zaman kendime soruyorum: Ne yapmalıyım –herkesten kaçmalı mıyım? Nereye? Tanrı’ya, ölmeye. Ölümü günahkar bir tarzda arzuluyorum.’(650)

26 Haziran 1910: ‘Belli bir yöntemle ve azar azar, bu durumu Çerkov yarattı. Zavallı ihtiyarı avucunun içine aldı, L.N.’nin artistik kıvılcımını söndürdü, bu sevimsiz ve saçma adamın etkisiyle yazdığı son yıllardaki makalelerinde sezilen kin ve yadsımayı körükledi (…) L.N. akıllı, benden kurtulma yöntemini biliyordu ve dostu Çerkov’un yardımıyla yavaş yavaş beni öldürüyor; artık benim sonum yakın.’(590)

13/14 Temmuz 1910 gecesi: ‘Ölümümü dünyaya açıkladıkları zaman, onun gerçek nedenlerini söylemeyeceklerdir. Histeriden, sinir krizinden, karakter bozukluğundan söz edecekler ama hiç kimse, kocamın öldürdüğü bedenimi görünce, muşamba kaplı dört beş defteri kocamın çalışma odasına koyarak beni kolaylıkla kurtarabileceğini söylemeye cesaret edemeyecektir (…) Bu iki inatçı adam, kocam ve Çerkov beni ezmek, beni öldürmek için birleşmişler. Beni korkutuyorlar, demir elleri yüreğimi sıkıştırıyor. Bu mengeneden kurtulmak ve nereye olursa olsun kaçıp gitmek isterdim. Ama korkuyorum… (…) Eğer defterleri bana vermezlerse, Çerkov onları saklama hakkına, ben ise yaşamak ya da ölmek hakkına sahip olacağım.

‘Kendimi öldürmek düşüncesi gittikçe güç kazanıyor. Çok şükür… Yakında acılarım sona erecek.’(617)
7 Kasım 1910: ‘L.N. bu sabah saat altıda öldü.’(716)

9 Kasım 1910: ‘L.N.’nin kaçtığını, bana yazdığı mektuptan ve Şaşa’dan öğrenince, derin bir umutsuzluğa düştüm ve kendimi göle attım. Yazık ki, Şaşa ve Bulgakov gelip beni sudan çıkardılar. Beş gün, ağzıma bir lokma yiyecek koymadım. 31 Ekim sabahı saat 7.30’da Ruskoye Slovo’dan şu telgrafı aldım:Leon Nikolayeviç Astapovo’da hastalandı, ateşi kırk.” Çocuklarım Tanya, Andrey ve ben, özel bir trenle Tula’dan Astapovo’ya gittik. Beni L.N.’nin yanına sokmadılar, beni zorla tuttular, kapısını yüzüme kapadılar, bana işkence edip yüreğimi parçaladılar. Leon Nikolayeviç 7 Kasım sabahı altıda öldü. 8 Kasımda, Yasnaya Polyana’da toprağa verildi.’(716)

http://www.anlamak.com/xbtu/anlatmak/tanimak/tolstoy/tolstoy-1876.jpg

 

FELSEFE HAKKINDA

19 Ocak 1858, Moskova: ‘Çiçerin’in felsefesi de dahil olmak üzere, tüm felsefe yaşamın ve şiirin düşmanıdır. İçine ne kadar çok gerçek girerse, o kadar genelleşiyor ve soğuklaşıyor.’(208)

27 Mayıs 1884: ‘Pavlus’un, Augustine’in, Luther’in ve Radstock’un tövbe öğretilerinin –kişinin kendi acziyetinin farkına varması ve mücadeleden vazgeçmesi –ne kadar önemli olduğunu düşündüm. Mücadele –yani kişinin kendi gücüne güvenmesi- bu gücü azaltıyor.’(294)

26 Ekim 1896, Yasnaya Polyana: ‘Hakikat iyidir …Güzellik de iyidir; ama iyinin güzel olduğu (genellikle güzel değildir) ya da doğru olduğu (daima doğrudur) söylenmemelidir.

‘Yalnızca bir iyi –iyi ve kötü- vardır; ama hakikat ve güzellik belli nesnelerin iyi sıfatlarıdır.’(491)

9 Ağustos 1897: ‘Estetik ve etik ayanı kaldıracın iki koludur. Bir taraf uzadığı ve ağırlaştığında, diğer taraf kısalır ve hafifler. Bir kimse ahlak duygusunu yitirdiğinde, özellikle estetiğe cevap verir hale gelir.’(504)

3 Ağustos 1898, Prigovo: ‘Marx’ın öngörüleri gerçekleşecek olsa bile, olacak tek bir şey var; o da despotizmin transfer edilmesi olacak. Şimdi kapitalistler iktidarda, o zaman işçilerin patronları iktidarda olacak.

‘Marksistlerin hatası (yalnızca onların değil, sosyalizm ekolüne mensup olanların hatası) insanoğlunun yaşamının; ekonomik nedenlerle değil, bilincin gelişimiyle, dinin gelişimiyle ve yaşam anlayışın daha genel ve daha fazla gelişmesiyle ilerleyeceğini görmemeleridir.

‘Marx’ın temel yanlış yargısı, ana hatası; sermayenin özel bireylerin elindein hükümetin eline, hükümetin elinden halkın temsilcilerinin eline, emekçilerin eline geçeceğini varsaymasıdır. Hükümet halkı temsil etmiyor; iktidara sahip olan, güce sahip olan, kapitalistlerden bir şekilde farklı ama kısmen de onlarla çakışan özel bireyler egemen olacak. Ve hükümet hiçbir zaman sermayeyi emekçilere devretmeyecek. Hükümetin halkı temsil ettiği fikri bir hayal, bir aldatmadır.’(522)

http://filmplus.org/faces/tolstoy1.gif

15 Aralık 1900, Moskova: ‘Çağımızın en kötü iki belası: Kilise Hristiyanlığı, daha doğrusu, insanlara çocukluklarında aşılanan ve hipnozla yaşamları boyunca etkisi sürdürülen doğmatik, doğaüstü Hristiyanlık ile materyalizm; psikolojik, antropolojik ve her şeyden önce tarihsel materyalizmdir, yani her şeyin mekanik, fizik, kimya, biyoloji ve hatta (materyalist psikoloji anlamında) psikoloji kurallarına göre otomatik olarak geliştiği, bu yüzden bütün iyi olma ya da iyilik yapma çabalarının boşuna ve anlamsız olduğu kanaatidir. İnsanlar Kilisenin ahlaksız yalanlarından kurtulur kurtulmaz, materyalizmin daha kötü yalanlarının kucağına düşmektedirler.’(550)

29 Aralık 1900, Moskova: ‘Nietzsche’nin Zarathustra (Zerdüşt)’sını ve kızkardeşinin onu nasıl yazdığına ilişkin notlarını okudum. Kesinlikle kanaat getirdim ki; Nietzsche bu eseri yazdığında tamamen deliydi; ama metafizik anlamda bir deli değil, doğrudan ve tam anlamıyla deli. Tutarsızlık, bir fikirden diğerine atlama, neyin karşılaştırıldığına ilişkin herhangi bir işaret olmaksızın yapılan karşılaştırmalar, başı olan ama sonu olmayan fikirler, kontrast ya da benzerlik için bir fikirden diğerine geçme ve bütün bu deliliğin pointe’si (en uç noktası), idee fixe’si: insan yaşamının ve düşüncesinin bütün yüksek prensiplerini inkar ederek, kendisinin insanüstü bir dahi olduğunu kanıtlaması. Böyle bir deli ve kötü bir deli adam öğretici olarak kabul edilirse, onun eğiteceği toplum nasıl bir şey olur?’(552)

21 Mart 1902: ‘Hatırlayabildiğim üç rağbet gören filozof var: Hegel, Darwin ve şimdi Nietzche. İlki varolan her şeyi gerekçelendirmeye çalıştı; ikincisi insanı hayvanlarla aynı sınıfa koymaya ve mücadeleyi, yani insanın içindeki kötülüğü haklı çıkarmaya çalıştı; üçüncüsü ise insanın içinde kötülüğe direnen mizacın yalnızca yanlış yetiştirilmenin sonucu ve bir hata olduğunu ileri sürmektedir. Bundan daha ileri nasıl gidilebilir, bilemiyorum.’(563)

19 Şubat 1904, Yasnaya Polyana: ‘Kant’ı okudum ve çok etkilendim.’(581)

6 Haziran 1905, Yasnaya Polyana: ‘Rousseau’ya çok şey borçluyum ve onu seviyorum; ama aramızda büyük bir fark var. Bu fark; ben yarı Hristiyan medeniyeti reddederken, o her türlü medeniyeti reddediyor. İnsanların medeniyet olarak adlandırdığı şey insanlığın gelişimidir. Gelişim gereklidir ve hiç kimse gelişimin iyi ya da kötü olduğundan söz edemez. Vardır ve yaşam ondan oluşur. Bir ağacın gelişimiyle aynıdır. Ama dallar veya dalların geliştirdiği yaşam gücü, eğer büyümenin gücünü emerlerse kötü ve zararlıdırlar. Yarı medeniyetimizle ilgili durum budur.’(600)

19 Eylül 1905, Yasnaya Polyana: ‘Kant’ı okuyorum. Çok güzel.’(603)

9 Kasım 1906, Yasnaya Polyana: ‘Ancak kendisini hür hisseden kimse başkalarına tabi olabilir. İstediğini yapabilen kimse kendisini hür hisseder; halbuki her istediğini yapan kimse her şeyin kölesidir. Hür olan tek kişi, kendisini Tanrı’nın kulu olarak gören ve ancak Tanrı’nın istediğini yapan kimsedir ve bu yaptığını hiç kimse ve hiçbir şey önleyemez (Hayırlı işler).’(620)

7 Eylül 1907, Yasnaya Polyana: ‘(4) İnsanlara şunu söylemek istiyorum.

‘Sevgili kardeşlerim! Niye kendinize ve diğer insanlara işkence ediyorsunuz? Niye insanların yaşamlarını değiştirmeye ve iyileştirmeye, insanların kendilerini değiştirmeye ve iyileştirmeye çalışıyorsunuz? Bunu ne siz, ne de başkası yapabilir. Ama insanların yaşamlarını değiştirmeye ve iyileştirmeye çalışmak, hem size hem de diğer insanlara zulümdür; sizin ve onların yaşamlarına zarar verir. Dünyadaki hiçbir insan diğer insanlarda reform yapmak için görevlendirilmedi ve bu yüzden hiç kimse bunu yapamaz. Herkesten yalnızca kendisinde reform yapması ve kendisini iyileştirmesi beklenmektedir. Herkes bunu yapabilir ve yapmalıdır.’(632)

26 Mart 1909: ‘Kant’ı okudum: Yalnızca Aklın Sınırları İçinde Din. Bana çok yakın.’(663)

2 Eylül 1910: ‘Schopenhauer: “İnsanları sevmeye zorlamak nefreti tahrik eder, bu yüzden…”[GG]’(739)

17 Ekim 1910: ‘Sri Sankara’yı okudum (…) Ama bir bütün olarak öğretisi bir batak, benimkinden daha kötü. [GG]’ (746)

SANAT HAKKINDA

20 Mayıs 1889, Yasnaya Polyana: ‘Evet sanatın saygı görebilmesi için mutlaka iyiyi öne çıkarması gerekir. Neyin iyi olduğunu bilmek için de kişinin mutlaka bir dünya görüşüne, bir inanca sahip olması gerekir. İyilik gerçek sanatın işaretidir.’(336)

5 Kasım 1889, Yasnaya Polyana: ‘Bilim ve sanatın nasıl şer olgusu olduğunu göstermeliyim: Bilim enfeksiyonlar teorisi, kalıtım teorisi, hipnotizma teorisidir; sanat ise şehvet arzularını ateşlemektir. Yeni defterime, düzeltmesiz makaleler yazmayla başlamak istiyorum. Sigarasız bir defter.’(355)

7 Kasım 1889, Yasnaya Polyana: ‘Sanat yoluyla aldanmış bir adamın kontrolünü ele geçirir, toparlar ve gitmesi gereken asıl yöne yönlendirebilirsiniz. Bir fikirden akli muhakeme yoluyla yeni sonuçlar çıkarabilirsiniz; ama asla tartışmamalı ve çürütmemelisiniz, yalnızca fikri cazip hale getirebilirsiniz.’(356)

1 Ekim 1892, Yasnaya Polyana: ‘Yaşamın maksadının insanlara ve hatta Tanrıya hizmet kadar neslimizin devamı, bize benzer insanların üretilmesi olduğunu düşünme ve söyleme ne kadar korkunç bir şey. Bize benzer insanların üretilmesi. Neden? İnsanlara hizmet etmek için. Peki insanlara hizmet etmek için ne yapacaklar? Tanrı yapmak istediğini zaten bize ihtiyaç duymaksızın yapabilir. Tanrı’nın hiçbir şeye ihtiyacı olamaz. Eğer bizi kendisine hizmet etmeye çağırıyorsa, bu yalnızca bizim iyiliğimiz içindir. Yaşamın iyilik ve mutluluktan başka bir maksadı olamaz (…) Güzellik, mutluluk –iyilikten bağımsız, sadece mutluluk yalnızca iğrençtir. Bunu keşfettim ve terk ettim. Güzelliksiz iyilik de acı vericidir.’(418)

22 Aralık 1893: ‘İlk kez sanatın, hatta drama sanatının gerçek önemi kafamda berraklaştı.’(428)

24 Eylül 1894, Yasnaya Polyana: ‘Eğer bütün insanlar iyi olsaydı, her şey güzel olacaktı. Çirkinlik günahın bir işareti, güzellik ise günahsızlığın göstergesidir. Tabiata ve çocuklara bakın! Bu yüzden güzelliği sanatın gayesi yapmak yanlıştır.’(443)

7 Aralık 1895, Moskova: ‘Sanat bir oyun olarak başladı ve hala yetişkinler için oyuncak olma işlevini sürdürüyor. Bunu sık sık işittiğim müzik doğruluyor. Bu müzik hiçbir etki yapmıyor. Aksine eğer ona genelde yapıldığı gibi hak etmediği bir önem verilirse, kişiyi oyalıyor.’(480)

28 Mayıs 1896, Yasnaya Polyana: ‘Müziğin yolunu kaybetmesine neden olan kişi harika müzisyen Beethoven oldu. Şurası çok önemlidir: Sanatı, estetik duygusundan yoksun yetkililire ve insanlar yargılıyor. Goethe? Shakespeare? Onların adını taşıyan her şey iyi olmak zorundadır ve bu yüzden insanlar aptal ve başarısızda güzeli bulmak için on se bat les flancs (elinden gelenin en iyisini yapıyor). Böylece zevk tamamen yoldan çıkıyor. Ama bütün bu büyük yetenekler –Goethe’ler, Shakespeare’ler, Beethoven’ler, Michelangelo’lar- çok güzel eserlerin yanı sıra yalnızca sıradan değil, aynı zamanda itici eserler de ürettiler. Sıradan sanatçılar sıradan kalitede eserler üretirler; ama asla çok kötü bir şey üretmezler. Ama tanınmış dahiler ya gerçekten büyük eserler üretir ya da mutlak anlamda süprüntüler: Shakespeare, Goethe, Beethoven, Bach,vs.’(487)

19 Haziran 1896, Yasnaya Polyana: ‘Güzellik bizim sevdiğimizdir. Onu güzel olduğu için sevmiyorum. Ben onu sevdiğim için güzel. Asıl problem şudur: O neden seviliyor? Biz neden seviyoruz? Bir şeyi güzel olduğu için sevdiğimizi söylemek, tıpkı hava hoş olduğu için nefes aldığımızı söylemek gibidir. Havayı hoş buluruz, çünkü nefes almak zorundayız. Ve benzer şekilde sevmek zorunda olduğumuz için güzelliği keşfederiz.’(487)

19 Temmuz 1896, Pirogovo: ‘Şiirler, romanlar ve müzik genel olarak insanlar için önemli ve gerekli olmaları anlamında sanat değil; yalnızca yaşamla ortak hiçbir yönü bulunmayan soyguncular ve asalakların arsız oyunlarından ibaret: Kötü aşk ilişkilerine dair romanlar ve öyküler; aynı konuda ya da sıkıntıdan patlayan insanlar hakkında yazılan şiirler. Ayrıca müzik de aynı konuları işliyor. Ama yaşam, bütünüyle yaşam; gıda, barınma, iş, inanç, insanlar arasındaki ilişkilere dair kendi problemleriyle kaynaşıyor… Bu utanç verici bir durum. Babam, bana yardım et; bu yalanı ortaya koyarak Sana hizmet etmeme yardım et!’(488)

26 Temmuz 1896, Yasnaya Polyana: ‘Ve karı koca Trofim ve Khalyavka ölüyorlar; çocukları da aynı şekilde. Ve biz Beethoven’i tartışıyoruz. Tanrı’ya beni bu yaşamdan azad etmesi için yalvardım; yine yalvarıyorum ve acılar içinde ağlıyorum. Yolumu kaybettim ve saplanıp kaldım; kendimden ve yaşamımdan nefret etmekten başka hiçbir şey yapamıyorum.’(489)

13 Ağustos 1897: ‘Kendisiyle konuştum ve onu öğretecek uzmanlaşmış okullar olmadan, sanatın nasıl var olabileceğini sordum. O bunları kabul etmiyor. Ama onunla konuşulamaz ki, hemen sinirlenir ve bağırır.’(314)

27 Ekim 1900, Koçeti: ‘Masalların şiiri, yaşamdaki gerçek olayların ve efsanelerin şiiri. Hayvanların güzelliğinin, emeğin ürünlerinin, şekilli panjurların ve yelkovanların, şarkıların ve dansların sanatı. Ve bir de gerçek Hiristiyanlık dini var.’(547)

3 Aralık 1909: ‘Söz sanatçısı olmak için, kişinin ruhsal bakımdan zirvelere yükselme ve derinliklere düşme yeteneğine sahip olması gerekir. Sonra bütün ara aşamalar bilinir ve kişi hayal içinde, çeşitli basamaklarda duran insanların yaşamlarını yaşayabilir.’(695)

http://www.tamsquare.net/thumbnail/R/Ilya-Repin-Portrait-of-Leo-Tolstoy-.jpg

BİLİM HAKKINDA

26 Mart 1858: ‘Jeoloji ölümcül bir bilim.’(212)


16 Ağustos 1881: ‘İnsanlar güvende olduğu sürece, makinelerin canı cehenneme.’(276)


5 Kasım 1889, Yasnaya Polyana: ‘Bilim ve sanatın nasıl şer olgusu olduğunu göstermeliyim: Bilim enfeksiyonlar teorisi, kalıtım teorisi, hipnotizma teorisidir; sanat ise şehvet arzularını ateşlemektir. Yeni defterime, düzeltmesiz makaleler yazmayla başlamak istiyorum. Sigarasız bir defter.’(355)


3 Mayıs 1894, Yasnaya Polyana: ‘Yani bilim yalnızca ne olduğunu tanımlıyor ve bu yüzden aslında bilim değil. Çünkü şu ya da bu şekilde hepimiz ne olduğunu biliyoruz ve hiç kimsenin onun tanımına ihtiyacı yok. İnsanlar şarap ve tütün içiyor; bilim de şarap ve tütün kullanımını psikolojik olarak haklı çıkarma görevini üstleniyor. İnsanlar birbirini öldürüyor; bilim ise tarihsel olarak bunu haklı çıkarma görevini üstleniyor. İnsanlar birbirini aldatıyor ve çok sayıda insanın uğruna bütün diğer insanlar topraktan ve emek aracından yoksun bırakılıyor; bilim ise bunu ekonomik olarak haklı çıkarıyor. İnsanlar saçmalığa inanıyor ve teoloji bilimi bu davranışı haklı çıkarıyor.

‘Bilimin görevi ne olması gerektiğine dair bilgi olmalıdır; yoksa ne olduğuna dair değil. Ama günümüz bilimi, aksine kendisine ana görev olarak insanların dikkatini olması gerekenden saptırıp olana çeviriyor ve bu yüzden hiç kimsenin bilime ihtiyacı yok.’(435)


28 Temmuz 1909: ‘(…) Herkes için daha iyi ulaşım yollarından çok, nasıl yalnızca çok az sayıda insanın mümkün olduğu kadar hızlı seyahat etmeleri ve uçmalarıyla ilgilendiklerinden (…)’(679)

 

MÜZİK HAKKINDA

4 Şubat 1891: ‘Hiç kimsenin piyano çalışı beni L.’ninki kadar etkilemiyor. Engin bir duyguya sahip ve seslerin akışını doğru ve tempolu çıkarıyor.’(171)

21 Ağustos 1892, Yasnaya Polyana: ‘Müzik hakkında konuştuk. Yine müziğin yemek yemeden biraz daha üstün bir zevk olduğunu söyledim. Müziği gücendirmek istemiyorum; ama durumun berraklaşmasını istiyorum. Ve insanların muğlak ve şüpheli bir biçimde konuşmasını; yani müziğin bir şekilde ruhu yücelttiğini söylemesini hazmedemiyorum. Buradaki husus, müziğin bir ahlak meselesi olmadığıdır. Ve yemek yemeden daha ahlaksız bir şey de değil. Yansız, ama ahlaklı değil. Bu konuda direniyorum. Ve eğer müzik bir ahlak meselesi değilse, kişinin ona yaklaşımı oldukça farklı olacaktır.’(417)

7 Aralık 1895, Moskova: ‘Sanat bir oyun olarak başladı ve hala yetişkinler için oyuncak olma işlevini sürdürüyor. Bunu sık sık işittiğim müzik doğruluyor. Bu müzik hiçbir etki yapmıyor. Aksine eğer ona genelde yapıldığı gibi hak etmediği bir önem verilirse, kişiyi oyalıyor.’(480)

20 Aralık 1896, Moskova: ‘Kilise müziği kitlelerin anlayabilmesi nedeniyle iyiydi. Yalnızca herkesin anlayabildikleri inkar edilemez derecede iyidir. Ve bu yüzden ne kadar çok anlaşılabilirse o kadar iyi olduğu doğrudur.’(494)

4 Eylül 1897: ‘Yakınlarının neşe ve tasalarına ailenin çıkar ve yaşamına katılmadan, sevgisiz, bencil ve düzensiz yaşantısı her gün sürer gider. Beni yitiren işte bu soğukluktur. Tinsel yaşamımı nasıl dolduracağımın arayışı içersine girdim. Kendimi müzik ve müzik konulu kitapları okuma tutkusuna kaptırdım. Özellikle, müzikte gizlenmiş olan karmaşık insancıl duyguları açıklamaya ve daha doğrusu sezmeye koyuldum. Oysa benim müziğe karşı olan tutkumu, bizim evde baltalamakla kalmayıp, herkese öfkeyle karşı çıktı; ben de kendimi anlamsız ve boş bir yaşantı içinde buldum. Boyun eğerek, saatlerce ve sekiz on kez şu cansıkıcı sanat denemesini kopya ettim. “Görevimi” zevkle yapmak için bir formül arıyorum ama dayanıklı yapım isyan ediyor ve kişisel bir yaşantı ve uğraşı istiyor.’(324)

4 Ocak 1899: ‘Ama, yaşamım boyunca hep nefret ettiğim bu akordeonu, gerçekten istemiyorum.’(440)

3 Ekim 1910: ‘Hiçbir şey sanatın gerçek önemini empatik olarak müzikten daha fazla gösteremez: Başka insanlara nüfuz ediyorsunuz ve onlar aracılığıyla hissetmek istiyorsunuz.’(722)

AV HAKKINDA

25 Ağustos 1852: ‘Bir su çulluğu vurdum.’(87)

26 Ağustos 1852: Ava gittim. Beş su çulluğu vurdum.’(87)

DİN HAKKINDA

17 Mart 1890, Yasnaya Polyana: ‘Ama Hİristiyanlar hem o zaman hem de şimdi devletin yalnızca düşmanı değil, aynı zamanda devletle bağdaşmayan bir doktrinin savunucularıdır. En korkunç ve tehlikeli aldanmalardan birisi; Constantine, Charlemagne ya da Vladimir tarafından vaftiz edilen insanların, kendilerinin Hiristiyan olduğuna inanmasıdır. Bunlar hiçbir zaman Hiristiyan halklar olmadı ve olmayacak. Bu insanlar ancak Türkler, Çinliler ve Hintliler arasında bulunabilir.’(368)

3 Ağustos 1890, Yasnaya Polyana: ‘Eğer kilise mensupları Hiristiyan iseler, ben Hiristiyan değilim; eğer onlar değilse ben Hristiyanım.’(382)

25 Aralık 1890, Yasnaya Polyana: ‘Bu son günlerde rahatsız edici mektuplar alıyorum. Yasnaya Polyana sahte dindarlığı.’(393)

5 Mayıs 1893, Yasnaya Polyana: ‘Ama birçok açıdan, özellikle de dünyanın kötülüklerinde rol almama kararım açısından, çok daha azimli bir hale geldim (…) Genel ifadeyle ülkemizde Hiristiyanlık’la dinsizlik arasında bir mücadele başladığını, patlak verdiğini görüyorum. Bunu bilmek ve buna hazır olmak gerek.’(420)

20 Şubat 1897, Nikolskoye: ‘Otoriteyi tanımaktan –yani insanların, kitapların ya da sanat eserlerinin sarsılmaz hakikat olduğunu kabul etmekten- daha büyük bir hata ve fikirleri karıştıran neden yoktur… Bu hatanın en çarpıcı örneği ve en korkunç sonuçlarından birisi, asırlar boyu Hiristiyanların ilerlemesine ket vuran Kutsal Kitapların ve İnciller’in otoritesidir.’(500)

21 Mart 1898, Moskova: ‘Sosyalistler hiçbir zaman yoksulluk ve adaletsizliği, yeteneklerin eşitsizliğini yok edemeyecekler. En zeki ve en güçlüler daima en aptal ve en zayıflar olacaklar. Adalet ve iyilerin eşitliği ancak Hiristiyanlıkça sağlanabilir. Yani kişinin kendisinden feragat etmesi ve kişinin yaşamının anlamının başkalarına hizmet olduğunu anlaması.’(517)

21 Mart 1898, Moskova: ‘Yalnızca bir araç vardır: İnsanların düşüncelerinde dini bir değişim.’(518)

27 Ekim 1900, Koçeti: ‘Masalların şiiri, yaşamdaki gerçek olayların ve efsanelerin şiiri. Hayvanların güzelliğinin, emeğin ürünlerinin, şekilli panjurların ve yelkovanların, şarkıların ve dansların sanatı. Ve bir de gerçek Hristiyanlık dini var.’(547)

15 Aralık 1900, Moskova: ‘Çağımızın en kötü iki belası: Kilise Hristiyanlığı, daha doğrusu, insanlara çocukluklarında aşılanan ve hipnozla yaşamları boyunca etkisi sürdürülen doğmatik, doğaüstü Hristiyanlık ile materyalizm; psikolojik, antropolojik ve her şeyden önce tarihsel materyalizmdir, yani her şeyin mekanik, fizik, kimya, biyoloji ve hatta (materyalist psikoloji anlamında) psikoloji kurallarına göre otomatik olarak geliştiği, bu yüzden bütün iyi olma ya da iyilik yapma çabalarının boşuna ve anlamsız olduğu kanaatidir. İnsanlar Kilisenin ahlaksız yalanlarından kurtulur kurtulmaz, materyalizmin daha kötü yalanlarının kucağına düşmektedirler.’(550)

19 Mart 1901, Moskova: ‘Toplumdan din duygusu kaybolduğu anda kadınların gücü artar. Tamamen dindar bir dünyada kadınlar güçsüzdür; bizimki gibi dinsiz bir dünyada bütün güç onların elindedir.’ (556)

9 Ağustos 1902: ‘Papazlar bana hep, tinselliği işleyen ve L.N.’ye hakaret eden kitaplar gönderiyorlar. L.N. haksız ama papazlar da haksız; hepsi aşırılığa kaçıyor, olumlu ve sağduyulu bir davranış izine rastlanmıyor.’(538)

6 Ocak 1906, Yasnaya Polyana: ‘Yahudilik en din dışı inanç. Ortak paydası sonsuzluk olan bir din. Mensuplarının, kendilerini Tanrı’nın seçilmiş halkı olduklarına inandığı gururlu bir din.’(609)

22 Ocak 1909, Yasnaya Polyana: ‘Bu yüzden burada belirtiyorum ya da sanıyorum tekrarlıyorum ki; ölmeden önce tamamıyla müstehcen sözler söylemek veya müstehcen resimlere bakmak gibi bir şey ve bu yüzden insanların benim ölüm yatağımda tövbe ettiğim ve kutsal şarablı ekmeği yediğime dair söyleyecekleri hiçbir şey doğru değil.(657)

3 Aralık 1909: ‘Hristiyan olmak istemiyorum: aynı şekilde insanlara Brahmancı, Konfüçyüscü, Taocu, Müslüman vs. olmalarını tavsiye etmeyeceğim ve istemeyeceğim gibi. Herkes kendi dininde hepimiz için ortak olan yönleri bulmalı ve kendisine münhasır olanı terk edip, ortak olana sarılmalıdır.’(696)

7,8 Mart 1910: ‘Kişinin kendi dinini benimseyip, başkalarının dinini mahkum etmesinin dışsal görünümünün ne kadar tehlikeli ve inandırıcılıktan uzak olduğunu hissettim.’(700)

İNANÇ HAKKINDA

2 Temmuz 1852: ‘Tanrı dualarımızı yanıtlar mı ve bu dua etme gereksinimi bütün insanlarda var mıdır? Duanın yararına ilişkin işte size iki kanıt ve tersi yönde hiçbir kanıt yoktur. Yararlıdır; çünkü zararlı değildir ve manevi inzivadır.’ (85)
[Tolstoy sıkça pragmatik akla güvenmiştir, kuramsal akla rağmen. Bunları karşı karşıya getirmekten de çekinmeyecek kadar donanımsızdı. Bunu açmalıyım-ZK]

28 Mart 1884: ‘Aklım ve kalbim dolu, ama Tanrı’dan kesin bir emir işitemiyorum.’(283)

31 Mart 1884: ‘Kendisi akıl bakımından ciddi anlamda hasta. Her şeyden önemlisi de hamile. Büyük günah ve utanç.’(284)

27 Mayıs 1884: ‘Pavlus’un, Augustine’in, Luther’in ve Radstock’un tövbe öğretilerinin –kişinin kendi acziyetinin farkına varması ve mücadeleden vazgeçmesi –ne kadar önemli olduğunu düşündüm. Mücadele –yani kişinin kendi gücüne güvenmesi- bu gücü azaltıyor.’(294)

20 Mayıs 1889, Yasnaya Polyana: ‘Evet sanatın saygı görebilmesi için mutlaka iyiyi öne çıkarması gerekir. Neyin iyi olduğunu bilmek için de kişinin mutlaka bir dünya görüşüne, bir inanca sahip olması gerekir. İyilik gerçek sanatın işaretidir.’(336)

5 Mayıs 1893, Yasnaya Polyana: ‘Ama birçok açıdan, özellikle de dünyanın kötülüklerinde rol almama kararım açısından, çok daha azimli bir hale geldim (…) Genel ifadeyle ülkemizde Hiristiyanlık’la dinsizlik arasında bir mücadele başladığını, patlak verdiğini görüyorum. Bunu bilmek ve buna hazır olmak gerek.’(420)

5 Kasım 1893: ‘Ben iyi ve kötü ruhlara (meleklere ve cinlere) inanıyorum. Kötü ruhlar, benim sevdiğim adamı egemenliği altına almışlar, ama o, hiç de bunun farkında değil. Etkisi uğursuzluk getiriyor. Oğlu, kızları ve onunla ilişki kuran öteki kişilerin tümü mahvoluyorlar.’(246)

11 Aralık 1897, Moskova: ‘Hiristiyan olmayan bütün insanlar gibi zihinsel olarak hasta…’(512)

21 Mart 1898, Moskova: ‘Sosyalistler hiçbir zaman yoksulluk ve adaletsizliği, yeteneklerin eşitsizliğini yok edemeyecekler. En zeki ve en güçlüler daima en aptal ve en zayıflar olacaklar. Adalet ve iyilerin eşitliği ancak Hristiyanlıkça sağlanabilir. Yani kişinin kendisinden feragat etmesi ve kişinin yaşamının anlamının başkalarına hizmet olduğunu anlaması.’(517)

21 Mart 1898, Moskova: ‘Yalnızca bir araç vardır: İnsanların düşüncelerinde dini bir değişim.’(518)

30 Ağustos 1900, Yasnaya Polyana: ‘Ve bu soruya kesin olarak inanmadığım cevabını vermeye zorlandım. “Peki ben neye inanıyorum?” diye sordum kendime. Ve buna samimiyetle, iyi olması gerekene inandığım cevabını verdim: mütevazı olmaya, affetmeye ve sevmeye. Bunlara bütün varlığımla inanıyorum.’(544)

13 Nisan 1902: ‘Şimdi dehşetle izliyor ve görüyorum ki dindarlıkla ilgili hiçbir iz yok onda.’(529)

24 Ağustos 1906, Yasnaya Polyana: ‘Anarşistler arasında sayılıyorum; ama ben bir anarşist değilim, Hiristiyanım. Benim anarşizmim yalnızca Hiristiyanlığın insan ilişkilerine uygulanmasından ibaret. Aynısı anti militarizm, komünizm ve vejeteryanlık için de geçerli.’(617)

9 Kasım 1906, Yasnaya Polyana: ‘Ancak kendisini hür hisseden kimse başkalarına tabi olabilir. İstediğini yapabilen kimse kendisini hür hisseder; halbuki her istediğini yapan kimse her şeyin kölesidir. Hür olan tek kişi, kendisini Tanrı’nın kulu olarak gören ve ancak Tanrı’nın istediğini yapan kimsedir ve bu yaptığını hiç kimse ve hiçbir şey önleyemez (Hayırlı işler).’(620)

7 Eylül 1907, Yasnaya Polyana: ‘(4) İnsanlara şunu söylemek istiyorum.

‘Sevgili kardeşlerim! Niye kendinize ve diğer insanlara işkence ediyorsunuz? Niye insanların yaşamlarını değiştirmeye ve iyileştirmeye, insanların kendilerini değiştirmeye ve iyileştirmeye çalışıyorsunuz? Bunu ne siz, ne de başkası yapabilir. Ama insanların yaşamlarını değiştirmeye ve iyileştirmeye çalışmak, hem size hem de diğer insanlara zulümdür; sizin ve onların yaşamlarına zarar verir. Dünyadaki hiçbir insan diğer insanlarda reform yapmak için görevlendirilmedi ve bu yüzden hiç kimse bunu yapamaz. Herkesten yalnızca kendisinde reform yapması ve kendisini iyileştirmesi beklenmektedir. Herkes bunu yapabilir ve yapmalıdır.’(632)

17 Ağustos 1910: ‘Okumak için Tanya’dan, basit bir Fransızca roman istedi. Dindar düşünür, inanç yayıcı rolünden bıktı, bu onu çok yoruyor.’’(660)

TANRI HAKKINDA

1 Şubat 1860, Yasnaya Polyana: ‘Zihinsel gelişimin fiziksel olarak yüksek bir derecesi olduğunu öğrendim. Ben o düzeye aitim. Mekanik olarak dua etmeyi düşünüyorum. Peki kime yakaracağım? O’ndan açıkca bir şey isteyebileceğim ve O’nunla iletişim kurabileceğim bir Tanrı’yı nasıl hayal edebilirim? Ve eğer O’nun böyle bir varlık olduğunu düşünürsem; o zaman da benim için bütün yüceliğini kaybedecek. Kendisinden bir şeyler istenebilen ve kendisine hizmet edilebilen bir Tanrı, aklın zayıflığının ifadesidir. Halbuki Tanrı benim O’nun bütün varlığını hayal edememem nedeniyle Tanrı’dır. Bunun yanı sıra O bir Varlık değildir; O bir yasa ve kudrettir. Bırakalım bu sayfa benim aklın gücüne olan inancımın bir anısı olarak kalsın.’(220)

28 Mart 1884: ‘Aklım ve kalbim dolu, ama Tanrı’dan kesin bir emir işitemiyorum.’(283)

17 Haziran 1890, Yasnaya Polyana: ‘Yani Tanrı’ya; Onun hakikatını yalnızca sözlerle değil fiillerle, fedakarlıkla ve fedakarlık örneği göstererek, yurtdışında yayarak hizmet etmek istiyorum. Ama bir sonuç alamıyorum. Tanrı bunu yapmama izin vermiyor. Bunun yerine karımın eteğine tutunmuş, ona esir olmuş halde yaşıyorum. Ben ve çocuklarım, sevgiyi yok edemeyeceğim sahte bahanesine sığınarak haklı çıkarmaya çalıştığım soysuz ve firavunca bir yaşam sürüyoruz. Fedakarlık ve zafer örneği yerine, beni İsa’nın dinine yabancılaştıran kötü, soysuz ve firavunca bir yaşam sürüyorum. Ama Sen kalbimde ne olduğunu ve ne istediğimi biliyorsun. Eğer benim kaderim bu değilse, eğer Sana hizmet etmemi istemiyorsan; yalnızca bir pislik gibi yaşamamı istiyorsan, o zaman Sen nasıl istersen öyle olsun.’(376)

1 Ekim 1892, Yasnaya Polyana: ‘Yaşamın maksadının insanlara ve hatta Tanrıya hizmet kadar neslimizin devamı, bize benzer insanların üretilmesi olduğunu düşünme ve söyleme ne kadar korkunç bir şey. Bize benzer insanların üretilmesi. Neden? İnsanlara hizmet etmek için. Peki insanlara hizmet etmek için ne yapacaklar? Tanrı yapmak istediğini zaten bize ihtiyaç duymaksızın yapabilir. Tanrı’nın hiçbir şeye ihtiyacı olamaz. Eğer bizi kendisine hizmet etmeye çağırıyorsa, bu yalnızca bizim iyiliğimiz içindir. Yaşamın iyilik ve mutluluktan başka bir maksadı olamaz (…) Güzellik, mutluluk –iyilikten bağımsız, sadece mutluluk yalnızca iğrençtir. Bunu keşfettim ve terk ettim. Güzelliksiz iyilik de acı vericidir.’(418)

22 Aralık 1893: ‘Kahramanca bir şeyler yapmak istiyorum. Yaşamımın geri kalan kısmını Tanrı’nın hizmetine adamak istiyorum. Ama O beni istemiyor. Ya da benim istediğim yola gitmemi istemiyor. Ve yakınıp duruyorum. Bu lüks. Bu kitapların satışı. Bu ahlaki bir pislik. Bunlar bahane. Asıl melankolimi yenemiyorum. Yapmak istediğim asıl husus, ıstırap çekmek. İçimi yakan hakikatı haykırmak istiyorum.’(427)

24 Ocak 1894, Grinyovka: ‘Beni sıkı sıkıya saran bütün bu kötülük ağlarını yırtıp atamıyorum. Ve bunun nedeni gücüm olmaması değil; ahlaken bunu yapamayacak durumda olmam. Bu ağları ören örümcekler için üzgünüm. Hayır, asıl husus benim iyi olmamam: Tanrı’ya karşı gerçek imana ya da sevgiye sahip olmamam. Hakikat bu. Peki eğer Tanrı’yı sevmiyorsam, neyi seviyorum? Hakikati mi?’(431)

27 Mart 1895, Moskova: ‘Ama eğer eserlerimi araştırmak istiyorlarsa, içinde Tanrı’nın kudretinin benim aracılığımla konuştuğunu bildiğim pasajları dikkatle okusunlar ve onları kendi yaşamları için kullansınlar. Tanrı’nın iradesinin halifesi haline geldiğimi hissettiğim anlar oldu. Çoğu zaman kusurlu, kişisel tutkularla dolu idim ve hakikatin ışığı benim karanlığımla gizlendi. Yine de bu hakikat bazen benden geçmeyi başardı ve bunlar benim yaşamımın en mutlu anlarıydı. Tanrı bu hakikatlerin benim vasıtamla ulaşmasını nasip etti ve insanlar, benim onlara verdiğim yapay ve kusurlu biçime rağmen, bu hakikatlerle beslenebilirler.’(461)

12 Temmuz 1895, Yasnaya Polyana: ‘Benim kararım; insanlarla ilişkilerim zayıflamaya başladığında, daima Tanrı’yla ilişkimi gözlemlemekti. Hala bunu yapmaya çalışıyorum. Ve bazen yardımı oluyor.’(470)

29 Aralık 1900, Moskova: ‘Üzüntü Tanrı’nın seni ziyaret ettiğini ve hatırladığını gösterir.’(551)

6 Haziran 1906, Yasnaya Polyana: ‘Tanrı’yla doğrudan ilişki kurmaya çalışıyorum. Nadir hallerde bunu yapabiliyorum.’(615)

30 Temmuz 1906, Yasnaya Polyana: ‘Tanrı var mı? Bilmiyorum. Benim manevi benliğimi yöneten bir yasa olduğunu biliyorum. O yasanın kaynağı ve nedenini Tanrı olarak adlandırıyorum.’(616)

20 Temmuz 1907, Yasnaya Polyana: ‘(15) Bir kimseye rastladığında, bir şakayla konuşmaya başlamak ne kadar kötü bir alışkanlıktır. Tanrı o kişinin içindedir ve Tanrı’yla şaka yapmamalısın. Bir kişiye rastladığında, onunla daima bütün ciddiyetinle konuş.’(630)

17 Eylül 1908: ‘Tanrıyı kavrayış ne denli derinse, ondan söz ediş o denli azalır, böyle oluşu ise hem daha sağlam, hem daha iyi bir inanç olur.’(584)

5 Temmuz 1909, Yasnaya Polyana: ‘(2) Tanrı’nın insanlarla konuşmak için neden benim gibi itici bir yaratığı seçmesine hayret etmekten kendimi alamadım.’(673)

DİL HAKKINDA

5 Temmuz 1854: ‘Kendimi Fransızca ifade etmek ve yazmak günden güne güçleşiyor. Peki kötü konuştuğum bir dilde konuşma ve yazma aptalca adetine neden ihtiyaç duyuyor? Ve bu adetten dolayı ne kadar çok sorun, zaman israfı, düşünce bulanıklığı ve kişinin kendi ana dilinde kusurlar doğuyor.’(123)

http://img93.imageshack.us/img93/7163/maximgorkiileberaber4ko.jpg

 

YAZIN, YAZMA, OKUMA HAKKINDA

7 Mart 1851: ‘Yapacak bir çok şey varken, roman okudum.’(41)

27 Mart 1851: ‘Mutlaka tenselliği yazmalıyım.’ (44)

10 Ağustos 1851: ‘İmgeleye başladığımda, hiçbir zaman kafamda tek bir geçerli düşünce bulgulayamıyorum. Tersine imgelemime doluşup duran bütün düşünceler her zaman en önemsiz olanlar. Kesinlikle dikkat çekmeyecek olanlar. Ama bir düşünceyi aydınlattığımızda bu bir dizi başka düşünceye götürüyor.’ (59)

2 Ocak 1852: ‘Her yazarın usunda, her yapıt için özel bir ideal okuyucu kategorisi vardır. Bu ideal okuyucuların isteklerini açıkça belirlemek ve eğer dünyada o türde iki okuyucu varsa bile, yalnızca onlar için yazmak gerekir (…) Yazar asla olağan karakter ve kişileri gözden uzak tutmamalıdır- onları esas almalı ve tuhaf olanlar, onlarla karşılaştırarak tanımlamalıdır.’(64)

1 Nisan 1852: ‘Olaylara onları kaleme dökme niyetiyle bakan insanın gözünde her şey sahte bir ışık altında görünüyor. Bunu kendimde yaşadım.’(75)

28 Kasım 1852: ‘Kesinlikle bir amaç ya da yararlı olma umudu olmaksızın yazamam.’(91)

29 Haziran 1853: ‘Eğer yazarsanız, bunun doğrudan bir avantajı olmasa bile, en azından sizi çalışmaya alıştırır ve tarzınızı biçimlendirir. Ama eğer yazmazsanız, dikkatiniz dağılır ve aptalca şeyler yaparsınız.’(101)

24 Ekim 1853: ‘Bir eseri, özellikle de tamamen edebi bir eseri okurken, asıl ilgi duyduğum yazarın esere yansıyan karakteridir. Ama içinde yazarın kendine ait bir bakış açısını vurguladıktan sonra, onu birkaç kez değiştirdiği eserler var. En kabul edilebilir olanı; yazarın kendi kişisel görüşlerini gizlemeye çalışması, ama gereken her yerde kendi görüşlerine sadık kalmasıdır. En tatsız olanlar ise, içinde görüşlerin çok sık değişmesi nedeniyle hangisinin gerçek görüş olduğunu bulmanın imkansız olduğu eserlerdir.’(106)

19,20 Aralık 1853: ‘Bir eserin çekici olması için yalnızca tek bir düşüncenin egemen olması yetmez; aynı zamanda tamamıyla tek bir duygunun etkisinde olması gerekir. İlk Gençlik’te böyle olmadı.’(115)

17 Eylül 1855: ‘Ben tatlısu yazarı olamam ve boş şeyler, fikirsiz ve her şeyden önce amaçsız eserler yazamam (…) Edebiyat benim esas ve tek mesleğim; bütün diğer eğilimler ve uğraşılarımın önünde yer alıyor. Amacım edebi bir ün kazanmak. Ve eserlerimle yapabileceğim iyilik. Yarın Karalez’e gideceğim ve terhisimi isteyeceğim. Sabahleyin ise Gençlik’e devam edeceğim.’(149)

18 Ağustos 1857: ‘Kafkasya Masalı’ndan hiç memnun değilim. Bir fikir olmaksızın yazamam. İyi olan heryerde iyidir; her yerde aynı tutku vardır ve ilkel devlet iyidir fikri yeterli değil.’(204)

19 Ocak 1858, Moskova: ‘Çiçerin’in felsefesi de dahil olmak üzere, tüm felsefe yaşamın ve şiirin düşmanıdır. İçine ne kadar çok gerçek girerse, o kadar genelleşiyor ve soğuklaşıyor.’(208)

23 Mart 1865: ‘Düşünceleri ve yazarlık planları konusunda benimle de konuşuyor ve bu konuşmalar beni mutlu ediyor. Onu anlıyor ve çok seviniyorum ama, bunlar bana ne kazandırır? Romanı ben yazmıyorum ki…’(77)

3 Ekim 1865: ‘Hevesim kırılıyor. Okuma ve hayal görme volupte (tutkumu) engellemeliyim. Bu güçlerimi yazmak için kullanmalı, onların yerine fiziksel çalışmayı koymalıyım.’(263)

17 Eylül 1876: ‘Yazmayı tasarladığım yaşamöyküsünü (Tolstoy’un) beceremeyeceğimi anladım çünkü tarafsız olamayacağım. Güncesinin sayfalarını karıştırırken, doymazcasına, bir aşk ilişkisiyle ilgili bir anıştırma arayıp durdum, kıskançlıktan kıvrandım ve kafam karıştı. Ama arayacağım.’(101)

15 Mart 1884: ‘Son kitabımın (Neye İnanıyorum?) iğneleyiciliğinden iğrendim.’(281)

23 Kasım 1888: ‘Hala yazmıyorum. Beni masamın başına oturtacak bir nedenim yok ve bu durumda kendimi zorlamıyorum.’(313)

25 Kasım 1888: ‘İyi değilim. İyi uyuyamadım. Hapgood geldi. Hapgood sordu:”Neden yazmıyorsun?” Ben:”Boşu boşuna meşguliyet” dedim. Hapgood; “Neden?” dedi. Ben:”Çok fazla sayıda kitap var ve bugün ne tür kitaplar yazılırsa yazılsın, dünya aynı şekilde sürüp gidecek. Eğer İsa gelse ve Kutsal Kitap’ı bastırsa, bayanlar yalnızca onun imzasını almaya çalışacak ve başka bir şeyle ilgilenmeyecekler. Yazmayı, okumayı ve konuşmayı bırakmalıyız; harekete geçmeliyiz.’(314)

1 Aralık 1888: ‘Gazete ve roman okumak, tıpkı tütün içmek gibi- her şeyi unutma aracı. Boş sohbetler de aynı şekilde. Kişi bunları yapmamalı; bunların yerine sessizce oturup düşünebilmeli ya da bir çocukla oynayıp onu rahatlatmalı ya da birisiyle samimi bir şekilde konuşup ona yardım etmelidir.’(315)

5 Ocak 1889, Moskova: ‘Zverev’in çılgınlığı korkutucu. Homo homini lupus (insan insanın kurdudur); Tanrı yok, ahlak ilkeleri yok, yalnızca değişim var. Korkunç ikiyüzlüler, kitap kurtları ve bu yönleriyle zararlılar.’(319)

10 Şubat 1889, Moskova: ‘Gerçekten hem bir çağrı yapmalı, hem de bir roman [Diriliş] yazmalıyım. Yani düşüncelerimi ifade edeceğim ve kendimi yaşamın akışına teslim edeceğim.’(323)

29 Mayıs 1889, Yasnaya Polyana: ‘Yazmak istediğim ve yazmaya ihtiyaç duyduğum çok şey var; ama gücüm yok.’(337)

29 Ağustos 1889, Yasnaya Polyana: ‘Mükemmel derecede tamamlanmış bir öykü, benim argümanlarımı daha inandırıcı kılmayacak. Ben eserlerimde de kutsal aptal (yurodivi) olmalıyım.’(348)

18 Temmuz 1893, Begiçevka: ‘Roman formu kalıcı değildir; şimdiden ölmeye başladı. Kişi yalanları yazmaktan, olmayan bir şeylerin olduğunu söylemekten utanıyor. Eğer bir şey söylemek istiyorsan, bunu dürüstçe söyle.’(423)

26 Eylül 1895: ‘Yazma işinde de bir ilerleme kaydedemedim. Çok fazla değişiklik yaptım ve her şey karıştı. Ve bütün bu uydurmaları yazmaktan utanıyorum.’(475)

21 mart 1898, Moskova: ‘İnsanın değişen doğasını; aynı kişinin şimdi bir melek, şimdi bir bilge kişi, şimdi bir aptal, şimdi bir güçlü kişi ve şimdi dünyanın en aciz yaratığı olduğunu açıkca ifade eden bir sanat eseri yazmak ne kadar güzel olurdu.’(518)

26 Haziran 1899, Yasnaya Polyana: ‘Bir yazarın, bir sanatçının insanların ıstırap çektiğini gördüğünde, onlara sempati göstermeyip yalnızca bu ıstırapları anlatabilmek için gözlemlemesi tuhaf ve ahlaksızca görünüyor. Ama bu ahlaksızlık değil. Sanat eserinin –eğer iyi bir eserse- manevi etkisiyle karşılaştırıldığında, bir kimsenin ıstırabı çok önemsiz görünecektir.’(533)

7 Mayıs 1901, Moskova: ‘Tiplerin birbiri üstüne cesurca bindirilmiş gölgelerden kazandığı gücü ilk kez açıkça anladım. Bunu Hacı Murat ve Marya Dimitriyevna’da yapacağım.’(557)

13 Haziran 1902: ‘Şimdiye dek yazdıklarını bugün kopye ettim ama mantıksız, anlamsız ve soyut bir sürü şey var.’ (534)

13 Aralık 1902: ‘Eleştirmenler entelijensiyası halk kitlelerine rehberlik edebilecek bir hareket olarak görerek hata yapıyorlar (Milyukov). Bir yazarın, eserleriyle kitlelere bilinçli bir şekilde rehberlik edebileceğini düşünmesi daha da yanlıştır.’(567)

24 Eylül 1906: ‘Yazmaktan çok daha değerli ve önemli olan konu yaşamaktır –insanlarla doğrudan ilişki kurmaktır. Bu durumda insanlar üzerinde doğrudan bir etkiye sahip olabilirsiniz, başarı ya da başarısızlığı görebilirsiniz; hatalarınızı görebilir ve düzeltebilirsiniz. Ama yazarken hiçbir şeyi bilmiyorsunuz. İnsanlar üzerinde bir etkiniz olabilir ya da olmayabilir. Belki de sizi anlamadılar, belki yanlış bir şey söylediniz. Bunların hiçbirini bilemezsiniz.’(618)

6 Aralık 1908, Yasnaya Polyana: ‘Edebi bir şey yazmak istiyorum; ama başlangıç yapamıyorum. Çünkü beni yazmaya itecek, yazmadan duramayacağım bir şey yok.’(647)

21 Ekim 1909: ‘Evet, edebi çalışma yapmak istiyorum. Kişinin hiç kimseyi suçlamaksızın her şeyi ifade edebileceği ve yükünden kurtulabileceği bir çalışma.’(690)

23 Ekim 1909: ‘Entelektüel dünyamızdaki insanların dar görüşlülüğünün ana nedenlerinden birisi, çağdaşlığı yakalama çabaları; son zamanlarda neler yazıldığını öğrenme ya da en azından bu konuda bir fikir sahibi olma çabalarıdır. “Hiçbir şeyi kaçırmamalıyız.” Halbuki her alanda kitap dağları yazılıyor. Ve iletişim kolaylığı nedeniyle bütün bunlara ulaşmak mümkün. Kişi hangi konuda konuşursa konuşsun, insanlar şöyle der: “Peki, Chelpanov, Kun, Breding’i okudun mu? Eğer okumamışsan bu konuda konuşamazsın.” Ve acele etmeli, onları okumalısın. Halbuki kitaplar dağ gibi. Ve bu acele, kişinin kafasını çağdaş, önemsiz ve karmaşık şeylerle doldurması yüzünden; ciddi, gerekli, gerçek bilgiyi alma imkanını ortadan kaldırmaktadır.  Bunun ne kadar aşikar bir hata olduğunu düşünebilirsiniz.  Bizler binlerce yıl boyunca milyarlarca insan arasından sıyrılan en büyük düşünürlerin sonucuyuz. Ve bu en büyüklerin düşüncelerinin sonuçları zamanın eleğinde elenmektedir. Bütün sıradanlık elenip gider ve yalnızca orijinal, derin, gerekli olan kalır. Geriye kalanlar Vedalar, Zerdüşt, Buda, Lao-Tzu, Konfüçyüs, Mani, İsa, Muhammed, Sokrat, Marcus Aurelius, Epictetos ve modernler: Rousseau, Pascal, Kant, Schopenhauer ve birçok diğerleri. Ve çağdaşlara yetişmeye çalışanlar bunlardan hiçbirini tanımıyor; ama yetişmeye çalışıp duruyor ve kafalarını çer çöple dolduruyorlar. Bunların hepsi eleğin altına geçecek ve hiçbirisi kalmayacak.’(691)

3 Aralık 1909: ‘Söz sanatçısı olmak için, kişinin ruhsal bakımdan zirvelere yükselme ve derinliklere düşme yeteneğine sahip olması gerekir. Sonra bütün ara aşamalar bilinir ve kişi hayal içinde, çeşitli basamaklarda duran insanların yaşamlarını yaşayabilir.’(695)

6 Ağustos 1910: ‘(1) Benim kadar bütün kötü huylarla donatılmış bir insana nadiren rastlıyorum: şehvet, bencillik, kötülük, kibir ve hepsinden öte kendini sevme. Tanrı’ya şükür, böyle olduğumu biliyorum ve kendimdeki bütün bu kötülükleri gördüm ve görmeye devam ediyorum. Hala bu halimle mücadele ediyorum. Eserlerimdeki başarının sırrı budur.’(715)

11 Ekim 1910: ‘Bizim kitaplık tam bir rastlantı sonucu oluştu: dünyanın dört bir yanından ithaflı, imzalı ve kuşkusuz bedava kitaplar gönderildi; bunların içinde iyileri olduğu gibi, hiçbir değeri bulunmayanlar da vardı. L.N. kendisi çok az kitap satın aldı, çoğu ona gönderildi; bu durum, belirli bir özelliği ve yönlendirici görüşü olmayan bir kitaplık oluşturdu.’(700)

BELGE(LER) HAKKINDA

22 Nisan 1891:

Haşmetli İmparator,

Kocam kont L.N.Tolstoy ile ilgili bir dilekçeyi Majestelerine, kendim sunmak üzere, Majestelerinden bir görüşme istemek cesaretimden ötürü beni bağışlayın. Majestelerinin iliyik sever ilgisi bana, eşimin eski yayınsal çalışmalarına dönmesini sağlayacak koşulları açıklamak ve onun çalışmasına yönelik bazı suçlamaların zaten sağlığını kaybeden ama yapıtlarıyla vatanının onuruna yararlı işler yapabilecek bir Rus yazarının son ruhsal gücünü yok ettiğini ortaya koymak olasılığını verecektir.
Haşmetli İmparatorun sadık ve saygılı uyruğu

Kontes Sofiya Tolstoy

14 Temmuz 1910: ‘Bu sabah bana verdiği mektubu (…) İyi ki bu mektubun birkaç kopyası var. Tanya’da da bir suret var:

Ben beni sevdim ve soğukluk yaratarak bir sürü nedenlerin söndüremediği bu aşkla seni eskisi gibi seviyorum. Gerçek bir aşkın aldatıcı gösterilerini yok edebilen evlilik ilişkilerimizin kesilmesinden burada söz etmek istemiyorum. Bu soğukluğun nedenleri ilkin benim özdeksel yaşamdan ve onun uğraşı ve kaygılarından aşamalı olarak kopmamdan kaynaklanmaktadır. Ben özdeksel uğrasışalır sevmiyor, sen ise onlardan ayrılmak istemiyor ve ayrılamıyordun., tinsel ilke yoksunluğundan kaynaklanan bu durum beni bazı düşüncelere götürdü, bu da çok doğaldı ve bu konuda sana hiçbir sitemde bulunmuyorum. (…)

“Ne senin, ne benim sorumlu olmadığım kaçınılmaz ve esaslı üçüncü neden, yaşamın anlam ve amacını taban tabana zıt anlamamızdan oluşuyor. Yaşam anlayışımızda her şey tam anlamıyla karşıt: yaşam biçimimiz, insanlara karşı davranışımız, yaşantı olanaklarını değerlendirmemiz, benim bir günah, senin ise onsuz hiçbir şeyin olamayacağı koşul kabul ettiğin mal mülk… Yaşam biçimimizde, senden ayrılmamak için, benim için çok zor olan kurallara uydum: oysa sen bu durumu, düşüncelerine bir ödün verme olarak gördün ve sonuç olarak aramızdaki anlaşmazlık arttı.”(619)

1910: “Gidişim, sana acı verecek, üzgünüm, bana inan ve başka türlü yapamayacağımı anla. Benim evdeki durumum çekilmezdi ve çekilmez oldu. Öteki nedenlerin yanı sıra, şatafatlı koşullar içinde, eskiden olduğu gibi, yaşamayı sürdüremedim ve benim yaşımdaki ihtiyarların göreneğine uyarak, dünyayı terk edip, yaşantımın son günlerini sessizlik ve yalnızlık içinde geçirmek istedim (…)

“Bunu anlamanı ve nerede olduğumu öğrenecek olursan gelip beni aramamanı yalvararak rica ediyorum. Senin gelişin sadece ikimizin de durumunu kötüleştirir ama benim kararımı değiştiremez.

“Benimle birlikte namusluca geçirdiğin kırksekiz yıllık yaşam yaşam için sana teşekkür ederim ve sana yapılan ve bana yüklenen suçlamalar için beni bağışlamanı dilerim, senin bana karşı yaptığın haksızlıkları da benim bağışladığımı bilmeni isterim. Benim gidişimle, senin için oluşacak değişiklikleri kabullenmeni öğütlerim. Bana bir haber iletecek olursan Şaşa’ya söyle, o beni nerede bulacağını bilecek ve gerekeni iletecektir. Ama benim nerede olduğumu açıklayamaz, çünkü bulunduğum yeri hiç kimseye söylememek konusunda bana söz verdi.(717)

GÜNCE HAKKINDA

11 Ocak 1863: ‘Okudu mu günceyi bilmiyorum.’(43)

24 Nisan 1863: ‘Liova ile ilişkilerimden hoşnut değilim. Kişiliğimle ilgili konular beni tedirgin ediyor ve utandırıyor, acaba neden? Pişmanlık duyacak bir şey yapmadım, ona karşı suçlu da değilim… Ama bu satırları onun okuyacağını düşününce de tedirgin oluyorum. Benim istediğim nedir?.. Açıklanamaz bu.’(53)

18 Haziran 1863: ‘Onun benim omuzlarımın üzerinden bunları okuduğu düşüncesi yazdıklarımdaki gerçeği azaltıyor ve lekeliyor.’(259)

26 Mart 1865: ‘Şu anda sanırım o da kendi güncesini yazmaktadır. Onun güncesini artık hiç okumuyorum. Birbirimizin yazdığını okuyunca açık yüreklilik ve içtenlik kalmıyor.’(78)

19 Haziran 2008: ‘Oğlum Seryoja, bunları bir gün okuyacaksın. O zaman kendinin çok ama çok kötü birisi olduğunu anlayacaksın ve kendini düzeltmek, her şeyden önce tevazu kazanmak için çok çalışmalısın.’(299)

20 Kasım 1890, Yasnaya Polyana: ‘Aramızda, azıcık olsun bir birlik, ruhsal ve içten bir anlaşma oluşturmayı çok istedim ve tüm gücümle uğraştım. Güncelerini gizlice okuyarak, bizi tekrar birleştirebilecek bir şey bulabilir miyim diye can atıyordum ama günceler beni daha çok umutsuzluğa düşürdü. Onları okuduğumu anlamış olacak ki, şimdi güncelerini benden saklıyor. Bana da bir şey söylemedi (…) Onda, nefis düşkünlüğünden başka bir şey bulunmadığını çok geç anlamışım. Şimdi gözüm açıldı ve yaşantımın boşa gittiğini, yok olduğunu görüyor ve anlıyorum (…) Birbirimize tek bir söz söylemeden günler, haftalar ve aylar geçiyor. Eskiden olduğu gibi ilgilendiğim şeylerden, düşüncelerimden, çocuklardan, bir kitaptan, herhangi bir şeyden sözetmek istiyorum ama sanki bana, “Saçmalıklarınla canımı sıkmaya geliyorsun, hala bir şey mi umuyorsun?” demek ister gibi, bir tersleme ve ürküten bir bakışla karşılaşıyorum (…) Oysa suçsuz olmama, ömrüm boyu onu sevip onurunu korumama karşın, bir cani gibi ondan korkuyorum. Hakaret ve dayaktan daha etkili olan, sessiz, sert ve kin dolu sitemlerden korkuyorum. Genç yaşlarından bu yana sevmeyi bilememiş, öğrenememiş ve alışmamış.’(142-43)

16 Aralık 1890: ‘İşin en şaşırtıcı yönü, beni kendisine acındırmaya çalışıyordu. Ama boşuna uğraştı, çünkü içten gelen hiçbir davranışta bulunmadı, kendini benim yerime koyup, onu kırmak ve hırsız mujiklere de bir kötülük yapmak niyetinde olmadığımı anlamak istemedi.

Kendine hayranlığı, tüm güncelerinde açıkça görülüyor. Onun gözünde, kişilerin, sadece onu ilgilendirdiği oranda, varoluşlarını saptamak, çok şaşırtıcı (…) Güncelerinde bugün beni etkileyen başka bir şey var: Serseri yaşantısına karşın, L. Her gün iyi bir iş yapmaya uğraşıyordu.’(151)

7 Ocak 1891: ‘Anladığım kadarıyla L.’nin günceleri hiçbir aşkı içermiyor. Görünüşe göre, bu duyguyu hiç tanımıyor.’(162)

18 Ocak 1891: ‘L.’nin günceleri çok ilginç; Kırım ve Sivastopol savaşları dönemi. Defterin arasında, ikiye katlanmış ayrı bir kağıt, sefilliğin, sapıklığın ve edep kurallarını hiçe sayma saygısızlığının belirtisi olarak, beni çok şaşırttı.’(167)

12 Şubat 1891: ‘Ben de ona karşılık verdim ve, eğer üzülüyorsa, benim kendisine acımayacağımı ve eğer güncelerini yakmak istiyorsa yakabileceğini, yaptığım çalışmaya hiç önem vermediğimi, kimin kimi üzdüğüne gelince, son yapıtıKroyçer Sonat’la beni, herkesin yanında küçük düşürdüğünü ve bu durumu düzeltmenin de zor olduğunu söyledim (…) Ben bu öykünün beni hedef aldığını, doğrudan doğruya beni yaraladığını, beni herkesin gözünde alçalttığını ve karşılıklı sevgimizden arta kalanını da yok ettiğini, kendim hissettim. Ve bunların tümü, evlilik yaşantım süresince, kocama karşı beni suçlu duruma düşürecek bir davranışta bulunmadığım ve herhangi bir kişiye ne bir bakış, ne bir hareketle, böyle bir kanı uyandırmadığım halde… Yüreğimde, başka birisini sevme olasılığı bulunmuş da olsa, bende bir iç mücadele geçmiş de olsa, bu başka bir sorun, bu benim, işim, yüreğim, benim kutsal yerim, ben saf ve temiz kaldığıma göre, kimsenin ona dokunmaya, söz etmeye hakkı olamaz.’(174)

6 Şubat 1898: ‘Günce defterini nereye sakladığını bilemiyorum, belki de Çerkov’a göndermiştir. Kendisine sormaktan da çekiniyorum.’(377)

19 Şubat 1898: ‘L.N. güncesini bilmediğim bir yerde ve özenle saklıyor. Eskiden de saklardı ama, sakladığı yeri bilir ya da bulurdum. Şimdi ise bilmiyor ve bulamıyorum.’(383)

12 Mart 1902: ‘Kocamın güncesini okuduğum zaman onun güç ve etkinliğini  anladım; kendi ününü korumak için durmadan bana sövüp saydığını o zaman gördüm; şatafatlı yaşamını şu ya da bu biçimde haklı çıkarmak, bana kabul ettirmek ihtiyacını duyuyordu. Vaneçka’mın öldüğü yıldı; çok perişandım, kocama yaklaştım ama yüreğim ve umutlarım kırılmıştı.’ (527)

3 Ocak 1909, Yasnaya Polyana: ‘[Günlüğüm, onu okuyan insanlara karşı yaklaşımım bana zarar veriyor. Lütfen okumayın.]’(654)

26 Haziran 1910: ‘Günce defterlerinde L.N., beni hep iyi davranarak savaşılması gereken bir zorba gibi gösteriyor. Kendisi ise yüce gönüllü, büyük, sevgi dolu ve dindar görünüyor.’(593)

1 Temmuz 1910: ‘Çerkov’u selamladım ve :”Gene benimle ilgili bir entrika mı çeviriyorsunuz?” dedim. Çok güç durumda kalmışlardı. L.N. ve Çerkov birbiriyle yarışırcasına günce konusunda, birbirini tutmayan ve anlaşılması güç sözler söylediler ama, hiçbiri ben içeri girmezden önce ne konuştuklarını söylemedi. Şaşa’ya gelince sadece sıvışıp gitti.’(…) Çerkov, L.N.’nin TİNSEL GÜNAH ÇIKARAN PAPAZ (?) olduğunu ve bu gerçeği kabul etmem gerektiğini söyledi (…)Şunları ekledi: “Yaşamını, kocasını mahvetmekle geçiren bu kadını anlayamıyorum.” (…)L.N.’ye öyle acıyorum ki despot Çerkov’un boyunduruğu altında mutsuz, halbuki benimle mutluydu.’(598/9)

13/14 Temmuz 1910 gecesi: ‘Ölümümü dünyaya açıkladıkları zaman, onun gerçek nedenlerini söylemeyeceklerdir. Histeriden, sinir krizinden, karakter bozukluğundan söz edecekler ama hiç kimse, kocamın öldürdüğü bedenimi görünce, muşamba kaplı dört beş defteri kocamın çalışma odasına koyarak beni kolaylıkla kurtarabileceğini söylemeye cesaret edemeyecektir (…) Bu iki inatçıo adam, kocam ve Çerkov beni ezmek, beni öldürmek için birleşmişler. Beni korkutuyorlar, demir elleri yüreğimi sıkıştırıyor. Bu mengeneden kurtulmak ve nereye olursa olsun kaçıp gitmek isterdim. Ama korkuyorum… (…) Eğer defterleri bana vermezlerse, Çerkov onları saklama hakkına, ben ise yaşamak ya da ölmek hakkına sahip olacağım.

‘Kendimi öldürmek düşüncesi gittikçe güç kazanıyor. Çok şükür… Yakında acılarım sona erecek.’(617)

14 Temmuz 1910: ‘L.N. beni görmeye geldi. Ona, terazinin bir kefesinde defterler, ötekinde ise benim yaşamım var dedim. Güncenin defterlerine karşılık benim yaşamım, ikisinden birini seç, dedim.’(618)

18 Temmuz 1910: ‘Güncesini bana vermesini istemiyorum; ölünceye dek onu saklasın. Ben sadece, onu okumamı önlemek için Şaşa’da, Sergeyenko’da, Çerkov’da ve nerede olursa olsun saklamış olmalarına ve yalnızca karısının okuma hakkı olmamasına  üzüldüm ve onuruma dokundu…’(628)

12 Ağustos 1910: ‘Güncemi tekrar okudum ve kendi öz yaşantım ve kocamınki karşısında dehşete kapıldım. Bu tür yaşamayı sürdürmem olanaksız’(655)

15 Ağustos 1910: ‘Bu demektir ki, daha önce söylediğim gibi kocamın şimdiki güncesi Bay Çerkov için yazılıyor ve içeriğinde hiçbir açık yüreklilik yok. Gizlilikleri, aldatmacaları ve gizleme meraklarıyla canları cehenneme. Zaman, gerekli açıklamayı yapacaktır (…) Ben L.N.’nin Günceyi benden sakladığı için kuşkulanmıyorum; bu usa yakın ve tümüyle haklı ve onu herkesten saklamak gerekirdi. Hayır, beni tasalandıran bu değil ama Çerkov ve Şaşa onu okuyabildiği halde, karısının, benim bu hakka sahip olmamam. Öyleyse, Çerkov ve kızımı yargıç yerine koyarak L.N. benim hakkımda atıp tutuyor, kötü niyetli ve acımasız olan da bu.’(658)

15 Ağustos 1910: ‘Bizim aile cehennemimizin aksine, burada bir sürü saygılı ve içtenlikli insan var. Sinsiliği nedeniyle, kocama karşı duyduğum sevginin azaldığını anlamaya başladım. Bana karşı sürekli olarak beslediği ve bana belirtmeye başladığı bu kötü niyetini her hareketinden, yüzünden ve gözlerinden okuyorum; tüm dünyaya sevgi sözcükleri haykıran bu ihtiyarın bu duygusu özellikle çirkin ve çekilmez oluyor. Güncesinin beni tasalandırdığını biliyor ve bunda direniyor. Tanrı beni bu anlamsız bağlılıktan kurtarsaydı, hiç değilse o zaman benim için yaşam çok kolay olur ve kendimi çok özgür hissederdim. O zaman Şaşa ve Çerkov’u büyücülükleriyle baş başa bırakırdım.’(658)

26 Ekim 1910: ‘Çektiğim acıları, geçirdiğim deneyleri dile getiren bu korkunç Günceyi şu anda bitiriyor ve mühürlüyorum. Tanrı beni bağışlasın, ama çektiklerime neden olan Çerkov’a lanet olsun.’(716)

 

http://www.topfoto.co.uk/gallery/Tolstoy/images/prevs/0783460.jpg

 

İMGE(LEM) HAKKINDA

11,12,13,14,15,16 Aralık 1853: ‘Bazı nedenlerden dolayı güç fikri bende kendiliğinden el şekliyle –özellikle de güzel bir elle- özdeşleşmiştir. Bazen güzel bir ele bakarken şöyle düşünülebilir: “Acaba şu adama bağlı olsaydım, ne olurdu?”(114)

3 Ekim 1865: ‘Hevesim kırılıyor. Okuma ve hayal görme volupte (tutkumu) engellemeliyim. Bu güçlerimi yazmak için kullanmalı, onların yerine fiziksel çalışmayı koymalıyım.’(263)

http://www.my-chekhov.com/images/foto/chehov_06.jpg

 

DÜŞ(LER) HAKKINDA

12 Aralık 1856: ‘Çok üzgünüm. Rüyamda yerde kan gölü vardı. Ayrıca göğsüme esmer bir kadın oturmuş, çıplak bir şekilde bana doğru eğilmiş bir şeyler fısıldıyordu.’(181)

11/23 Ağustos 1860: ‘Rüyamda bir köylü gibi giyindiğimi ve annemin beni tanımadığını gördüm.’(223)

29 Haziran 1889, Yasnaya Polyana: ‘Ölmeye hazırım. Geceleyin rüyamda insan kadar büyük bir fare fördüm ve çok korktum. Asıl korktuğum ölüm gibi görünüyor. Ama hayır, korktuğum şey saf ve basit terördü.’(340)

7 Mart 1904, Yasnaya Polyana: ‘Ben genellikle kendimi asker olarak görürüm; sık sık karıma ihanet etmiş olarak görürüm ve bu beni dehşete düşürür.’(582)

29 Kasım 1908, Yasnaya Polyana: ‘Dün gece rüyamda İsa dramasını kısmen yazıyor ve besteliyor, kısmen de oynuyordum. Ben İsa ve bir askerdim. Kılıcını çektiğini gayet iyi anımsıyorum. Hem de çok canlı.’(647)

http://flag.blackened.net/tolstoy/lt_chekov.jpg


YAPITI HAKKINDA

19,20 Aralık 1853: ‘Bir eserin çekici olması için yalnızca tek bir düşüncenin egemen olması yetmez; aynı zamanda tamamıyla tek bir duygunun etkisinde olması gerekir. İlk Gençlik’te böyle olmadı.’(115)

18 Ağustos 1857: ‘Kafkasya Masalı’ndan hiç memnun değilim. Bir fikir olmaksızın yazamam. İyi olan heryerde iyidir; her yerde aynı tutku vardır ve ilkel devlet iyidir fikri yeterli değil.’(204)

9 Nisan 1859, Moskova: ‘Anna’yı (Aile Mutluluğu) bitirdim; ama güzel olmadı.’(218)

16 Aralık 1862: ‘L. Öylesine akıllı, faal ve yetenekli ama geçmişi iğrenç. Benim geçmişim ise küçücük ve anlamsız… Onun ilk yapıtlarını okudum ve aşk ve kadının sözkonusu edildiği her bölümde iğrenti ve eziklik duyuyorum. Bunları, bunların tümünü yakmak isterdim. Yeterki onun geçmişini bana anımsatacak bir şey, asla bir şey kalmasın. Kıskançlık beni korkunç bir bencil durumuna soktuğu için, yapıtlarının yokolmasına ben üzülmezdim.

Onu öldürüp de tam benzerini tekrar hemen yapabilseydim, bu işi kıvançla yapardım.’(41)

12 Kasım 1866: ‘Arasıra L. İle birlikte, bu yapıttan(Savaş ve Barış) söz ediyoruz ve nedenini bilmiyorum (ama gurur duyuyorum) bana güveniyor ve eleştirilerime önem veriyor.’(86)

10 Şubat 1889, Moskova: ‘Gerçekten hem bir çağrı yapmalı, hem de bir roman [Diriliş] yazmalıyım. Yani düşüncelerimi ifade edeceğim ve kendimi yaşamın akışına teslim edeceğim.’(323)

2 Temmuz 1889, Yasnaya Polyana: ‘Kroyçer Sonat’a devam ettim. Kötü gitmiyor. Hepsini bitirdim. Ama şimdi başından itibaren gözden geçirmeliyim. Onun çocuk sahibi olmasının yasaklanması ana konu yapılmalı. Çocuksuz başarısız olmaya mahkum bir hale indirgeniyor. Annenin egoizminden daha fazla söz edilmeli. Annenin fedakarlığı ne iyi ne kötü. Yalnızca çalışmaktan ibaret. Her ikisi de sevgi ve anlayış olduğunda iyi. Ama kişinin kendisi için çalışması ve yalnızca kendi çocukları için fedakarlık yapması kötü. Erken yattım.’(341)

24 Temmuz 1889, Yasnaya Polyana: ‘Kroyçer Sonat ve Sanat Üzerine’yi yazıyorum. Ama her ikisi de negatif ve kötü. İyi bir şeyler yazmak istiyorum (…) Biraz Kroyçer Sonat üzerinde çalıştım. Onu kabaca tamamladım. Şimdi tamamını nasıl yeniden düzenleyeceğimi, kadın için şefkat ve sevgiyi nasıl dahil edeceğimi buldum.’(344)

10 Ekim 1889, Yasnaya Polyana: ‘Bütün bu eserden [Kroyçer Sonat] iğrendiğimi hissediyorum. Büyük depresyon yaşıyorum.’(351)

6 Aralık 1889, Yasnaya Polyana: ‘Kroyçer Sonat’ı baştan sona gözden geçirdim; bazı yeri çıkardım; düzeltmeler ve eklemeler yaptım. Bu işten korkunç derecede bıktım. Esas husus, bu eserin sanatsal açıdan yanlış ve sahte oluşu. Koni’nin öyküsü (Diriliş) konusunda sihnim gittikçe daha çok berraklaşıyor.’(361)

18 Ocak 1890, Yasnaya Polyana: ‘Butkeviç’le sohbet ettik. Bana birçok insanın Kroyçer Sonat’dan nefret ettiğini, onu bir seks manyağının öyküsü olarak gördüklerini anlattı. Bu beni ilik başta rahatsız etti; ama sonra en azından insanlarda uyandırılması gereken bir duyguyu uyandırdığını düşünerek memnun oldum. Elbette daha iyisi olabilirdi; ama ben yapabileceğimin en iyisini yaptım.’(365)

9 Mayıs 1890, Pirogovo: ‘Örneğin Kroyçer Sonat’ın temel fikri ya da duygusu bir kadına, bir Slav’a (bir manastırdan Tolstoy’a imzasız mektup yazan bir Çek kadın) ait. Bana kadınların cinsel taleplerle baskı altına alınması konusunda dili bakımından komik, ama içeriği önemli bir mektup yazmıştı. Sonra beni ziyarete geldi ve üzerimde güçlü bir izlenim bıraktı.’(374)

3 Ocak 1891: ‘Onun dini ve felsefi yazılarını anlama yeteneğim yok. Ben onu hep sanatkar yönüyle seveceğim.’(159)

6 Ocak 1891: ‘Ama yazınsal olmayan, dinisel ve belli bir amaç güden bu tür makaleleri beğenmiyorum: bende bir şeyleri yıkıyor, anlamsız bir korku uyandırıyor ve beni sıkıyor.’(161)

25 Ocak 1891: ‘Kroyçer Sonat’ın, genç kadınla ilgili bölümleri yanlıştır. Bu ilk gençlik yaşlarında, kadının cinsel tutkusu yoktur, özellikle çocuk doğuruyor ve emziriyorsa, zira ancak iki yılda bir kadın olabilir. Tutku, otuz yaşlarına doğru uyanabilir.’(170)

26 Ocak 1891, Yasnaya Polyana: ‘Evet, şimdi çok anlamlı bir roman yazmaya başlayacağım. İlk romanlarım bilinçsiz üretimlerdi. Anna Karenina’dan bu yana on yıldan fazla bir süredir ayrıntılı olarak inceliyorum; analiz ediyorum. Şimdi neyin ne olduğunu biliyorum ve her şeyi tekrar karıştırabilir ve bu karışımın üzerinde çalışabilirim. Tanrım bana yardım et!’(395)

12 Şubat 1891: ‘Ben de ona karşılık verdim ve, eğer üzülüyorsa, benim kendisine acımayacağımı ve eğer güncelerini yakmak istiyorsa yakabileceğini, yaptığım çalışmaya hiç önem vermediğimi, kimin kimi üzdüğüne gelince, son yapıtıKreutzer Sonat’la beni, herkesin yanında küçük düşürdüğünü ve bu durumu düzeltmenin de zor olduğunu söyledim (…) Ben bu öykünün beni hedef aldığını, doğrudan doğruya beni yaraladığını, beni herkesin gözünde alçalttığını ve karşılıklı sevgimizden arta kalanını da yok ettiğini, kendim hissettim. Ve bunların tümü, evlilik yaşantım süresince, kocama karşı beni suçlu duruma düşürecek bir davranışta bulunmadığım ve herhangi bir kişiye ne bir bakış, ne bir hareketle, böyle bir kanı uyandırmadığım halde… Yüreğimde, başka birisini sevme olasılığı bulunmuş da olsa, bende bir iç mücadele geçmiş de olsa, bu başka bir sorun, bu benim, işim, yüreğim, benim kutsal yerim, ben saf ve temiz kaldığıma göre, kimsenin ona dokunmaya, sözetmeye hakkı olamaz.’(174)

10 Mart 1891: ‘M.de Vogue’nin,Kroyçer Sanat’la ilgili makalesini okudum, çok akıllıca kaleme alınmış ve değerli. Tolstoy’un, tüm kişisel ve yazınsal yaşamı yok eden, didikleyici bir analize ulaştığını ve buna benzer şeyler yazmış.’(182)

1 Haziran 1891: ‘Petersburg yolculuğumun gerçek nedenini kimse bilmiyor. Gerçek nedenKroyçer Sonat. Bu öykü bana gölge düşürdü. Bazıları, bu öykünün bizim yaşantımızdan alındığını sanıyor, bazıları da bana acıyor. Hükümdar bile: “Onun zavallı karısına acıyorum,” dedi.  Moskova’da Kostia amca benim bir kurban olduğumu ve herkesin bu kanıyı paylaştığını söyledi. İşte bunun içindir ki, hiç de kurban durumunda olmadığımı göstermek ve herkese kendimden söz etmek istedim: bunu, nedenini bilmeden ve içgüdüsel olarak yaptım. Çarla yapacağım görüşmede önceden başarılı olacağımı biliyordum. İnsanları etkileme gücümü kaybetmemiştim ve esinlediğim sempati ve konuşma biçimimle onu etkiledim. Ama en önemli konu, bu öyküyü (Kroyçer Sonat) halka ulaştırmak. Bunu yapmam gerekiyor çünkü izni hükümdardan benim istediğimi herkes biliyor. Halbuki bu öykü benimle ve bizim evlilik ilişkilerimizle ilgili olsaydı, kuşkusuz yayınlanmasını istemezdim. Herkesin bunu düşünmesi ve anlaması gerek (…) Bunların tümü, benim kadınlık gururumu pekiştirmek için bir fırsat, bir Tanrı lütfü ve aynı zamanda, sosyal yönden beni yükselteceği yerde tam tersi, beni alçaltmaya uğraşan kocamdan öçalıyorum. Onun bana böyle davranmasının nedenini hiç anlayamadım.’(208)

9 Ağustos 1894: ‘Yeni bir Tom Amcanın Kulübesi yazmalıyım.’(440)

30 Ağustos 1894, Yasnaya Polyana: ‘Romanlar baş kahraman ile kızın evlenmesiyle sona erer. Halbuki evlenmeleriyle başlamalı ve boşanmalarıyla, yani özgürleşmeleriyle sona ermeli.’(441)

25 Nisan 1895, Moskova: ‘Bir annenin durumu korkunç derecede trajik: Doğa onu dayanılmaz bir arzu ile donatmış (erkeği de benzer şekilde donatmış; ancak erkek aynı ağır sonuçları yaşamıyor); bunun sonucu olarak çocuklar dünyaya geliyor. Kadın çocuklarına karşı çok daha güçlü bir sevgiyle, fiziksel bir sevgiyle donatılmış. Zira çocuk taşımak, onları beslemek ve onlara bakmak  fiziksel bir olay. Bir kadın, iyi bir kadın bütün ruhunu çocuklara verir; kendisini tamamen onlara adar. Ruhunda yalnız onlar için ve onlarla birlikte yaşama alışkanlığı (herkesin yalnızca onaylamakla kalmayıp, övmesi nedeniyle en şiddetli ayartma budur) kazanır. Yıllar geçer ve sevginin karşılığı öfkeyle verilir. Bu öfke, boyunlarında bir değirmen taşı gibi gördükleri, yaşamlarına müdahale ettiklerini düşündükleri anneye karşıdır. İkinci hal –ölüm yoluyla ayrılık ise-, anında korkunç bir sancıya neden olur ve geriye bir boşluk bırakır. Kadının mutlaka yaşaması gerekir, ama yaşamak için tutunacak bir şey kalmamıştır. Kadın manevi bir yaşam alışkanlığından ve hatta bir yaşamın gerektirdiği güçten yoksundur. Çünkü bütün gücünü, artık yanında olmayan çocuklarına harcamıştır. İşte bir anneye dair olarak yazacağım romanda bundan söz edeceğim.’(463)

9 Ekim 1895: ‘Nehludov’un (Diriliş) çifte kişiliği hakkında düşündüm. Bunu daha açık ifade etmeliyim.’(476)

134 Ekim 1895, Yasnaya Polyana: ‘Nehludov’un Sonya’ya dokunaklı bir biçimde nasıl veda edeceğini düşündüm.’(476)

24 Ekim 1895: ‘Yeniden Diriliş’i ele aldım ve tamamen kötü olduğuna karar verdim. Çekim merkezi olması gereken yerde değil; toprak sorunu dikkatleri dağıtıyor ve zayıflık oluşturuyor. Eserin kendisi de zayıf olarak ortaya çıkacak. Sanıyorum, onu bırakacağım. Eğer yazmaya devam edersem, başından itibaren tekrar başlayacağım.’(477)

28 Ekim 1895, Yasnaya Polyana: ‘Ve Diriliş’te yapmaya başladığım ebebi saçmalığa devam etmek için vakit yok.’(478)

5 Kasım 1895, Yasnaya Polyana: ‘Anladım ki köylülerin yaşamı ile başlamalıyım. Anladım ki onlar özne, olumlu unsur ve geri kalanlar ise gölge, negatif unsur. Ve aynı hususun Diriliş için de geçerliği olduğunu anladım. Mutlaka onunla başlamalıyım.’(479)

19 temmuz 1896, Pirogovo: ‘Dün kara bir topraktan, nadasa bırakılmışken yeni sürülmüş bir tarladan geçtim. Gözlerin görebildiği yerde kara topraklardan başka hiçbir şey yoktu –tek bir yeşil çimen bile yoktu. Ve tozlu gri yolun kenarında üç dallı bir Tatar deve dikeni. Bir dalı kırılmış ve üzerinde kirli beyaz bir çiçek sallanıyor. İkincisi de kırık ve siyah çamura bulanmış; çizgili ve kirli izler var üzerinde. Üçüncüsü ya doğru yatmış; o da siyah ama hala canlı ve orta kısmı kırmızı. Bu bana Hacı Murat’ı hatırlattı. Bu konuda yazmak istiyorum. Koca bir tarlanın ortasında tek başına sonuna kadar yaşamı için mücadele ediyor ve bir şekilde mücadeleyi kazanıyor.’(488)

5 Ocak 1897, Moskova: ‘Diriliş’i yeniden okumaya başladım ve başkahramanın evlenme kararı verdiği yere kadar gelince tiksinerek bıraktım. Hepsi gerçek dışı uydurma ve zayıf. Kusurlu olan bir şeyi düzeltmek çok güç. Ama bu kitabı düzeltmek gerekecekL1) Kadının ve erkeğin duyguları ve yaşamını nöbetleşe olarak anlatmak gerekli. Ve kadını olumlu ve ciddi; erkeği ise olumsuz ve alaycı bir biçimde. Bu kitabı bitirebileceğimden kuşkuluyum. Her tarafı kusurlu.’(497)

4 Nisan 1897, Moskova: ‘Dün Hacı Murat’a dair bazı güzel fikirler geldi aklıma. Esas husus, güvene ihanet edilmesini bu eserde ifade etmeliyim. Eğer ihanetler olmasaydı, Hacı Murat çok başarılı olabilirdi.’(501)

8 Haziran 1897: ‘Kroyçer Sonat’ın provalarını, hep aynı acı duygu içinde düzelttim: insan yaradılışının kötü yönünün gerçek sergilenişi ve hayasızlık simgesi bu. Pozdnişev her yerde açıklama yapıyor: biz, biz hayvansal isteklerin tutsağıyız, biz doyum tecrübemiz var, her yerde bu “biz”. Oysa, kadın değişik bir yaradılıştadır ve cinsel de olsa, duyguları değerlendirme konusunda, bir erkekle kötülük bulaşmamış bir kadın arasında büyük bir farklılık vardır.’(273)

25 Haziran 1897: ‘Makalesi hoşuma gitmiyor ve üzülüyorum. Bu makalede, hiç hoşuma gitmeyen bir tür kötü niyetli kızgınlık buluyorum. Gerçek dışı bir düşmana (bu kıskandığı Taneyev olabilir) kızdığını ve tek amacının onu yok etmek olduğunu hissediyorum.’(286)

28 Ağustos 1897: ‘Dün hep onunSanat denemesini düşündüm. Bu makale benim aklımı kurcalıyor, çünkü öylesine çok gerçekdışı, karşıt ve kışkırtıcı fikirler içermeseydi çok başarılı olurdu.’(320)

7 Mart 1898: ‘Bugün açık ve seçik olarak anladım ki, L.N. nin son yıllardaki tüm yapıtları, kesin bir karşı koyma ve karşıt olma özelliği taşıyor. Bütün insanlığa, tüm kurulu düzene karşı çıktığına göre, zavallı ve zayıf bir kadın olan bana, neden karşı çıkmasın?’(387)

10 Mart 1898: ‘L.N.’nin yeni KafkasyalısıHacı Murat”ı zevkle kopye ediyorum. Bu öykünün çok güzel olacağını sanıyorum. Destan biçiminde bir yapıt; kanımca hiçbir gizli polemik ve tahrik içermeyecek.’(389)

21 mart 1898, Moskova: ‘”Peepshow” adı verilen bir İngiliz oyuncağı var. Bir camın altından önce bir şey, sonra başka bir şey görünüyor. Hacı Murat’ı göstermenin yolu bu. Bir koca, bir fanatik vs. olarak.’(518)

11 Ağustos 1898: ‘L.N.’nin makalesinin tümünü kopye ettim. O ise, nefret ettiğim bir roman olanDiriliş üzerinde çalışıyor, belki değişiklik yapar.’(414)

28 Ağustos 1898: ‘Sabahleyin L.N.Diriliş”e çalıştı ve yazdıkları çok hoşuna gitti. Bana: “Onunla evlenmeyecek, bugün hepsini bitirdim, yani olduğu gibi kalmasının iyi olacağı kanısına vardım…” dedi. Ben de: “Onunla evlenmemesi doğaldır, bunu sana daha önce söyledim; o kadınla evlenseydi, yapmacık ve uygunsuz olacaktı,” dedim.’(416)

12 Eylül 1898: ‘Nehlüdov(Diriliş) ile hapsedilen sokak kadını arasındaki ilişkiler, yazarın bir kadına karşı olan tutumu bende, gerçek olmayan yapmacık ve tumturaklı duygularla, bir tür duygusal oyun izlenimi bırakıyor.’(419)

13 Eylül 1898: ‘Nehlüdov’un kişiliğinde L.N.’nin kendisini görmem de bana acı veriyor. Ama, tüm bu kurtuluşları, kitaplarında çok güzel anlatmasına karşın, kendi yaşantısına hiçbir zaman uygulamamıştır (…) Daha önce düşündüğüm gibi, bu romanda genel olarak dahice ayrıntı ve anlatımlar var ama, kadın ve erkek “kahraman” konusunda, ölçüsüz ve batıcı bir sahte durum da var.

‘Bu roman beni üzdü. Ve birden Moskova’ya gitmeye karar verdim, çünkü kocamın bu yapıtını sevemezdim ve aramızdaki düşünce birliği gitgide azalıyordu.’(420)

2 Kasım 1898: ‘Ben tamamen Diriliş’e dalıp gittim; bütün enerjimi tasarruf ediyor ve Diriliş için kullanıyorum. Oldukça iyi olacağını düşünüyorum. İnsanlar övüyor; ama ben onlara inanmıyorum.’(524)

26 Haziran 1899, Yasnaya Polyana: ‘Diriliş üzerinde çalıştım ve hala da çalışıyorum. İçinde çok iyi şeyler var. Zaten bu roman o iyiler uğrunda yazıldı.’(533)

23 Haziran 1900, Yasnaya Polyana: ‘Şiddetle edebi bir şeyler yazmak istiyorum. Dramatik değil, epik bir eser –Diriliş’in devamı: Nehludov’un köylü olarak yaşamı.’(542)

15 aralık 1900, Moskova: ‘Kroyçer Sonat’ı, Karanlığın Gücü’nü ve hatta Diriliş’i insanlara vaaz etmeyi düşünmeksizin, onlara yararlı olacağını düşünmeksizin yazdım. Ama hepsi de, özellikle de Kroyçer Sonat çok yararlı oldu. Aynı şey Ceset’de de olacak mı?’(550)

7 Mayıs 1901, Moskova: ‘Tiplerin birbiri üstüne cesurca bindirilmiş gölgelerden kazandığı gücü ilk kez açıkca anladım. Bunu Hacı Murat ve Marya Dimitriyevna’da yapacağım.’(557)

23 Ekim 1902: ‘Hacı Murat’ı bitirdi ve bugün okuduk: bu yapıtın destansı özelliği inkar edilemez, birçok artistik bölümler var ama heyecanlandırıcı bir şey yok. Yarısına kadar okuduk, yarın bitireceğiz.’(542)

6 Mart 1903: ‘Anna Karenina’nın provalarını ikinci kez okuyup bitirdim. Onun ruh halini adım adım izleyerek kendi benliğimi anladım ve bu beni korkuttu. Birisinden öç almak için intihar edilmez. Hayır, artık yaşama gücü kalmayınca insan canına kıyar. Önce çatışıp kavga edilir, sonra yalvarılır, yazgıya boyun eğilir, umutsuzluğa düşülür ve sonunda irade zayıflığı ve ölüm gelir.’(557)

6 Aralık 1908,Yasnaya Polyana: ‘Benden nefret eden insanlar yıkıp dağıttığım yarı dini görüşleri yüzünden nefret ediyorlar; beni sevenler de kendileri için çok önemli görünen Savaş ve Barış gibi önemsiz eserler için beni seviyorlar.’(648)

22 Ağustos 1910: ‘Benim kocam gerçek bir dahi sanatçı. Eğer Çerkov ve onun kötü etkisi olmasaydı ve onu, Gereksinmeleri Karşılamak İçin Birleşmek Gerek ya da buna benzer broşürleri yazmaya itmeseydi, Leon Tolstoy’un yazdığı yazınsal yapıtlar bu son yıllarda çok değişik olurdu.’(667)

26 ağustos 1910: ‘Akşam; baskıya gönderilecekDiriliş üzerinde çok çalıştım. Bu yapıtı sevmiyorum, çünkü insanlarla ilgili sinsice söylenmiş yalan ve kötülüklerle dolu.’(671)

RUS YAZINI HAKKINDA

27 Temmuz 1853: ‘Turgenyev’den (Bir Avcının Notları) sonra yazmak biraz güç geliyor.’(102)

25 Temmuz 1856: Ölü Ruhlar’ı (Gogol) büyük bir zevkle okudum.’(172)

8 Eylül 1857: ‘Gogol’den yakın dönemde aldığım mektupları okudum. İnsan olarak yalnızca süprüntü. Korkunç bir süprüntü.’(205)

16 Mayıs 1895, Yasnaya Polyana: ‘Bütün bu büyük adam makamına terfi etmiş Granovski’ler, Beliniski’ler, Çernişevski’ler ve Dobrolyubov’ların hükümete ve sansüre teşekkür etmeleri gerek. Zira onlar olmasaydı, en önemsiz magazin sayfası müdavimleri olacaklardı.’(485)

11 Mayıs 1901, Yasnaya Polyana: ‘Gorki bu yüzden insanların ilgisini çekiyor. Hepimiz dilencilerin insan olduğunu ve kardeşlerimiz olduğunu biliyoruz; ama bunu yalnızca teorik olarak biliyoruz. O ise bize onları her yönüyle gösterdi ve onları sevmemizi sağladı ve bize bu aşkı aşıladı.’(557)

2 Temmuz 1904, Yasnaya Polyana: ‘Nehludov’un [Diriliş] ikinci kısmını yazmak istiyorum. İşi, yorgunluğu, yeni büyük toprak ağalığı, kadınların ayartması, düşüş, hatalar ve bütün hepsi bir Robinson topluluğu arka planında gerçekleşiyor.’(587)

9,10 Kasım 1909: ‘Akşam evde Gorki’yi okumayı tamamladım. Tamamen hayali, doğal olmayan ve muazzam derecede kahramanca duygular ve sahtelik. Ama büyük bir yetenek. Ve tıpkı Andreyev gibi söyleyecek hiçbir şeyi yok. Şiir ya da –Andreyev’in yapmayı seçtiği gibi- tiyatro oyunu yazmalı. Şiirde makul görülen muğlaklık, dramada ise sahne ve aktörler onları kurtarabilir. Aynı şey Çehov için de geçerli. Ama onda komik bir yan var.’(693)

14 Ekim 1910: Dostoyevski’nin Karamazov Kardeşler’ini okudu ama hoşuna gitmedi. Anlatımlar güzel ama konuşmaları yansıtan bölümler gerçekten kötü. Çünkü konuşan, romanın kahramanları değil, hep Dostoyevski. Kişilerin anlatım biçimlerinin hiçbir özelliği yok.’(705)

18 Ekim 1910: ‘Dostoyevski’yi okudum ve onun üstünkörü tarzı, yapaylığı ve uydurmacılığı karşısında hayrete düştüm.’(725)

19 Ekim 1910: Dostoyevski’nin Karamazov Kardeşler’ini ilgiyle okudu ve :”Halkın Dostoyevski’yi neden sevdiğini anladım, çünkü çok görkemli düşünceleri var.” Dedi. Sonra da eleştirerek, romandaki kişilerin tümünün Dostoyevski’nin ağzıyla konuştuklarını bir kez daha vurguladı ve o kişilerin düşünme düzenlerinin uzun olduğunu belirtti.’(710)

21 Ekim 1910: ‘L.N.’nin yeni baskıya eklenecek yazılarını okuyorum; benim kanıma göre sıkıcı ve monoton. Savaşa, şiddet eylemlerine ve ölüm cezalarına karşı oluşuna katılıyorum ama devleti benimsememesini anlamıyorum. İnsanların Şeflere, yetkililere ve yöneticilere öyle çok ihtiyacı var ki, onlar olmadan hiçbir sosyal yapı olamaz. Yeter ki baştaki akıllı, adil ve uyruğundakilerin yararına özverili olabilsin.’(712)

http://faculty.virginia.edu/herman/tolstoy/tolstoy%20painting.jpg

DÜNYA YAZINI HAKKINDA

8 Nisan 1852: ‘Sabahleyin Sterne’den bir bölüm çevirdim.’(76)

31 Mayıs 1855: ‘Gecenin 11’i. Sabahleyin Faust’u okumayı bitirdim.’(145)

16 Kasım 1856: ‘Henry IV’ü (Shakespeare) okudum. Hayır!’ (179)

3/15 Nisan 1857: ‘Geç kalktım –Hamama gittim. Orada Comedie Humaine’i (Balzac) okudum: saçma ve küstahça.’(192)

12,13 Ekim 1859: ‘Rabelais’i okudum.’(219)

23 Ekim 1878: ‘Dickens’ın Martin Chuzzlewitz yapıtını okuyarak dinleniyor. Ben iyice biliyorum ki L., İngiliz romanları okumaya başladığı zaman, yazmaya da başlayacak demektir.’(111)

28 Ağustos 1884: ‘Akşamleyin Maupassant’ı okudum. Renkler konusundaki ustalığına hayran oldum. Ama yazacak konusu yok; zavallı adam.’(306)

7 Şubat 1889, Moskova: ‘Ben Hur’u (Lewis Wallace) okuyorum. Zayıf.’(323)

11 Haziran 1889, Yasnaya Polyana: ‘Whitman, bazı aptal şiirler ve De Quincey. Geç yattım. Yaşamın baskısı çok ağır geliyor.’(338)

27 Ekim 1889, Yasnaya Polyana: ‘Whitman’ı yeniden okudum. Tantanalı ve boş birçok şey var.’(352)

19 Şubat 1904, Yasnaya Polyana: ‘Kant’ı okudum ve çok etkilendim.’(581)

19 Eylül 1905, Yasnaya Polyana: ‘Kant’ı okuyorum. Çok güzel.’(603)

31 Ocak 1908, Yasnaya Polyana: ‘Shaw’ı okuyordum. Saçmalığı beni şaşırtıyor. Kentsel kitlelerin saçmalıklarının üzerine çıkabilen, kendisine ait tek bir fikri olmadığı gibi, aynı zamanda geçmişin büyük düşünürlerinin görüşlerinden birini bile anlamıyor. Onun tek özel yanı, en banal saçmalıkları çok zarif bir şekilde saptırılmış, yeni bir tarzda, sanki yeni ve orijinal bir şey söylüyormuş gibi ifade edebilmesi. Ana karakteristiği korkunç derecede kendine güvenmesi. Bu güven onun felsefi cehaletini tamamlıyor.’(635)

26 Mart 1909: ‘Kant’ı okudum: Yalnızca Aklın Sınırları İçinde Din. Bana çok yakın.’(663)

20 Mayıs: ‘Roosevelt’in benim hakkımda yazdığı bir makaleyi okudum. Makale aptalca, ama ben memnun oldum. Gururumu okşadı. Dün daha iyiydim.’(669)

23 Ekim 1909: ‘Entelektüel dünyamızdaki insanların dargörüşlülüğünün ana nedenlerinden birisi, çağdaşlığı yakalama çabaları; son zamanlarda neler yazıldığını öğrenme ya da en azından bu konuda bir fikir sahibi olma çabalarıdır. “Hiçbir şeyi kaçırmamalıyız.” Halbuki her alanda kitap dağları yazılıyor. Ve iletişim kolaylığı nedeniyle bütün bunlara ulaşmak mümkün. Kişi hangi konuda konuşursa konuşsun, insanlar şöyle der: “Peki, Chelpanov, Kun, Breding’i okudun mu? Eğer okumamışsan bu konuda konuşamazsın.” Ve acele etmeli, onları okumalısın. Halbuki kitaplar dağ gibi. Ve bu acele, kişinin kafasını çağdaş, önemsiz ve karmaşık şeylerle doldurması yüzünden; ciddi, gerekli, gerçek bilgiyi alma imkanını ortadan kaldırmaktadır.  Bunun ne kadar aşikar bir hata olduğunu düşünebilirsiniz.  Bizler binlerce yıl boyunca milyarlarca insan arasından sıyrılan en büyük düşünürlerin sonucuyuz. Ve bu en büyüklerin düşüncelerinin sonuçları zamanın eleğinde elenmektedir. Bütün sıradanlık elenip gider ve yalnızca orijinal, derin, gerekli olan kalır. Geriye kalanlar Vedalar, Zerdüşt, Buda, Lao-Tzu, Konfüçyüs, Mani, İsa, Muhammed, Sokrat, Marcus Aurelius, Epictetos ve modernler: Rousseau, Pascal, Kant, Schopenhauer ve birçok diğerleri. Ve çağdaşlara yetişmeye çalışanlar bunlardan hiçbirini tanımıyor; ama yetişmeye çalışıp duruyor ve kafalarını çer çöple dolduruyorlar. Bunların hepsi eleğin altına geçecek ve hiçbirisi kalmayacak.’(691)

http://www.businessweek.com/the_thread/hotproperty/tolstoy.jpg

***
Nazım Hikmet; Elyazmaları ve Basılı Kitaplarda Saman Barısı(1961),
Yapı Kredi yayınları, Kitap-lık Dergisi ayrıbasım, Birinci basım, Ocak 2008,
İstanbul, 77s.

Saçları saman sarısı kirpikleri mavi’: Nazım’ın son yıllarında yazdığı şiir üzerinde şimdi durmayacağım. Zamansızlıkta birçok şeyi atlamaktan korkuyorum. Üstelik Nazım bir çırpıda yorumlanacak biri değil.

Kuşkusuz defalarca okumuşluğum vardır. Değişik yaşlarımın Nazım duyguları da değişikti.

Bu görkemli ve Türkçede aşılamamış Nazım şiiri için söylenebilecek şey; bunun gerçekten içerikle biçimin diyalektik bir çoğulluk içinde kusursuz buluşması olduğu. Burada tikel tümelle, ben toplumla (aynı zamanda sen’le), sol sağla, sosyalizm kapitalizmle, şiir düzyazıyla, kurulum yıkımla kusursuz bir uyum/uyumsuzluk içre dans ediyor. Şiir hiçbir dizesi ya da bütün olarak tamamlanmıyor ama hiçbir dizesinde ya da tüm olarak eksik değil. Bütün duyguları acemi, yeni yetme ve sonuna değin olgun ve yaşanmış.

Türkçe ve Nazım ve şiir ve sanat ve insan ve…

Kişisel olan politiktir, politik olan da kişisel.

***
Durrell, Lawrence; İskenderiye Dörtlüsü 1. Justine  (1957), Çev. Ülker İnce
Can  yayınları, Birinci basım, 1984,  İstanbul,  275 s.

*
Durrell, Lawrence; İskenderiye Dörtlüsü 2. Balthazar  (1958), Çev. Ülker İnce
Can  yayınları, Birinci basım, 1984,  İstanbul,  272s.

*
Durrell, Lawrence; İskenderiye Dörtlüsü 3. Mountolive  (1958), Çev. Ülker İnce
Can  yayınları, Birinci basım, 1985,  İstanbul,  366s.
1984 Azra Erhat Çeviri Ödülü

*
Durrell, Lawrence; İskenderiye Dörtlüsü 4. Clea (1960), Çev. Ülker İnce
Can yayınları, Birinci basım, 1985, İstanbul,  320s.
Lawrence Durrell’la Konuşma, Magazine Litteraire, 1982

İskenderiye Dörtlüsü (The Alexandria Quartet), Durrell’i dünyaya kabul ettiren romanı. Dörtlü,  adı üzerinde: Justine (1957), Balthazar (1958), Mountolive (1958), Clea (1960). 1984’de Can yayınları çeviriyi üstlenmiş  ve olağanüstü bir çeviriyle (Ülker İnce) Türkçeye, dilimize kazandırmış. Çeviri yapıta bir kat daha değer kazandırmış bu açık. Bu da Lawrence Durrell’in şansı, diyelim.  Bir çeviri olayından  söz ediyorum  (her zamanki gibi geçiştirilmiş kuşkusuz) ve bu dörtlü yalnızca çevirisi için bile okunur, okunmalı demek istiyorum. Baskı daha nitelikli olabilirdi. Bugün basılsa farklı olur sanırım. Belki dört cilt bir arada, ciltli bir baskı olabilir. Neden olmasın?


Akşit Göktürk, bu ada (İngiliz) yazınının uzmanı küçük bir sunu yapmış. Bir küçük mücevher... Durrell’ı poetikasıyla dünya ve İngiliz yazını içerisinde durduğu yerde saptayabilmek, bunun anlamını ortaya çıkarabilmek için. Yetersiz kuşkusuz. Çünkü bir sunu.

Durrell’in yazısının Freud ve Einstein’a borcu ve göndermelerine işaret etmiş yeterince. Hoş bunu Balthazar’ın girişinde yazarın kendisi yapmış ki, bu hiç hoşuma gitmedi ve Durrell hakkında olumsuz düşüncelerimi pekiştirmekten başka bir şeye yaramadı. (Evet, sevgili okurum, her kimsen, ben kim oluyorum, senden daha sık bunu  ben kendime soruyorum, hiç merak etme.)


Durrell’in İngiliz Gizli Servisinin belki ‘kültürel açılım’ başlığı altında Ortadoğu politikalarının aracılığını yapan aynı zamanda maaşlı görevlisi olduğunu sandığım Lawrence Durrell (Attila İlhan açıkca İngiliz casusu olduğunu yazmıştı, yanlış anımsamıyorsam), Balkanlardan, Yunan Adaları, Kıbrıs derken Mısır İskenderiye’ye değin uzanıyor ve arkada, belli belirsiz, çağrışımsal politik ortamı gölgede bırakarak, emperyal Birleşik Krallığın yüksek çıkarları için görevini yürüttüğü sıralarda bir yandan da kendini kapalı bir oryantalizmin gizemli diline ve dünyasına, yeni dil deneylerine bırakıyor. Göktürk,  en azından İngiliz dili yazınının bunalım yaşadığı, büyük geçmişini sürdüremeyip popülerleştiği dönemde Durrell’in anlatısının o görkemli ‘kanon’a eklemlendiğini, süreği olduğunu belirtmeden geçmiyor. Görelilik Kuramının (Einstein) üç boyutlu uzam ve dördüncü boyut, uzamın üzerinde evrildiği zaman  açıklamasını yazıda deneylemek istediğini, Dörtlü’nün ikinci cildinin girişinde yazarın kendisi söylüyor zaten ve eleştiriyi bu anlamda kilitliyor bana kalırsa. Eleştirinin bunu bulgulamasını, yorumlamasını baştan önlemiş, belirlemiş oluyor. Dolayısıyla bu sakız, önsözden bu yana Durrel denince usa ilk gelen anahtara dönüşüyor. Bir yazarın ne yaptığını, neyi başardığını, bunu hangi araçlarla gerçekleştirdiğini ‘böyle’ söylemeye hakkı olmamalı (gerçekten mi?) Okumayı yazarın biçimlendirmesi bir tür ‘iğfal’ gibi geliyor bana da ondan. Okuru kirleten bir yazar (anlatıcı) konumudur bu.  Eğer bu deneyim kendisini ayrıca açıklamasaydı, okurun ve eleştiri kurumunun Dörtlü’yü hangi paradigmalar içerisinde kavrayacağını bilemeyeceğiz bu durumda. Neyse, gene de bu çok önemli değil. Sonuca bakabiliriz.

Bence bu dörtlü, ki Lawrence Durrell’ın başyapıtı sayılıyor yanılmıyorsam, gencecik yaşında yazdığı ilk kitabın, yani Kara Kitap’ın taşıdığı esinlerin mirasıyla gücünü ve etkisini sağlıyor hala. Ben öyle görüyorum. Gerçeküstünün keskin ve dolayımlı bir yergi(sel dil) ile buluştuğu , İngilizceyi yerçekiminden kurtarmış Kara Kitap’ın dili ve biçemi, bir tohum gibi geleceğin dallı budaklı, görkemli ağacını içinde barındırıyor (gibi geldi bana.)


Yoksa anlatıda görelilik, aynı olgunun, olayın, ruhun farklı görünüm ve nesneleştirmeleri , çok da yeni, denenmemiş bir şey değil. Anlatı varolduğundan  beri belki de sözkonusu (belki bu ileri gitmiş bir sav olabilir.) Öte yandan çağrışımsal kurgu, öznenin anlatı kişisi, anlatıcı, üst anlatıcı, yazar, üst-yazar olarak dizilişi de, içinde epeyce bir çeşitliliği barındırabilen bir olanak olarak değerlendirilmiştir (daha önce de.)


Bu son zamanlarda ‘anlatmak’ üzerine çok düşünmeme karşın, bu çelişkinin kurgusal bir anlatıda çözümsüz olduğuyla olası ama sınırlı çözümlerin bulunabileceği seçenekleri arasında yalyapalayıp duruyorum. Eco okumuştum (Anlatı Ormanlarında Yedi Gezgin miydi?) . Tabii başka şeyler de…


Sinema nasıl en ‘hiper’inde bile soyutlamadan kaçamıyorsa, anlatı demiyorum, anlatıcı ‘konumlandırması’ da soyutlamaya mahkum, bu belki de yazana olduğunca okura da bir başvuru (referans, merci) sağlıyor. Çünkü anlatmanın uzam /zamanaşırı kurgusu belki de olanaksız, çünkü eşzamanlı(lık)  altyapı üzerine izdüşürülmek zorunda. Tuvalin üzerine düşürülmek zorunda olan yaşam, yani resim gibi. Kurgu düzeyinde, teknik düzeydeyken  bile,  bu aldanış’ı mutluluk, haz kaynağı gibi görüp gösterebiliyoruz. Bu bir erdem mi, yoksa bir üst-üst-gerçek olanaklı mı? Belki de sanat dediğimiz şey, varsayılmış ve az çok üzerinde uzlaşılmış başvuru noktalarına borçlu varlığını.

Peki, Durrell’in çokseslilik izlenimi veren romanı gerçekten çoksesli mi, değilse neden? Kuşkusuz, dil, sözcükler belki de tür olarak, bir tek şiirde her türden  yerlemi, dil(sel) düzeneklerini kırma gücüne sahip. Şiir bir şeymiş gibi görünürken bir şeymişliğini yadsır. Şiiri anlatıdan ayıran belki de budur. Anlatıya gelince yerçekiminden kurtulması olanaksız olsa gerek. Evet, Einstein Büyük Alan (Kuramı) peşindeydi. Orada yerçekimi, çekirdek gücü, elektromanyetik güç, vb. tek bir evrensel alanın görünümleri olarak ‘hiç’i, ‘yokluk’u  imleyebilirdi. Yani diyeceğim, dizgeiçi olduğumuz sürece ‘yerçekimsiz karanfil’ şiir imgesi olarak bir tek, serseriliğini duyumsayacak, özgürlüğü yaşayacak ve yaşatacaktır. Buraya şundan geldim. Tüm bu açıları, görüleri buluşturan şey, bu farklılıklara da işaret ederek, bireşimsel açıklamaların konusu olmuştu ve demek ki Lawrence Durrell, yerel, yatay, mimetik bir ufuk çizgisinde eşdeğerliliğin tartışmaya gelmez, sigaya çekilemez dizilerine başvururken, yani dizge yıkıcılığına soyunurken günümüz postmodernizminin öncülüğünü yapıyordu bir yandan. İşin tuhafı en büyük anlatıya, ‘güneşin üzerinde batmadığı imparatorluğa’ vererek sırtını… Anlatı(sı)nın bu noktasında o bir ‘efendi’ kuşkusuz. Ama bir o kadar da geride duruyor, Conrad’ın çok çok gerisinde. Anlatmaya çalıştığım, burada bir çelişki olduğudur. Çözülüşe tanıklık eden yazar, umutsuz, ama daha çok da kayıtsız izleyici konumundan bütünlük ideasından elinde kalanın hesabını yapıyor. İlginçtir, Woolf da bir hesaplaşmaya girmemiştir. Ruhu didik didik bölünür ufalanırken…


Çokseslilik dediğimiz, böyle bildiğimiz şey, izleğin kendi içinde yarılması, tümlüğünü koruyamaması, yürürken kendiyle çatışması,  ama yine de anıştırıp çağrıştırarak, göndermelerle kendine yollaması (ölüp ölüp dirilme diyeceğim buna): Yeniden Doğuş umudunu taşır hep.  Durrell’a bakıyoruz, daha çok algı üzerine bir çeşitleme onun anlatısı. Olgu, farklı algı açıları içerisinde farklı nicel, nitel tanımlarıyla kübizme özgü bir ‘çokluk, bolluk’ izlenimine yol açıyor. Oysa değişen cephedir ve olgunun gerisinde, ‘bilinemez’ varlık (Kant) boylu boyunca durmaktadır.  Ama içine sızılmaz, verili bu nesne (kent, insan, vb.) bir idea olarak başkalarının belleğinde taşınır durur.  Olgu kendini ‘böyle’ göstermiş, algı olguyu uzam ve zaman boyutlarında ‘böyle’ kavramıştır. Yani bir resim, çağrışımla aktarılmış, yazıya geçmiştir. Şimdi bundan Freud meselesi çıkabilir. Aslında tam öyle görünürken Lawrence Durrel’da psikoloji yok (belki de.) Pozitivizmdir baskın nitelik. Olgu bir öyle görünür, bir böyle. Yerlemlere (zaman içinde farklılaşan yerlemlere) bağlı olarak, ışığın açısı, rüzgarın yönü, göğün rengine bağlı olarak başka başka görüntüler sunar. Oysa giysi değiştiren aynı oyuncudur sözkonusu olan.  O zaman bir boyut düşmesi, eksilmesi gibi görmeye başlıyorum bu metinleri ve ilginçliği de buradan geliyor olabilir. Sözcüklerle tuvali boyamak gibi bir şey bu.  Geldik Lawrence Durrell’da betimlemenin gücü ve önemine. Bu kaçınılmazdı tam bu noktada. Koleksiyon için, toplum için kelebeği yakalayıp öldürmek, sonra çok iyi tanımlamak gerekiyordu ki varlığı kaçınılmaz kabul edilebilsin. Tür ulamsal çerçevelerde kendine doğru yeri bulabilmeliydi ve bunun en iyi yolu ‘sadık betim’di. Sorun, her bakış, her algıda olgunun farklı tanımlanabileceği olasılığıydı. İşte bu olasılıktı üzerinde durulmaya değer olan. Bundandır yazarın dilinin gökkuşağı renkleri taşıması. Dehlizlerinde, sokaklarında yol alırken burnumuza çarpan  kokuların bin türlülüğü. Bundandır ciddiyetin komikle bu enfes evliliği, bir aradalığı. Dilin frekans salınımı belirli bir aralıkta (algı sınırları içerisinde) titreşen varlık etkisi verir. Titreşen evren.  Aslında tanımlamakla başlıyor her şey, her bakış bir titreşim, bir salınım (uzun ya da kısa), ama sonunda titreşen ortak ve hiç anlaşılamayacak belki de, varlığın temelinde duran bir payda.  Yani uzlaşım kurmacadır, paradigmatiktir, bağlamsaldır.


Pursewarden, yazarı yansılayan roman kahramanı olarak bu sorguların, bu arayışların da karakteri, kişisidir.


İskenderiye Dörtlüsü öyle sanıyorum öncelikle anlatı(cı) teknikleri açısından özel ilgiyi hak ediyor. Burada anlatıcı konumunun yeri, sanal metinsel göndergeler, anlatma ritüelleri, vb. romanı özellikle Anglo-Sakson ve Frenk geleneğinin 17. ve 18. yüzyıllarına bağlarken geçmişin, hatta kurucu geleneğinin nasıl yeniden yorumlanıp çağcıl bir araca dönüştürülebileceğinin de iyi, etkili bir örneği verilmiş oluyor. Bu anlamda Cervantes’in Durrell’a verdiği şey üzerinde durulabilir. Ama metinden metine gönderme, yorumbilgisi, değer basamaklarını, hiyerarşileri göz ardı eden (yıkan demiyorum, böyle bir savı varsa da yazarın, galiba var, bunu anlatısında dışa vurmuyor) eşdeğerlilik, ağ yapılanması gibi sonsuz(luğ)a gözkırpan açık yapı tasımı biz okurları yeterince kandıramıyor (ikna), biz yine de bütün bu ilmekleri atan, bu görüntüleri oraya değil de buraya yerleştiren bir seçimin kaçınılmazlığına ilişkin ustalıklı bir kurucu oyun ve arkasındaki kavrayıcılığı (yani yazarı: Lawrence Durrel) yakalıyoruz.  Tam da böyle oluyor, çünkü Durrel çıkış noktası olarak Einstein’ı gösterse de, tıpkı Einstein’da olduğu gibi saltık bir göreceliğin onu İskenderiye Dörtlüsü’nü yazmaya değil, hiçbir şey yazmamaya götüreceğini bilecek denli zeki ve deneyimli bir yazar. İyi düşünülürse onun çabası da ve onun altında yatan niyeti de okudukça tersiymiş gibi geldi bana. Bunca oyunu, hileyi, engeli aşıp da, çölü büyüsüne takılmadan geçip de, sonunda ulaşacağımız şey Büyük Usta’nın kendisi olmalıydı (bunca marifetin sahibi yani).  Bir alt basamakta roman kişileri aynı zamanda metnin de üreticileriyken, tüm alt metinlere damgasını vuran bir üst metin, kuşkuyu derinleştirme görevi üstlenmiş olarak, metinler arası dolambaçlarda bizi bakışın sonsuz olabilirliğine, seçeneklerine uğrata uğrata, ‘salah’a (kurtuluş) diyemem, kendine ulaştırıyor. Gizliliği (Britanya gizli servislerinde yaşama biçimine dönüştürmüş) dilsel bir tutuma yedirmiş yazarın aynadaki imgesi, sömürgecilik-sonrası (Post sömürgecilik) bir yitiklik, boşvermişlik, elinden kurtulmuşa, kayıp gidene sığınma, bir tür anımsama ve yitirilen şeyi son izleriyle dondurarak, yazıya geçirerek saklama ve tüm bu karmaşaya bağlı, bunun kaynağına ve sonuçlarına sızmış şu ‘hüzün’le yakından ilgili…


Justine, bu Yahudi ‘kadın’ imgesi dinsel bir içerik taşıyor elbette (aynı zamanda). O ‘evreni yutabilecek karadelik’e çokca benziyor. Meryem anayla femme fatal’i ve daha nice şeyi içinde taşıyan bu karaktere tüm roman kişileri nerede duruyorlarsa ve hangi zamanda, oradan bakarlar. Yalnızca bu yüzden o sıradan, çok sıradan, yalınkat olduğunca zengin bir evrensel ekinin (kültür) şeytani bir bileşimi, iyilik ve kötülüğün belki biricik kaynağı. Onsuz edilemez ve onunla da. O sonuna değin bağlı (sadık) ve sonuna değin haindir. Masumdur ve aldatır. Aldatışı erili (erkeği) ardı sıra sürükler. Hem kendini bilir hem ne dediğinin egemeni, sahibi değildir.


Evet, yanılmıyoruz, oryantalizmin yarattığı bir karakterdir bu. Bu noktada Aziyade (Pierre Loti) ve diğerleriyle bir karşılaştırma yerinde olabilir. Bizi Durrell’in şair ve bıkmış dili yanıltmasın. Justine Doğu düşü, karabasanı, yoğun çekim odağıdır. Şiiri kendine çağırır durur, şairi de. Bu şair onu varetme, düşleme gücünün sahibi, efendisi Batılı (yazar) ‘dır. Justine’in durduğu yer gök (melek katı) ya da yer, çamur (ayartıcı şeytan) katı olsun, sonuç değişmez: o evrensel tuzaktır ve beyaz efendi o tuzağa düşmeden edemez. Bu tuzak serüveniyle, bu yolculukla varlığı gerekçelenir, kendine döner, bağışlanabilir çünkü. Odysseus bir ilkörnek kuşkusuz. Durrel’ın yaptığı da tam  bu yolculuk işte.  Yani Justine, sirenlerden biridir aynı zamanda, çağrılarına dayanılamıyan. Ee, bu durumda ve Nessim’e vb. ye rağmen, Doğu (burada Orta’sı, yani Ortadoğu) dişidir. Böyle olmak zorundadır. O delici, emperyal erkek için Sina, İskenderiye, delta ve Justine, bütün bunlar kaçınılmaz  imgelerdir.  Çölün oynaklığı, değişkenliği, hainliği ise Batı(lı)ya uygundur, hatta onun düşleminin bir tasarımıdır. Mimar Batılıdır.


İyi de Doğunun içinden baksak, eğer Doğuluysak (kuşkum var) ne görürüz? Bu Yahudi kadında, Justine’de ne görürüz? Böyle bir kadın(ı) görür müyüz? Böyle bir sorunun yanıtını veremem, hele burada hiç.


Yazarın kitabın (ciltlerin) sonuna eklediği ‘çalışma notları’ birçok anlama gelir. En başta metnin sahibi konusunda yanılmamızı önler. Metinlerarasında serseme dönmüş biz okurlar, usumuzu yitirmek üzereyken, tüm bunların arkasında duran masa başındaki adamı, yaratıcıyı görürüz ve ufkumuzda güneş doğmuş gibi olur. Hem kaynak imgelere (Ritsos, vb.) bu vurgu bir hedef şaşırtması niçin olmasın? Bir dürüstlük gösterisi olarak mı almalıyız bu belgesellik izlenimlerini. Öyle de olabilir. Kötü mü? Hayır, bunu söylemiyorum, bence iyi bile. Ama diyorum, bir yazar bunu boşuna koymaz kitabına. Doğrudan etkilerine değil, dolaylı etkilerine yönelmiş olmalı. Bunlar okurun, anlatıdan başka şey değil, bir şey anlamasını sağlama sınamalarıdır olsa olsa. Eh, iyi işte!  Görelilik Kuramı yeterince yara alsa da bu torpido gemiyi batırmaya yetmez.


Ben (kimim acaba?-ZK) dörtlüyü bitirip, umarım tüm yapıt üzerine topluca yazabilme şansına sahip olabilirim. Niyetim bu. Tek cilte takılıp kalmam doğru değil. Yine de:


Bir Yunan adasına (her şey olup bittikten sonra geçmişin çatışdığı bu üs) sığınan yaralı geminin şu sözleri yazarla anlatıcıyı sanılandan fazla yaklaştırıyor: “Bu kış gecelerinin derin sessizliğinde bir tek saat var: Deniz. Onun zihinde süren bulanık salınımının fügü üzerine yazıldı bu satırlar. Kendi yaralarını yalayan, delta ağızlarında somurtan, o ıssız plajlarda fokurdayan deniz suyunun boş ahengi.”(15) Kuşkusuz bu yaranın en iyi ilacı, ruhun gerçek onarımı sanatla olası. Proust’ta olduğu gibi: “Sanatın yararsızlığından söz ettim ama avundurucu yönleri üstüne doğru bir şey eklemedim. Beynim ve yüreğimle yaptığım bu işin avuntusu da şu: Ancak orada, ressamın ya da yazarın sessizliklerinde gerçeklik yeniden düzenlenebilir, yeniden yoğurulup önemli yanıyla sergilenebilir. Aslında gündelik eylemlerimiz, altın sırmalı ipet üzerine giyilmiş çuval bezinden bir giysi gibidir – derindeki anlamı gizler. Bir sanatçı, sanatı aracılığıyla gündelik yaşamda kendisini yaralamış, yenilgiye uğratmış şeylerle mutulu bir uzlaşmaya varabilir; sıradan insanların yapmaya çalıştıkları gibi alınyazısından kaçmak için değil, imgelem aracılığıyla, onu daha tam ve daha uygun bir biçimde gerçekleştirmek için. Yoksa neden incitelim birbirimizi? (…) Acının sanata dönüşeceği ana  kadar yeniden yaşamalarını istiyorum. Belki de boşuna bir girişimdir böylesi bilemem. Ama denemeliyim” (15)


Durrell’ın anlatım zenginliğine bir örnek vermek istiyorum: “Capodistria elinde olmadan her şeyi kadına dönüştürür; onun bakışları altında bir iskemle bile bacaklarının çıplaklığından utanır. Eşyalar gebe kalırlar. Masada onun bakışıyla bir kavunun uyanışına tanık olmuştum ben; karnındaki tohumların uyanışını duyumsamıştı kavun! Kadınlar, ince dudakların üstünde gezinen diliyle o dar, yassı yüze baktıkları zaman, engerek yılanıyla karşılaşmış kuşa benzerler.” (40)


Peki, romanın asıl kahramanı, kent, İskenderiye (ki onu Justine’den ayırmak olanaksız) ne anlama geliyordu: “Onu şimdi bu kentin bir evladı olarak daha iyi tanıyordum, bulmaktan korktukları şeyi aramaya yazgılı kadınlarına hazdan değil, acıdan şehvet duymayı buyuran bir kentti bu!” (51) Oldukça egzotik (bir meyveye benziyor değil mi?) “Bir kent, orada sevdiğiniz biri varsa bir evrendir.’(68) “Ertesi ilkbahar öyle kötü bir hamsin rüzgarı oldu ki, öylesini ömrümde görmedim. Güneş doğmadan önce çöl gözü cilt bezi gibi kahverengileşmiş, daha sonra, bir yanardağdan dökülen kül yığınları gibi Delta’nın üstünde toplanan ve koyu sarının bütün toplarını taşıyan bulutun kıyılarına dokunmadan yavaş yavaş kararmıştı. Kent sanki bir fırtınaya karşı bütün kepenklerini kapıyordu. Ani rüzgar esintileri, incea hırçın bir yağmur, bunlar göğün ışığını örten karanlığın ilk habercileridir. Şu anda kepenkleri kapatılmış odaların karanlığında görülmeyen kum her şeyi kaplamaya başlıyor; çoktandır dolaplarda kilitli duran giysilerde, kitaplarda, resimlerde, çay kaşıklarında, sanki sihirliymiş gibi birden ortaya çıkıyor. Kapı kilitlerinde, tırnak altlarında... Sert, hıçkırıklı rüzgar burun deliklerinin, boğazların zarlarını kurutuyor, gözleri iltihaplanmış gibi acıtıyor. Suyu kurumuş bulutlar sokaklarda kehanet gibi dolaşıyorlar; kum eski bir peruğun buklelerinin arasına dolan pudra gibi denize doluyor. Mürekkebi kurumuş dolmakalemler, kuru dudaklar –Venedik panjurlarının tirizleri boyunca ince beyaz kar gibi yığıntılar. Kanaldaki hayalet filikalar başları sarılı gulyabanilerle dolu. Arada bir tam üstten inen çatırtılı bir rüzgar bütün kenti fır fır döndürüyor, insan sankiu büyük bir girdabın anaforuna yakalanan her şeyin –ağaçların, minarelerin, anıtların, insanların- sonunda, geldikleri yere, çöle yeniden yavaşça döküleceklerini, dalgaların yonttuğu, bir yapıcısı olmayan kum tepecikleri kökenine geri döneceklerini sanıyor.”(161) Bu kent, yitik Batılı için aynı zamanda bir teselli kapısı, artık avutamayan Tanrının yerini dolduran bir ruhun, uyuşmayı ve unutmayı da sağlayan bir ruhun barınağı: “Umutsuz bir kendine-acıma duygusuna kapılmayıp, kent tarafından sahip çıkılmayı –eğer isteği buysa- önemsiz ya da acıklı anılarının arasında yer almayı arzu ettiğim için, kendimi olgunlaşmış sayıyordum.” (208) Ve artık geride bir anıdır kent, tükenmiş, yapayalnız kalmış, dingin yazarın acılı anımsamaları içinde: “Ta oralarda bir yerde, leylak rengi ufuk çizgisinin ötelerinde Afrika var, yavaş yavaş unutkanlığın erittiği anılar yoluyla insanın duyguları üstünde ince etkisini sürdüren İskenderiye var; dostların, çok eski olayların anısı. Zamanın, ağır işleyen gerçekdışılığı onları kıskacına alıyor, çizgilerini bulanıklaştırıyor –öyle ki bazen bu satırlar gerçek insanların davranışlarını mı anlatıyor diye kuşkuya düşüyorum; yoksa çevrelerindeki dramı hızlandıran birkaç cansız nesnenin öyküsü mü- yani siyah bir göz bandının, bir saat anahtarının ve de bir çift sahipsiz evlilik yüzüğünün…”(267)


Bir de Justine’in neliğine ilişkin yaklaşımlara bakalım: “Bir bakıma onun aradığı şey yaşam değil, yaşamın amacı olabilecek önemli bir ipucuydu.”(76) “Clea bir keresinde onun için şöyle demişti (onun yargıları genellikle acımasızdır):Gerçek bir orospu, bir erkeğin gerçek sevgilisidir-Justine gibi; onda erkekleri yarabayabilecek güç var. Ama elbette bizim dostumuz, o görkemli eski zaman yosmalarının yirminci yüzyıldaki sığ bir kopyası… Toplum Justine’e kendi rolünü oynama izni vermedi, türlü sıkıntılarının üstüne bir de suçluluk yükünü ekledi. Çok yazık. Çünkü o tam bir İskenderiyeli.’ (84) Ona güvenilemez ama ondan kaçılamaz da: “Ama ne tuhaftır ki, beni tekin olmayan bu devingen kadına çeken şey onun kişiliğindeki kusurların ta kendisi, ruhundaki bayağılıklardı. Belki de onlarda kendi kişiliğimdeki güçsüzlükleri buluyordum, belki benim tek şansım onları daha iyi gizleyebilmemden geliyordu. Bizim için cinsellik, her gün çevremizde tomurcuklanıp dal budak salan zihinsel bir yakınlıktan perdeye yansıyan imgenin ancak küçük bir parçasını oluşturuyordu.”(148) “Yani Justine’in durumu için konuşursak, düşlerinin, korkularının getirdiği düşünsel hastalıklardan kurtulunca, bir torba gibi içi boşalıverdi. Boş düşler yaşamında öylesine uzun süre ön planda kalmışlardı ki (…) Onu sürekli devindiren şey hastalıktı, hastalık ortadan kalkınca yerini tam bir tükenmişlik aldı. Deyim yerindeyse, yaşamdan isteklerini cinsellikle söndürdü –neredeyse usunu bile. Özgür istencin en son sınırına giden bu tür insanlar bir yerden yardım istemek, kesin kararlar vermek zorunda kalırlar. Bir İskenderiyeli olmasaydı (yani bir kuşkucu) bu iş din değiştirme biçimini alabilirdi (…) Sanırım Nessim, Justine yaşadığı sürece başka hiç kimseyle en küçük bir insansal ilişkiye asla dayanamayacağı kanısındaydı.”(284)


Romanın 18.yüzyıl Avrupa romanının söylem biçimini yansıladığını (dönüştürerek) belirtmiştim bir yerde. İçerik ve duygusal ton olarak da bunun böyle olduğunu, Dörtlü’nün gerçekte bir aşk (hatta tutku) romanı olduğunu belirtmek yerinde olur. Aşkın nesnesine dönük göreli bir kuşkuculuk, bir açıdan aşkı tanımlama girişimi diyebileceğimiz (ki bir oyuntudan, bir yontudan bile söz edebiliriz) metine aykırılık niteliğini verse de, onu aşk söyleminin kanonuna bağlamada yapısal denemelerle de ilgili olarak güçlük çekiyor olsak da, sonuçta aşk üzerine bir roman bu. Bir atmosfer, kendini kent, bir kadın, çöl, tutku, güven arayışı, vb. olarak dışa vursa da, aşktır etrafında dolanılan şey. Yerel ya da evrensel tüm algoritmaları kapsadığı varsayıldığına göre, aslında bir ‘Babil söyleni’ olarak da, köpük köpük bir sodome’ye, baştan çıkmışlığa da göndermeleri bulunmaktadır. İzlenen, gözlenen, gösterilen bir şeydir daha çok da. Kökü kentin bağırsaklarında, İskenderiye’nin, çölün Bedevi kıyıcılığında gizli kan soyluluğunda pırıltılar saçan, alev alev yanan şehvetin değerli incisidir bu belki de. Bir takınak, sapkın bir tutkululuk, kültürü yıkıp aşmış evrensel omurdaki haz titreşimi olarak dalgalanan…arzu. “İşte o zaman aşk denen şeyin tüm gerçeğini anladım: Aşk her şeyi alan ya da her şeyi veren bir saltıktır. Acıma, sevecenlik gibi öteki duygular yalnızca dış çemberde yer alırlar, toplum ve töre yapılarına aittirler. Sert, acımasız Afrodit’in kendisiyse bir putatapıcıdır. O, beyinlerimizi, içgüdülerimizi değil, asıl kemiklerimizi gagalar.” (115) Kuşkusuz arzulu aşk içinde: “Gerçekten, sevdiklerimizi kesmek için birbirimizi balta gibi kullanıyoruz.”(123) Başka nasıl olabilirdi. Sevmek cinayet girişimi olacaktır bir yerden sonra. Çünkü budala, aşağılık yaratıklarız: “İki bacak üstünde yürüyen kendini beğenmişlikten başka bir şey değiliz!” (127) Aşk neydi? Onu şu sürtüşmeden, cinsel eylemeden, mekanik deviniden ayıran bir şey gerçekten var mıydı?:”Sorum kuşkusuz cinsellik denen olağanüstü boğuşmayla ilgiliydi, yani Levantenlerin renkli argosunda dendiği gibi, bir croissant’ı (ayçöreği) iki de memesi olan yaratık adına bir erkeği umutsuzluğa sürükleyebilecek içe girme edimiyle ilgiliydi. İçerideki ses gittikçe yükseliyor, cilveleşmeli bir iniltiye, bir bağırtıya dönüşüyordu –eski tahta tirizli karyolanın gıcırtılarına, hemen parlamaya hazır bir insan sesi ekleniyordu. Sanırım üyesi olduğumuz sıradan insanlar dolayısıyla Justine’le ben işte bu edimin tıpkısını paylaşıyorduk. Fark bunun neresindeydi? Duygularımız bizi, şu basit, şu boş, şu hayvanca edimin gerçeğinden ne kadar uzaklaştırabiliyordu? O alçak akıl –yüreğin bitmez tükenmez catalogue raisonne’siyle birlikte- ne oranda sorumluydu? Yanıtı olmayan bir soruyu yanıtlamak istiyordum; ama kesin bir şey öğrenebileceğimden öylesine umutusuzdum ki, aşka değil, bilimsel bir şey olan paraya dayanan, ama henüz bu düşünceden zarar görmemiş aşk ediminin ansızın karşısına çıkarsam, belki de kendi duygu ve arzularımın gerçeğinin de karşısına çıkmış olurum diye düşünüyordum. Kendimi bu sorudan kurtarmanın sabırsızlığıyla perdeyi kaldırıp, parafin lambasının titrek, kısık, cizirdayan aleviyle kesik kesik aydınlanmış küçük hücreye yavaşça süzüldüm.”(203) “Onu severken bile aynı zamanda ölmekten başka hiçbir şey istemediğimi sanmaktan kendini alamıyordu! İşte dayanılmaz olan buydu.”(216) “[Nessim] Nefretin, amacına ulaşamamış aşktan başka bir şey olmadığını anlıyordu.”(227) “Aşıklar arasında asla denklik olmuyor.”(265) “İçimden geçeni söyleyeyim mi? Aşkın bu yakasında arayıp bulabileceğimiz bir dostluk olabilir mi? Aşk sözcüğünü daha çok kullanmak istemiyorum –o sözcük, o sözcüğün bütün uzlaşmaları benim için iğrençleşti. Ama ondan daha derin, buna karşın sözcüklerin, düşüncelerin ötesinde bir dostluk bulunabilir mi? İnsanın sadık kalabileceği birini bulması gerek galiba, bedence sadıklıktan sözetmiyorum (o papazlara kalsın) ama suçlu ruhumuzla.”(266)

*

Balthazar ve sonraki ciltler de yanılmıyorsam Marquis’den alıntılarla başlıyor. En azından Balthazar’da da iki alıntı var. Balthasar’ı annesine sunuyor Durrell. Ve belli ki Justine’i yazarken geliştirdiği düşünce, romanın tekniğiyle ilgili, anlatıda görelilik kuramını uygulamaya dönük yöntemi ikinci cilde (Balthazar) başladığında kesinlemişti. Çünkü bu cildin girişine bir not koymuş yazar: “Üç ölçek uzama karşılık bir ölçek zaman.” Üstelik hangi cildin kuramın hangi boyutuna denk geldiğini de belirterek. İlk üç cilt uzama yayılmaktadır. Doğalcı roman geleneğine bağlı kalan üçüncü ciltte (Mountolive), ilk iki ciltin anlatıcısı yer yer nesne ya da özne konumundadır.  Son cilt zamana ilişkindir bu durumda. Bu önemli notta Durrell, kendisini Proust ve Joyce’dan ayıran şeyi bir tümceyle şöyle belirtiyor. Onlarda zaman, Henri Bergson’un ‘süre’sini açımlar, ‘uzam-zaman’la ilgili değillerdir. Sonuç gerçek anlamda bir ‘bilim-kurgu’ olsa da, denemeye değer diye bitiriyor notunu.


İkinci cildin sonunda gelişen okurluk kanım, yazarın katkısının İngiliz dilinin yetkin ve özgün kullanımıyla yakından ilgili olduğuna ilişkindir.

Gerçekte yazın kanonu içerisinde bir Faulkner’ın yaptığına benzer bir şey, kendi kentini, yokülkesini yaratmıştır bu dörtlüde Lawrence Durrell. Emperyal devletin temsilcileri yerel kültürlerle bağlarını derinleştirmiş, kişiselleştirmişlerdir. Bu hem kaynaklardan bir kopuşa, hem de her şeye rağmen dışarıdalığa uygun bir yapısal çelişkiyi taşıyan göstergeye (imgeye) dönüşmüş, bu çelişik yapının ruhsal titreşimleri yine de çöküşü, çürümeyi önlememiştir. Egzotizm, oryantalizm kurtulunamayan bir etiket gibi tüm öykünün dibacesinde kalakalmıştır. Bundan belki de en çok nefret edenler bu dünyanın göstergelerini taşımak zorunda kalmışlardır. O zaman daha geceye ve daha diplere umutsuz bir kendini bırakıştan başka bir gerçek ve bunun karanlık anlatısından başka ne kalır geriye. İmparatorluk tarihini tamamlamıştır. Uzaklardaki kalıntıları Conrad’ın (Apocalips Now) asi generali gibi yerel ve geçici sapmalar, aykırılıklar, sağlıksız dokular olarak bir süre rengarenk tavus kuyrukları gibi dolanacaklardır usun sınırlarının eşiğinde. Us ölüdür çoktan. Cenaze töreni yapılmaktadır.

Ben Durrell’in yapıtını bu ‘batak’ bağlamı içerisinde okuyorum açıkcası. Durrell ‘doymuş’ insanlarıyla dramatik bir kurgu çatmamıştır gerçi. Bataklık ya da çöl (Sina) içine çekebilirdi böyle bir yapı ve çatıyı. Bunu ve ötesini kavrayacak zeka ve ustalığın sahibi kuşkusuz, yazarımız.


Bu yüzden atmosfer, kent, çöldür anlatılan aslında. Daha dürüst bir hesaplaşmayı Paul Bowles yapmıştır (Çölde Çay).
Ama Durrell’in yapıtını uzama kilitlemek yanıltabilir yine de. O bir yandan da anlatı üzerine bir anlatı, yazı üzerine bir yazı, kendi üzerine düşünen ve bu düşünceyi bilinçle geliştiren bir deneysel çalışmadır. Belki saygıdeğer yanı budur. Çünkü diğerinin örnekleri, hem iyi örnekleri az değil.


Romanındaki, sonunda kendine kıyan İngiliz yazar Pursewarden kendisidir. Çünkü kendi tezlerini Pursewarden’le dile getirir yapıtı boyunca sık sık. Örneğin, “’Sonunda,’ diyor Pursewarden, ‘her şeyin herkes için doğru olduğu anlaşılacak. Aziz ile Kötü Ruhlu kişi, ikisi iki ortak.’ Haklı.


“Gerçeklerden ayrılmamak için elimden geleni yapıyorum.” (11)  Yine:
Şöyle söylüyordu: ‘Uzayla zamanın evliliği, işte çağımızın en görkemli kavuşma öyküsü bu. Eski Yunan’da Eros ile Phsyke’nin birleşmesi bize nasıl şiirsel geliyorsa, bu da torunlarımızın torunlarına öyle şiirsel gelecek. Biliyorsun Eros ile Phsyke Yunanlar için bir olguydu, kavram değil. Çözümsel düşünmenin tam karşıtı örneksemeli düşünme! Ama çağın asıl şiirselliği, en üretken şiiri, n ile başlayıp n ile biten gizemde!” (154)


İlerde bir yerde de, üst anlatıcının hiç unutmadığı bir şey söylüyor Pursewarden: “Eğer şeyler hep göründükleri gibi olsalardı, insan imgelemi ne kadar yoksullaşırdı!” (21)


Genel yöntem üzerine bir alıntı daha: “Ama olayların birbiri üstüne çakıştığını, bir sepetin içindeki ıslak yengeçler gibi birbiri üstüne tırmandığını görmek hoşuma gidiyor.”(134)


Birbiri üzerine yığılmış, biri ötekini bozan ya da tamamlayan değişik doğrular.” (199)


Üstanlatıcı bocalamaktadır:


Şimdi bu yeni gerçeğin her zaman değerli bir hazine olması gerekir –ne yapsam? İlk gerçeğin [Justine-ZK] sınırlarını genişletsem, yeni kuracağım İskenderiye’nin temellerini bu bilginin moloz taşlarıyla doldursam mı? Yoksa ilk düzenlemeyi, roman kişilerini aynı mı bıraksam- değişen, eskisiyle çelişen yalnızca gerçeğin kendisi mi?”(200)


’Biz yaşayanlar için sorun daha başka –bir yürek biçemi oluşturmaya çalışırken zamanın dizginlerini nasıl kullanmalı- bunun gibi bir şey?  Ben yalnızca anlatmaya çalışıyorum. Güçsüz kişilerin yaptığı gibi zamanı zorlamamak –çünkü bunun sonu kendi kendini incitme, büyük iç acısıdır- ama dizginleri elimizde tutup ritmini istediğimiz gibi, işimize geldiği biçimde ayarlamak. Pursewarden, ‘Tanrım, bize sanatçıların kararlılığını, ustalığını ver,’ derdi, benim buna ekleyeceğim tek sözüm, yürekten bir Amin olurdu.” (265)


Peki, yazmasının amacı, Pursewarden’inki olabilir mi Durrell’ın: “Çünkü bir keresinde bir zarfın arkasına ‘Yazmanın amacı nedir?’ sorusunun yanıtını yazmıştı:’İnsan sanatın ötesine geçebilecek bir kişilik geliştirmek için yazar.” (152) Yani Proust’un yaptığı gibi mi?

Olayörgülerinin izini sürecek, romanın anlatı da içinde olmak üzere katmanlarını ayıracak, seçikleştirecek değilim. Bu başlı başına bir iş... Geniş zaman, özel amaç gerektirir. Ben genel izlenimlerle yetiniyorum.


Metinlerarasılık, yorumsallık yapının kurmaca temelini oluşturuyor. Bir metin dışarıdan özel bakışın içine sızarak olan biteni başka bir açıda ve anlamda yeniden biçimlendiriyor ya da bunu sağlıyor. İşte Balthazar bunu açıkca söyleyerek, üst anlatıcıya (yazarın bir altındaki) birlikte yaşantılanmış zamana ilişkin bir metin gönderiyor. Üst anlatıcı kendisini farklı yorumlanmış olaylar içerisinde aslında saltık bir özne değil, bazen öyle olsa bile, çoğu kez de öznelerarası bir ağın nesnesi gibi görüp yazıya geçiriyor. Bu durumda roman kendi anlatısına (anlatışına) bakıyor. Hareket eden kim, gözlemlenen tren mi, gözlemci mi? Birbirlerine göre nasıl dönüşürler?


Böyle bir görel çoğaltmalar, yansımalar dünyasında sesin de tartımı anlatının koyaklarında, görünür ışıkaltı bölgelerinde, yakınlaşıp uzaklaştıkça değişip dönüşür, ses de kulağın yerine göre değişik renk ve anlamlar üstlenir. Bu anlatıyı süreklilik duygusuyla koşut gelişen bir sesakışına, yer yer tekdüze bir fısıltıya, arabesk bir Ümmü Gülsüm şarkısına dönüştürür. İngilizcenin ses düzeninin bunun üstesinden geldiğini sanıyorum. Ama ben Arapça gırtlağına daha komşu bir dilden, ama yapıya içkin müzikalite duyarlığı taşıyan bir çeviri Türkçesinden okudum romanı. Bir şey yanıltıyorsa beni, bunun ne olduğunu kestirmem olanaksız. Ama sonuç, önümdeki bu Lawrence Durrell’i temsil eden metin, bir müzikal yapı olarak da varoluyor bir yandan.


Justine bölümünün kişileri üzerine Balthazar’da ışık ayrı açılardan düşmekte, bu onların tanıdığımızı sandığımız ama şimdi şaşkınlıkla hiç de tanımadığımızı anladığımız yeni ya da farklı diyelim gerçekliklerini ortaya çıkarmaktadır. Bu gerçeğin önceki gerçekten daha önemli, daha sahih, daha gerçek olduğunu söyleyememek: İşte bu noktaya getirmek, kanırta kanırta bunu itiraf etmemizi sağlamaktı yazarın yapmak isteği. Peki, bu ne denli yeni? Bu soruyu sormak zorundayız.


Justine portresine bakalım bir: “Gençlik işte. Ama gene de o sefil yaratığın içinde kötülük yoktu. O yalnızca Doğu’ya özgü hoşa gitme isteğinin  kurbanıydı, kendi yaşamında biriktirdiği ve sözün kısası, henüz kendisi için anlamı olmayan hazineden bu altın saçlı dostunu yararlandırmak istiyordu. Her şeyini verdi, çünkü hiçbir şeyin değerini bilmiyordu, ruhça gerçek bir parvenue’ydü (sonradan görme). (Nereden gelirse gelsin) her sevgiyi kanıtlayabiliyordu, ama yalnızca dostluğun çok kullanılan kalıplaşmış sözleriyle yapıyordu bu işi. Gövdesinin kendisi için hiçbir anlamı yoktu. Böylesine bir veriş gerçekten çok etkileyicidir, çünkü bir Arap insanı kadar sadedir, erken olgunluktan uzaktır, köylüler arasındaki içki içme alışkanlığı kadar inceliksizdir. Avrupalıların parçalanmış ruhunda aşk kavramı doğmadan çok önce doğmuştu o –aşk bilgisi (ya da yalanı) canlı varlıklar merdiveninde insanı, ancak doygunlukla öldürebilen, ama asla doymayan açlıkların tutsağı, en kolay incinen yaratık yapacaktı; yapmacık bir yazını beslememiş olsaydı- asıl yürürlük alanı olan –dinin konusu olurdu. Böyle şeyleri insan nasıl bilebilir?” (60) Yine Justine: “Bütün kadınlar gibi Justine de kendisine yüzde yüz inan duyduğu birinden nefret ederdi; sana belki tuhaf gelecek ama, onun eksiksiz hayranlık duyduğu biri hiç olmamıştı. Sonunda hiç değilse aldatarak cezalandıramayacağı birine çatmıştı –bağışlanamaz, ama sevindirici bir yenilik. Kadınlar derinlikli oldukları oranda ahmaktırlar.”(131)


Hiç kuşku yok, bir aşk romanı İskenderiye Dörtlüsü. Ama bütün anlatılar gerçekte aşk romanıdır, aşkın içine ne koyduğunuza, doldurduğunuza büyük ölçüde bağlı kalsa da bu. Durrell’da aşkı büyüleyici kılan şey, bu duygudan artık güvenle söz edememek, ‘emin’ olamamaktır. Bütün roman budur aşağı yukarı. Bence has romanların da kaynağında, kökünde böyle bir ikileşme yatar. “Benim ona olan ‘aşkım’, Melissa’nın bana olan ‘aşkı’, Nessim’in ona olan ‘aşkı’, onun Pursewarden’a olan ‘aşkı’- aşk sözcüğünü nitelemek için pek çok sıfat olması gerekir çünkü aynı nitelikte iki aşk bulamazsınız; ama hepsinde anlatılması güç ortak bir nitelik var, ihanetin ortak bilinmezi. Ay gibi hepimizin birer yanı karanlık – bizi en çok sevmiş, bizi en çok gereksinmiş kişiye ‘aşksızlığın’ yalancı yüzünü dönebiliriz: Justine nasıl benim aşkımı kullandıysa Nessim de Melissa’nınkini kullandı… ‘Bir sepet yengeç gibi’ biri ötekinin sırtına tırmanarak.” (140)


Sevdiğim,

“-Ne düşünüyorsun? Diye sordu.

“Ne düşünüyordum? Proclus’ta rastladığım bir bölümü. Orpheus’un gümüş bir soya –yani ‘gümüş bir yaşam sürmüş olanlara- hükümdarlık ettiğini söylüyordu; Balthazar’ın şöminesinin üstünde, galiba Pitagoras’ın beş köşeli yıldız biçimindeki tılsımının altında, pipo temizleyicileriyle kötülüğü hiç görmemiş, hiç duymamış, hiç konuşmamış olan tahta oyma Kızılderili maymunlarının arasındaydı. Ne mi düşünüyordum?  Yumuşak torbanın içindeki dölütü, buğdayların arasına çömelmiş çekirgeyi, insanın kafasında yankılanan bir Arap atasözünü: ‘İnsanoğlunun belleği mutsuzlukla aynı yaştadır.” Kapısı açılan kafesten yere bal gibi yumuşacık yayılan, kaçmayı hiç düşünmeyen bıldırcınları. Koku Pazarında Acem leylağı kokusunu.” (244)


Pursewarden’ın kitabında şöyle bir bölüm: ‘Birbirlerine baktılar, birbirlerinden ayrılmalarını önleyebilecek kadar ne gençliklerinin, ne de güçlerinin kaldığını anladılar.’” (245)


’İlkin’ diye yazıyor Pursewarden, ‘kişiliğimizdeki boşluğu aşkla doldurmaya çabalarız, kısa bir süre bütünlendiğimizi sanır, seviniriz. Ama bu, yanılgıdan başka bir şey değildir. Çünkü bizi dünyayın bütününe bağlayacağını sandığımız bu şaşılası yaratık, sonunda bizi ondan büsbütün koparmayı başarır. Aşk önce birleştirir, sonra ayırır. Başka nasıl büyürdük?” (256)


Çok az ipucu verse İngiliz kibiri yerli halka tepeden bakmaktadır: “.. kadınların kendilerinin, kötüye kullanılmaya teşne oldukları bir kentte.” (142)


Balthazar’ın dilinden, kendine kışmış, yatağında ölü Pursewarden’le Justin’in karşılaşma sahnesi denli etkileyici bir görüntü azdır. Justin halının üzerine işer. Ölüyü tokatlar: ‘Uyan, Pursewarden!’.

*

Durrell, Kara Kitap’la başlayan İskenderiye Dörtlüsü’yla süren, Avignone Beşlisi’yle bittiğini düşündüğü bir onludan söz ediyor söyleşilerinden birinde. Gerçekte aradaki kitaplar bir yana ben de ilk kitabı Dörtlüye bağlayan kanbağını azçok sezmiştim. Bir odak figür çevresinde uğuldayan yaşam tanıklığı uzamı ve zamanı yeniden örgütlüyor, bir gizli, ama o denli benmerkezci, hatta kibirli denebilir kişisel öykü, tarihsel, toplumsal, siyasal bir öyküyle eşleştiriliyor. Bu yazarın birebir öyküsüdür aynı zamanda. Yalnızca budur hem de. Dizginleri elinden kaçırmış, dişleri dökülmüş imparatorluğun bilgi, casusluk servislerindeki çifte kişilikli görevlilerin çırpınışları, yürüyen yaşamı kavramada ve biçimlendirmede geride kalışları ve kof gururlarının paçalarından süzülüp akışı, yazar bunu göstermeyi amaçlamasa da ister istemez ortaya çıkıyor. Ben bu romanı ve genel olarak Durrell’i gecikmiş bir ‘ağıtçı’ gibi gördüm (şimdilik). O öncülerinin de biraz gerisine düşüyor, ısrarla geçmişin ipliği pazara çıkmış değerlerine tutunuyor, Ortadoğu satranç tahtası gibi görmekle kalmıyor, insanlarını (Arap), kadınlarını tipik WASP süzüşüyle aşağılıyor, ama bu bataklıktan, bu çölden ve İskenderiye’den başka yerde de nefes alamayacağını biliyor. Yargılı neredeyse Doğuya… Oryantalizm bu bakıştan geriye kalan en boktan, pis kokan tortu, şey…
İskenderiye’yi, Mısır’ı görmek:


Düşman bir ülkede, insan aklının küçük bir yanılgısı yüzünden kocaman bir toplama kampından farkı kalmamış bir ülkede, küçük bir Hristiyan azınlığıydılar.” (Mountolive, 81)


’Bütün bu iç baskılara biz, doğrudan doğruya körüklediğimiz bağnaz dindarlığa dayanan bir ulusalcılığın ağırlığını da bir güzel ekliyoruz. Doğrusu ben diyecek söz bulamıyorum, ama bu dinin fizikötesiyle değil, yalnız ve yalnız etikle uğraşan bir savaş dini olduğunu unutmayın. Arap Birliği falan… Kardeşim, kendi sorunlarımıza yenilerini ekleyecek bu saçma sapan icatları nereden çıkarıyorsunuz (…) Siyasetimize yeni bir yön vermemiz, burada sahne gerisinde bir Yahudi gücü oluşturmamız gerektiğine inanıyorum. Hem de vakit yitirmeden.’” (Mountolive, 120)


Doğulu kadının Avrupa’daki anlamında kösnü düşkünü olmadığını bilinçaltıyla biliyordu; onun hamurunda yalancı duygululuk yoktur. Kendisi ne kadar kabul etmese de, onun gerçek tutkusu güç, siyasbet ve mülktür. Cinsellik hep düşüncesinde tıkırdar durur, ama cinselliğin devinimlerini paranın kinetik hoyratlığı kızıştırır. Bu ortak davranış alanında Justine ilk kez kendi olmayı başarmış, bir çiçeğin ışığa tepkisi kadar doğal bir tepki göstermişti. İşte tam o sırada, sakin sakin, serinkanlılıkla konuşup dururlarken, başları iki çiçek gibi birbirlerine doğru eğilmiş ve sonunda Justine şu görkemli sözleri söyleyebilmişti: ‘Benim yalnızca bana inanan insanlar için yaşadığımı nereden bildin?’.” (Mountolive, 235)


Arkada bir büyük duygu var, tüm anlatının arkasında. Ortadoğu’nun kaderi Türklerden koparıldı, ama Araplara bırakılabilir miydi? İskenderiye bir Arap kenti olabilir miydi? Bu seçkin, inceltilmiş soylu ekinin Avrupalı temsilcileri karşısında Memlik Paşa, Leyla, Navruz rüşvetle, baskıyla kullanılacak bir araç denli değer taşıyabilirlerdi. Avrupalıların çoğu yakışıklı, güçlü, akıllı kişilerdir, ama artık Yahudileri de, Ortadoğu sahnesinde ortaya çıkıp İngiltere’nin durumunu da, özellikle başlangıçta güçleştiren ve silahlı ayaklanma hazırlığı içindeki şu Yahudileri de Batının yanında görmenin zamanıydı. İngiltere karar veremiyordu. 1940 sonları, 50’li yıllar… Manda yönetimlerini ve rüşvetle istediği gibi yönettiği Arap yönetimleri mi, yoksa Batı ekininin parçası Yahudiler mi? Rum ekini ve siyasetleri konusunda da bu ikircimi yaşamaktadırlar bir yandan (Acı Limonlar).


İşte yazarlığı denli Durrell’i önemli bir tarihsel figür yapan şey de bu. Casus Lawrence’in görevini kaldığı yerden sürdüren aydın, yazar, Dışişlerinde istihbaratçı Lawrence Durrell. Tüm 20. yüzyılı kesen aydın, sanatçı ve gizli servis görevlisi olarak tanıklık Durrell’i ve kuşkusuz yazısını da özel kılıyor. Bu tanıklığı önemli bulduğumu belirtmeliyim. Hem de değerlendirmeleri merkezin gerçeğe uzak düşmüş köhne yargılarından daha gerçekci ve inandırıcıdır. O zamanın eğilimini, Ortadoğu’nun gelişme dinamiklerini çok doğru görmüş, sonradan onu haklı da çıkaran kestirimler yapabilmiştir. Yugoslavya’dan, Kıbrıs’a, oradan Ortadoğu ve Filistin sorununa… Yanlılığı ikincildir, önemli de değildir. Siyasal, hariciyeci kimliği onu Avrupa’daki ‘yitik yazarlar kuşağı’ üyesi olmaktan korumuş olmalı. Zengin tanıklığı zengin bir dil biçemi olarak gerçekleşmiş, çok özel bir kesişimin ayrıtından bu koca yapıt filiz sürmüş, çiçeklenmiş… Dil, egemenliğini yitiren bir imparatorluğun çakımlı, gitgelli, umutsuz, zevke gömülmüş dilidir. Tanrı ölmüş, dil bağlarından kurtulmuş, ten teni acıtarak, çizerek izini bırakmaya yeltenmiştir. Ama acıtanla canı yakılan farklı ekinlerin niteliklerini taşımaktan ötürü çekici, büyüleyici bir dansın içindedirler. İskenderiye bir sırçaköşktür. Kozmopolitizm bu huzursuz, gerekçesiz kalmış, güçlerini hala koruduklarını inatla kanıtlama çabası içerisindeki seçkin Avrupalılara sığınak olmuştur. Kuşkusuz bir yere değin geçerlidir bu anlatı. Beyaz Efendi’nin kendisinden vazgeçişinin bir sınırı vardır. Üstelik alttan alta gerçek yürümesini sürdürür. İsrail Devleti kurulacaktır. Memlik Paşaların ömrü uzun olamayacak, Arap Birliği kurulamayacaktır.


Bütün bunlar yapıt için açıklayıcı mı? Bir yere değin, evet.

Bir aşk öyküsü olduğunu, oldukça gizemli bir aşk öyküsü olduğunu yinelememe izin verin. Mountolive, dörtlünün beni belki de en çok heyecanlandıran bölümü oldu. Acaba diyorum bunda, anlatıcı-metin ilişkisinde geleneksel çerçeveye özenle ve özellikle bağlı kalınmış olmanın rolü olabilir mi? Kendi zevkimden kuşku duymam için iyi bir deneyim aslında Durrell okumak. Çünkü o, yazısının birçok dolayıma bağlı olduğunu, bir geçiş yazısı olduğunu biliyor, belirtiyor. Büyükelçi Mountolive ile Leyla Hosnani’nin bu tuhaf aşkının dünya yazınında belki bir eşi daha yoktur. Ama yalnızca bu aşkın mı, Mountolive’de öyle sahneler, öyle konuşmalar (diyalog) var ki, bir yazı ustasıyla karşı karşıya olduğumuzu anlıyoruz.


Mountolive’le birlikte üstanlatıcı, anlatıcı, yazı ilişkileri daha önceki ciltlerden farklı düzenleniyor. Burada önceki anlatıcı roman kahramanı yazar (David), üzerinde konuşulan, yorum yapılan, ikincil bir roman kişisi. Yazar, değişik anlatıcı katmanlarındaki anlatıcılarla yer yer buluşuyor, örtüşüyor, ayrışıyor. Onun Pursewarden’a (kendine kıyan bir başka yazır roman kişisi), David’e, kimi kez Balthazar’a yakınlaştığı açık. Ama Durrel’ın yapmak istediği ‘genel görelilik’ kuramının yazınsal karşılığını oluşturmak.


Bu durumda uzamın zamanla ilişkisinin gözlemci noktasına göre değişkenliği, Lawrence Durrel’i anlatıcı (yeri, kişisi, uzaklığı, vb.) konusunda odaktan kuşku duyurtacak denli zorluyor bizi. Bu teknik onun anlatısına inanılmaz bir devingenlik, canlılık, renk katıyor. Öte yandan olay örgüsünün ilineksel ve ussal akışı zorlaması, terslemesi, akış yukarı, akış aşağı ya da enine yayılması, toplanması, zamanın anlatıcının durduğu nokta ve açısına (ufuk) göre kurgulanması, algının çokparçalılığı ve nesnellik izlenimi arkasında yanıltıcı izlenimlere yatkınlığı, yargılarımızın, köklü yaşantılarımızın, belleğimizde birikmiş anılarımızın güvensizliği, vb. birçok ve karışık görünen, ama bence daha çok yoğun emeğe ve yapılmak istenen şeyin doğrudan bilincine borçlu uygulamalar (yazma tekniği) bir oyuna değil, böyle düşünmek istemem, tümlüğü ve tamlığı konusunda yanılmazlığına ta başından beri inanmış ama yanıldığını gören, parçalanan, dağılan bir emperyal bilincin ‘saltık’ olanı yitirmesinden kaynaklanan bir ‘son görev’e, bir ‘ayin’e çıkarıyor dönüp dönüp bizleri…

Buna yazının Rokoko biçemi desem, Barokla iç içe bir Rokoko uygulaması ya da Gaudi’nin mimarlıkta karşılığı bir tür Yeni-modernist bir teknikten söz etsem yanılmış olur muyum acaba? 20. Yüzyıl başlarında İstanbul, İzmir, İskenderiye vb. Osmanlı kentlerinde etkin mimari biçemin Durrel gibilerini nasıl biçimlendirdiğini kestirmek zor. Ama anlatılan kent, İskenderiye, onun coğrafyası, kokusu, karanlığı, denizi belki de romanın çıkış noktası.


Kuşkusuz bir yerde büyülü bir çekicilik olarak görünen şey öbür sayfalarda bir siyasal izlenceye adanmışlığa bağlanabilir. Orada gizlenmiş olan burada açığa çıkarılabilir. Nessim, Justin her ciltte başka kişilerdir. Değişmeyen, ki bunu izlemek, yakalamak önemli olabilir, yazarın (Lawrence Durrel’in) en çok örtüştüğü kişi, Pursewarden’dır. O büyük anlatının esini, kaynağı gibi durur. Birçok kişi açıktan ya da gizli onun çevresinde örgülenir. Ama özkıyımı görev anlayışı ve sorumluluk duygusuyula ilintilendirilir hemence. Biz daha soylu, felsefi seçimlerde takılı kalmışken… Öyle sanıyorum bu roman karakterlerinin gerçekliğini kurtarırken, bize ‘kendine gel!’ türünden bir çağrıdır. Önemlidir.


Mountolive’in Tanrı-yazarı klasik sağlamlığa ne denli egemen olduğunu kanıtlar bize. Yapı kusursuz, kurgu doğrudur. Ölçülere uyulmuştur. Ama biz artık biliyoruz ki, hala bildiğimiz, gördüğümüz şeye güvenemeyiz, hala yanılıyor olabiliriz. Kipti Nessim, kardeşi Naruz’un davasına ihanet etmiştir. İsrail projesine, Hristiyan olmasına rağmen bağlanmıştır. Justine’in David, Pursewarden aşkları Nessim’in bu ikisinden bilgi sızdırma operasyonunun bir uygulamasıdır. Justine İsrail davasının bir militanıdır ve bu ikna etmiştir Nessim’le evlenmeye böyle bir kadını.


Bu büyük sevgi anlatısından iki alıntı yapacağım, aşka ilişkin. Bir kanı bu, yanılgı payı da taşıyan… Çünkü Nessim’le Justine’in arkasında duran aşk bir araç olarak kullanılabilmiş, belki de elimizde bir tek gerçek kalakalmışızdır: yaşam tanıma gelmez, indirgenemez bir şey.

İşte:

Söyleyecek yeni şeyler bulma sıkıntısına düşmeden bir düzineden çok mektup yazamazsınız. İnsan deneyimlerinin en zengini olan şey, aynı zamanda anlatım olanakları bakımından en sınırlısıdır. Sözcükler her şeyi öldürdükleri gibi aşkı da öldürürler.” (Mountolive, 53)
Ve:


İnsan aşıksa, aşkın ne kadar utanmasız bir dilenci olduğunu bilir; aşkın olmadığı yerde insan acıma duygusunun tepkileriyle, düşlediği mutluluğun kalpıyla avunabilir.” (Mountolive, 357)


Durrell bir estetik kuramı geliştiriyor olabilir mi? Genellikle Pursewarden’ın (gölge yazar, Durrell’i karşılıyor sıkça) ağzından, evet. Bu roman uygulaması (Dörtlü) bir tez ve Pursewarden’da roman kahramanı yazar olarak bu tezi kendi poetikasının temel dayanağı olarak ileri sürüyor. (Bkz. Justine, Balthazar) Mountolive’den bir alıntı çok ilginç bir savı da atıyor ortalığa. Sanatçı için sanat diye bir şey yoktur. Eğer Durrell’in öne sürdüğü gibi, sanat bir ‘adını koyma, ad verme’ işi ise:

Bence sanatçı için –toplum için de öyle ya- sanat diye bir şey yoktur; sanat yalnızca eleştiriciler, önkafada yaşayanlar için vardır. Sanatçı olsun, toplum olsun bir sismograf gibi hiçbir mantıklı açıklaması olmayan elektromanyetik bir yüklemeyi kaydederler. İnsan doğru ya da yanlış, başarılı ya da başarısız, bu tür bir iletinin rastgele sürdüğünü bilir. Ama onları öğelerine ayırmak, burunüstü yere çakmak –insanı hiçbir yere götürmez. (Sanata teslim olamayanlara özgü bir yaklaşım bu, sanıyorum.) Mantığa aykırı gibi mi? Neyse. (Mountolive, 133)


Aşağıda eşsiz diyalogda bir retorik, yapaylık duygusundan sözetmek acımasızlık olur. Bu konuşma insanın içini yakıyor. Melissa yalnızlığa karşı kendini savunmuyor, çünkü o yalnızlıktan ibaret:

Yeniden dans ederlerken, ama sarhoş bir alaycılıkla, şöyle dedi: ‘Melissa, comment vous defendez-vous countre la solitude?’ (Melissa, yalnızlığa karşı kendinizi nasıl savunuyorsunuz?) Onun verdiği yanıt, tuhaf bir nedenle, yüreğine bıçak gibi saplandı. Melissa, ona, deneyimsizliğinin bütün yalansızlığıyla bakarak sakince cevap verdi: ‘Monsieur, je suis devenue la solitude meme’ (Bayım, yalnızlığın kendisi oldum ben).” (Mountolive, 195)


Kişiler roman boyunca aslında dönüşmezler. Bu anlamda bir ‘gelişim romanı’ değil Dörtlü. Bu izlenimi bize veren şey farkındalığın, algının, bakış açısının değişmesi, değişik ışık altında gerçeğin ve kişilerin farklı görünmesi. 1. Ve 2. Kitabın Justine’i 3. Kitapta, Mountolive’de nasıl da değişir. İlk kitapta Justine İskenderiye’yi terk eder, İsrail’de yeni yerleşme bölgelerinden birine gider. Bambaşka biri olur çıkar. Biz bir aşktan çıkmış çekici, olağanüstü kadın öyküsüyle burulur, kalırız. Mountolive’de Justine’i yeni İsrail Devleti düşüne kendini adayan tam bir Jean D’Arc gibi bulur, görürüz. Öykü de zaten artık aşk öyküsünden çok inanç ve adanma öyküsüdür:

Justine’in içinde zenginliğin ve entrikanın güc, tutkunun elçileri harekete geçmişti. Yüzünde, ancak kendilerini dine adamışılarda görünebilecek bir arılığın parıltısı vardı! ‘Senden talimat almaya geldim, yeni bilgiler almaya geldim,’ dedi.” (Mountolive, 237)

Bir yandan da kendi kendine hep şöyle düşünüyordu: ‘Bütün bunlar bitince, yitik çoçuğunu bulduğum zaman –o zaman birbirimize öylesine yakın olacağız ki, artık beni bırakması diye bir sorun kalmayacak.’ Kucaklaşmalarındaki coşku suç ortaklığından geliyordu, etin ya da ruhun gelişigüzel kışkırtamalırdan çok daha derin, çok daha acımasız olan bir şeyden. Nessim, ona göstermelik bir evlilik, ama aynı zamanda ikisini de ölüme sürükleyebilecek bir amacın biçimlendirdiği bir evlilik önererek kazanmıştı onu! Justine için cinselliğin bütün anlamı bu olabilirdi şimdi! Ölümlerini beklemek nasıl da büyük bir heyecan, cinsel bir heyecan veriyordu!.” (Mountolive, 240)

Tanrı-yazar anlatısı suların durulduğu ve öykünün saydamlaştığına ilişkin bir yanılsamaya yol açıyor olsa gerek bu ciltte (3.ciltte). Yoksa Durrell’ın doludizgin sözcük seli kolay ‘zaptürapt’ altına, geme alınır gibi değildir.


Geri çekilme, gururla çöküş döneminde imparatorluk da Mısır’da sanırım Mountolive gibi, İngiliz büyükelçiliği gibi görünürdü. Yazar bu fotoğrafı kusursuz çekiyor.

*

Clea, bu dördüncü cilt ikinci savaş yıllarında İskenderiye’den geriye kalanlara umutla, özlemle bir dönüş, bir tanıklık, umutsuz sayılabilecek bir çözülmeyi de taşıyor bağrında. Mountolive’in Leyla’ya ilişkin yıkımının benzerini, ben anlatıcısı yazarımız Darley, Justine’le yaşıyor. Anlatı, insanlar bunu kabullenmekte zorlansalar da kapanmıştır çoktan. Yaşam, örtünmüş, kendini çekmeceye bohçalayıp kaldırmıştır. Geriye kalan şey, anımsanan ve özlenen şey değildir.


Ama yine de bir şeyler sürmektedir. Savaş yankılanmakta (bütün roman için zok belirsiz ve uzakta duran bir savaştır bu. Dünyayı kasıp kavurmasına karşın), karartmalar, bombardımanlar olmakta, insanlar olağandışı koşulların bambaşka insanlarına dönüşmüş bulunmaktadır. Balthazar ve Clea’yı belki birazıcık ayırabilir. Çünkü önceki İskenderiye’den, oradaki öyküden az çok süren iki çizgi bu ikisi denebilir. Özellikle Clea.


Clea’nın, bu ressamın Darley’e sokuluşu aslında biraz yadırgansa da bunu savaş koşullarında güvence aranışına bağlamak olanaksız değil. Clea dört cilt boyunca diğerleri gibi bir dava parçası olmak yerine, bilgece bir uzaklığı korudu (her şeye rağmen).

Bu dördüncü ciltle, Clea ile birlikte Durrell, okuruna bir kez daha yanılabileceğini, yanlış kanılarla bir öyküyü eksik, kusurlu okuduğunu söylüyor. Yine Durrell’in bize sunduklarıyla oluşturduğumuz yapı, ayrı bir zamansal bağlamda yeniden eklemleniyor, belki bir yapısöküm değil de, yeniden tasarımla, öykü kendi içinde, benzer kişilere, uzamlara, aynı zamansallığa karşın dönüşüme (metamorphoses) uğruyor.


-Çünkü  tam sözcüklerle bir yüzünü mumyaladığım sırada yeni bilgiler işin içine karışıyor, ilişkiler çerçevesi kırılıyor, her şey darmadağın oluyor, ancak hiç umulmadık, önceden kestirilemeyecek biçimlerde yeniden bir araya geliyorlardı…” (Clea,10)

“Ölen Pursewarden gibi ben de çok yakında bütün yüreğimle şunu söyleyebilmeyi umuyordum: ‘Kendi kendine, gerçek yaşam hangi noktada başlar? Sorusunu hiç sormamış olan insanlar için yazmıyorum ben.” (13)


Kuşkusuz Durrell yaklaşımında bir başvuru, bir açıklama noktası korunuyor. Buna belki görelilik kuramında ‘referans’ denmektedir. Bu belleğin, ortak belleğin taşıdığı yaşanmışlık deneyiminin paylaşılmasına ilişkin beklenti, niyet ya da iradeyle ilgili olabilir. Çünkü bitiş, kapanış duygusunu çokça veriyor bu son cilt, okura. Böyle bir imgenin varlığını sezdirdiği yerde, başlangıçlara, kurmaca yapılara azçok yer vardır.


Ama sahneye düşen ışıkta nesneler, insanlar, duygular, ilişkiler, öyküler bambaşka görünmektedirler. Pursewarden’ın özkıyımı beklenmedik bir nedene kavuşmuş, önceki gerekçelerini (anlatısal gerekçeler bunlar) silmiş, atıvermiştir bir kenara. Ensest’tir bu neden. Hem aslında özenli, titiz okur için çok da yeni bir şey değildir Pursewarden’la kızkardeşi Liza arasındaki tensel aşk, daha önce ipucu verilmişti.


Clea, yaşadığı çöküntülerle; Nessim yitirdiği varlığı ve davasıyla, Justine (o muhteşem ve gizemli Yahudi kadın) pırıltısızlığıyla, İskenderiye’nin de hem bir yandan o eski kent olduğunu, ama öte yandan artık asla olamayacağını yeterince kanıtlamaktadır.

Evrensel göreliliğin içerisinde rastlansallığın bir yürek atışı olarak yaşam belirtisi gibi algılanmaması beklenmemeli. Clea’nın başına gelen deniz kazası, onun öyküsünün, çöküntüsünün yaşattığı açmazı İskender düğümü gibi çözüvermiş, biraz roman da derlenip toparlanma aşamasına getirilebilmiştir. Çünkü göreli bir yaşam açıklamasının bir sınıra gereksinimi var, okurun sabrını zorlamamak böylesi durumlarda iyi olabilir.


İnsanlar, diğerlerine bunun için kulak verirler. Yoksa gündelik yaşamımızda çokça tanık olduğumuz gibi herkes herkesi dinliyor görünür, ama kimse kimseyi dinlemez gerçekte. Durrell’in de, bu İngilizce anlatma ustasının da buralara gelinceye değin, bunu çoktan öğrendiğinden kuşku duyamayız.


Dörtlü sonuçta bir sevgi romanı, anlatısı… Sevginin özneleri, nesneleri çok değişse de, bunlardan daha önemli olan şey sevmenin imgelem gücüyle olan ilişkisi. Bunu Durrell, kanıtlıyor bence: “Benim kendi Justine’imin bir gözbağıcının uydurması olduğunu, yanlış yorumlanmış sözlerin, davranışların, hareketlerin hatalı iskeleti üzerine kurulduğunu şimdi anlıyordum. Gerçekten de suç onda değildi; asıl suç kendine bir imge türetip onunla beslenen benim aşkımdaydı. Dürüst olmama diye bir sorun yoktu, çünkü imge kendisini türeten aşkın gereklerinin rengini taşıyordu. Tıpkı doktorlar gibi, gafillere kolayca yutturmak için tadı kötü bir ilacın üzerini şekerle kaplayan aşıklar! Hayır, başka türlü olamazdı, bunu iyice anladım.


“Bir o kadar düşündürücü başka bir şey: Gerek sevenin, gerekse sevilenin, gerek gözleyenin birbirlerinin çevresine manyetik bir alan yaydıklarını da anladım (Pursewarden’ın dediği gibi, ‘Algı sarılışma biçiminde bir şeydir’ –sarılışma sırasında içeri girer zehir). Daha sonra onlar kendi aşklarının özelliklerini gösterirler, bilinmeyenle çevrili sınırları çok geniş (‘ışık kırılması’) olan bu dar alandan bakarak yargılarlar onları, nitelikleri bakımından sürekli, işleyişi bakımından evrensel bir şeyin genelleştirilmiş kavramına dayandırmaya başlarlar. Hem sanat, hem de yaşam için ne değerli bir dersti bu! Bütün yazdıklarımda, yalnızca Justine’i görmek olgusuna dayanarak istemsiz olarak yarattığım imgenin gücünü kanıtlamaktan başka bir şey yapmıyordum. Yanlışlık, doğruluk diye bir şey yoktu. Su perisi mi? Tanrıça mı? Vampir mi? Evet, bunların hepsiydi, hiçbiri değildi. Bütün kadınlar gibi o da, bir erkek (‘Erkek’i tanımlayalım: Kendi varlığına karşı sürekli olarak fesat çeviren bir ozan) zihninin düşlemek isteyeceği her şeydi. Sonsuza dek vardı, hiçbir zaman var olmamıştı! Bütün bu maskeler altında bir başka kadından, her kadından daha başka bir şey yoktu, bir terzihanedeki manken gibi, ozan tarafından giydirilmeyi, yaşam verilmeyi bekleyen. Bütün bunları anladığım zaman hayatımda ilk kez kadının sonsuz yansıtıcı gücünü dehşetle kavramaya başladım –elden düşme ışığını tıpkı ay gibi erkek güneşten alışındaki verimli edilginliği. Böylesine önemli bir bilgiye teşekkür etmez de ne yapardım? Ne önemi vardı yalanların, aldatmacaların, budalalıkların, bu doğruyla karşılaştırıldıkları zaman?” (Clea, 60) Ve sevme hakkında, sevgi üzerine daha güzel bir metin olabilir mi? “İçinde bir sevdiğiniz yaşıyorsa bir kent dünyaya dönüşebilir. Clea sayesinde İskenderiye, eski anlamları tazeleyen, yarı unutulmuş sevinçleri anımsatan, parlak renkli bir boya tabakası gibi eskinin yerini alacak yeni bir tarihin, yeni bir yaşamöyküsünün temelini oluşturacak yeni bir coğrafya edinmişti. Bronz renkli ayışığında deniz kıyısındaki kahvelerin anısı, gece yarısı meltemiyle oluşan çizgili tenteleri. Önünüzdeki kadehlerin silme ayışığıyla dolduğu geç saatlere kadar oturup yemek yemek. Bir minarenin gölgesinde ya da bir karpit lambasının titrek ışığıyla aydınlanan dar bir kum şeridinin üzerinde ya da İncirlik Burnu’nda  yalınkat ilkbahar çiçeklerini kucak kucak toplamak –parlak renkli tavşankulakları, gelincikler. Ya da Kom el Şugafa mezarlığında birlikte  dikilip uzun yıllar önce ölmüş İskenderiyelilerin yeraltındaki o tuhaf dinlenme yerlerinden yükselen karanlığın yaydığı ıslaklığı  içimize çekmek; kara çukulata renkli toprağın içine, gemilerdeki yataklar gibi, üst üste kazılmış mezarlar. Havasız, küflü ama nedense insanın içine işleyecek kadar soğuk. (‘Elimi tut’.) Ama onu titreten ölümün önsezisi değil, üstümüze metrelerce yığılmış toprağın ağırlığıydı yalnızca. Bütün güneş yaratıkları böyle titrerdi. O parlak renkli yazlık giysisini karanlık yutmuştu. ‘Üşüdüm. Haydi gidelim.’(…) Evet, ama ölüler her yerde vardır. Onlardan öyle kolay kolay kaçılmaz.(…) Öpüşmelerimizin en basitinde bile ölümün soyağacı vardır. Yeniden doğmak için çabalayan unutulmuş aşklara onlarla yardım ediyorduk. Bütün bu iç çekişlerin kökleri toprağa gömülüdür.” (Clea, 249). Durrell’in ne demek istediğini bilincimin derinliklerinde, sezgiyle kavrıyor, anlıyorum sanki. Dudaklarda buluşan ölüm aynı zamanda… Zaten çiftin (Clea, Darley) ilişkisinde ölüm duygusu bir gölge gibi kendisini duyuruyor. Yüzmeye gittikleri adada, danizaltında eski bir kazadan kalma zincirlenmiş gemici ölülerinin anlatıldığı sayfalar bence yazın tarihinde oldukça yeni bir izleğe de işaret ediyor. Ve az bulunur yazınsal nitelik taşıyorlar. Sevgi topraktan, onun bağrında çürüyen ölüden yükselir, sarıp sarmalar bedenimizi. Besleniriz.


Gerçeğin göreli yapısı, insan yaşamının bir çok boyutunda kendini gösterir. Etik ve inançlar dizgesi kuşkusuz bunun dışında kalmamaktadır. Doğru’nun ne olduğundan gereğinden çok emin olmuştur tarihsel bakış: “Neden örneğin İsa’nın büyük bir Alaycı, bir komedi oyuncusu olduğunu fark etmiyorlar? Büyük Mutluluk sözlerinin üçte ikisinin şaka ya da Chuant Tzu’vari iğneli alaylar olduğuna inanıyorum. Bilgiç, yorumcu kuşaklar bu duyguyu yitirdiler. Ben gene de buna inanıyorum, çünkü Doğru’nun söylendiği zaman yokolduğunu herhalde biliyordu o. Doğru yalnızca iletilebilir, söylenemez, böyle bir şeyin üstesinden ancak alayla gelinebilir.”(Clea, 156) Aynı tez bir başka biçimde şöyle aktarılıyor: “Bütün iyiniyetimle sorduğum sorulara yanıt yoktu. O çok haklıydı. Kör bir köstebek gibi göreli olgu mezarlığını kazıyor, verileri üst üste yığıyordum, bilgileri yığarken olgunun altında yatan mitsel göndermeyi kaçırdığımdan habersiz. Bunun adına da doğruyu aramak diyordum! Bu konuda bilgilenmemin başka yolu da var mıydı –son derece yaralayıcı bulduğum alaylar dışında. Çünkü şimdi onun alaylarının bir eldiven gibi tersine çevrilmiş sevecenlik olduğunu anlıyordum! Pursewarden’ı ilk kez böyle görürken, yapıtları aracılığıyla mantıkta ve Nesnelerin Durumu’nda sevecenliği aramış olduğunu görüyordum, aradığı kıyasın mantığı ya da coşkuların ulaştığı sınırlar değildi; o, olguları bulgulamanın gerçek özünü, çırılçıplak gerçeği, Sezgi’yi… o anlamsız Şaka’yı arıyordu. Evet Şaka’yı! Silkinerek uyandım, bir küfür savurdum.” (Clea, 192)


Ama unutmamalı ki, Durrell’in bu romanını yazmasının nedeni, aynı zamanda bir kuramı geliştirmektir ve tıpkı Proust gibi bir sanat-estetik kuramıdır bu. Büyük yazarlarda peşine düşülmüş tek bir soru vardır, bunu biliyorum. Durrell’in sorusu, neden yazılır? Evet, neden yazar insan? Belki de daha çok şu: Yazı neyi gösterir? Kuşkusuz bunun varlıkbilimsel kaynağını (ontoloji) burada göz ardı ediyorum. Durrell, varlığa ilişkin bir sorgulama yapmaktadır gerçekte. İşte bu yüzden İskenderiye gibi bir özne, konu (subject) bu denli etkili bir çerçeve, atmosfer olarak romanda yer alabiliyor. İskenderiye’nin zamana ve uzama ilişkin göreli konumu, belirlenimidir İskenderiye Dörtlüsü’nün tam da özü, başka değil. Sanata ilişkin sorgulamayı, Clea’dan bir alıntıyla göstermek istiyorum: “Kendisinin dediği gibi: ‘Bu dünyayı tek bir umut ışığıyla donatmaya yetecek kadar inanç, iyilikseverlik ya da sevecenlikten yoksunuz –gene de şu tuhaf, acı feryat, bir sanatçının doğum feryatları bütün dünyada yankılandıkça – her şeyi yitirmemiz olanaksız” Yeniden doğmanın bu acı viyaklama sesi her şeyin hala dengede durduğunu söyler bize. Sözüme kulak ver sevgili okur, çünkü o sanatçı sensin, hepimiziz- kendisini barındıran duygusuz mermer kitlesinden kopup çıkarak yaşamaya başlaması gereken yontu. Ama ne zaman? Ama ne zaman?’ Sonra başka bir yerde şöyle diyor: ‘Din tanınmayacak derece yozlaştırılmış sanattan başka bir şey değildir,’ –tam ona göre bir söz. Onun Balthazar’dan ve Kabala’dan ayrıldığı en önemli nokta buydu. Pursewarden temel öneriyi tepetaklak çevirmişti.” (Clea, 128) Okumayı öğrenmemiz gerekiyordu bunun için: “Satırların arasını okumayı öğrenmeliyiz, yaşamların arasını.” (Clea, 155) Ve sözcükler içeriden, alttan itmekte, zorlamaktadır üst ve alt anlatıcıları: “Sanki vücudunun her gözeneğinden sözcük fışkırıyordu –lanetler, iniltiler, umutsuzluk ve kıvanç karışımı gözyaşları- hepsi, amacından dolayı yetkinleşmiş bir dilin ateşli, hızlı müzik notalamasıyla kaynaşmıştı. Hiç değilse sevgililer burada çırılçıplak soyunmuş olarak  karşı karşıya gelmişlerdi.” (Clea, 192)


Durrell, dilin temelinde belirsizliğin yattığını düşünüyor. Yazarın derdi ise, belirsizlikten çıkan bu aracı açıklıkla kullanma savaşı vermek: “Dil! Bir yazarın savaşı, temelinde belirsizlik yattığını bildiği bir aracı elinden geldiğince açıklıkla kullanmak savaşı değil de nedir?” (Clea, 201) “Ama aslında umutsuzluğa karşı türetilmiş olan sözcükler, kendisiyle böylesine barışık, kendisiyle böylesine birlik içinde bir şeyin niteliklerini yansıtamayacak kadar ham. Sözcükler ancak hoşnutsuzluklarımızı yansıtırlar ve dünyanın bütün acılarının henüz kabuğu açılmamış devsel yumurtalarını kapsarlar.” (Clea, 241)


Varoluşumuzun kaynağı anlatmadadır. Durrell, yazarın bir toplumsal işlev gördüğünü anıştırıyor. Bu bir tür dinsel seçilmişlik olarak neden yorumlanmasın? “Evet, bir gün kendimi titreyen parmaklarla, dünya kuruldu kurulalı insan soydaşlarının dikkatini çekmek için her öykü anlatıcısının tehlikeye atmaktan çekinmediği o dört sözcüğü yazdım. Hani şu eski hikayeyi, bir sanatçının olgunluk çağına geldiğini haber veren sözcükler. ‘Bir varmış, bir yokmuş…’ diye yazdım.” (Clea, 306)

*

Lawrence Durrell’la yapılan söyleşide, söyöleşiyi yapan Durrell’ı tanıtırken şöyle bir laf ediyor: ‘Bu incelikli Batılının amacı, düşsel yaratısını Doğu’ya yerleştirmek.” Bu nokta önemli görünüyor. Çünkü İskenderiye’nin de doğusu, çocukluğun doğusu var. Budizmin, belki de Hinduizmin derin izleri var. Bir soruyu yanıtlarken de, 10 kitabı içeren çalışmayı şöyle açıklıyor, Yunanlı bir düşünceye yaslandığını vurgulayarak: “Agon, pathos ve anagnorisis. Kara Kitap benim agon’umdur, yani savaş alanım. Pathos bir tanım tarzıdır; anagnorisis ise gerçekleştirme ve bütünsel kabüldür. İnsanın, nevrozunun tıkanmış karbüratörü açması için bu üç evreden geçmesi gerekir kuşkusuz. İskenderiye Dörtlüsü, benim için pathos’tu. Yakın zamanda her şeyi kabul etme umuduyla benim anagnorisis’im olan Avignon Beşlisi’ni tamamlamaya çalışıyorum.Dörtlü bir Avrupa romanıdır ona göre, kişilik belki bağıntılı ve belirli değildir, ama bir özel nitelikler bütününden oluşur yine de. Beşli ise, kişilik ayrımını tartışma konusu yapan bir Tibet romanı. Anlam belirsizliğini özellikle kovaladığını söylüyor. Asıl derdinin Avrupa romanı yazmak olmadığını, matematiksel dört Yunan boyutuyla, Çin Budizminin beş skandası arasında bir birleşme noktası kurmaya çalıştığını, bireysel bilincin beş algıya bağlı beş kaynağından süzülen kavrama yetisini öne çıkararak, dört boyutlu anlatının yetersizliğini göstermek istediğini ekliyor sözlerine. Kara Kitap’la başlayan ve Beşli’de sonlanan 10 kitap, ‘bir sanatçı yaşamı’ anlatır. Durrell’in kendisidir bu sanatçı. Değişmezlik kavramı çözünmeye uğratılmıştır.


Durrell Tibet açısı içinde kendisinden bir yaşayan-ölü ürettiğini söylüyor. Doğumla başlar ölüm. Yaşamak bir karmaşadır ve ölüm reddine dayanır. Ölümü bastırdığımız yer ve nasıl bastırdığımızı kavramak belki de en önemli deneyim. Doğru soluma, insanı tensel kılıfından kurtarabilir, diyor yazar.


Bütün bunlar Lawrence Durrell’in yazısının yetkinliği denli yetersizliğini de açıklıyor bir ölçüde. Doğulu arınma ritüelleri onu Batı emperyal siyasetlerinin aracısı olmaktan yeterince korumamış belli ki. Üstelik yazısını da Batı tüketmiş (olmalı).
Bakalım Avignon Beşlisi de, kara Kitap’ın kalıtını mı tüketecek?

***

Thomese, P.F.; Gölge Çocuk (2003), Çev. Kevser Canbolat
Sel yayınları, Birinci basım, Ocak 2008,  İstanbul, 85s.

Thomese Hollandalı olabilir mi? 1958 doğumlu bu yazar ilk öykülerini 1991’de yayınlamış. Gölge Çocuk 2003’de yayımlanmış ve çok yankı yapmış. İnternette Thomese’nin bir fotoğrafını bulmalıyım. Yüzünü, yüzündeki görünümü bilmem gerekiyor.

 

http://www.uitdragerij.nl/images/pf_thomese.jpg   http://www.pm.nl/images/stories/PM16_JG3/p.f.thomese.jpg

Yüzünde alaycı gülümseme yanıltabilir. Dikkatli bakan arkasında yatan bir şeyi, ne olduğunu söylemeyeceğim, o şeyi görebilir belki.

Geçen yıl Fransız yazar Philippe Forest’in Sarinagara (2004) adlı romanını okumuştum. Özyaşamöyküseldi. Acıydı. Ender bulunur bir sayrılıktan küçücükken yitirdiği kızı için yakılmış bir ağıttı. Daha büyük ağıtlarla anlaşılmaya, dengelenmeye çalışılan bir ağıt. Türkçesi sorunlu olsa da insanı sarsan bir yanı vardı.


Bu kısa roman da öyle. Vurgun gibi, kısa, keskin, avuntusuz. Anlatılamayan, yalnızca kişisel olarak yaşanabilen bir şey…


Canlı varlık, bu türden bunalımları atlatıyor, biliyoruz. Atlatılamayan şey geride kalıp yaşamak zorunda olmaktır. Geride kalmak, bu acıyı diri diri yaşamak zorunda kalmaktır. Öyküsü, bağlamı kalmasa da diplerde içten içe işler yaşam boyu.


Ve bu büyük saldırıya direnmenin bir biçimi, uygun bir biçimi, en uygunu mudur acaba yazmak? Bu sorunun da açık, aydınlatıcı bir yanıtı yok. Aslında bu acıyı karşılayabilecek bir yanıt yok.


Anlatan (kişi) minicik çocuğunu kurtaramamıştır. Geleceğin biricik vaadi birden çekilmiştir yaşam dediğimiz öykünün içinden. Eşine, karısına bile ulaşamamaktadır. O da yitmiş gitmiştir kendi kabukları içerisinde. Teselli, avuntu yoktur. Çağrışımlar, görüntüler her şeyin arkasında saldırı için bekler. Dokunmak, koklamak anımsamak için yeter. Ve çengel soru anımsatır kendini: nasıl oluyor da benim varlığım sürüyor?


Her şeyden çok onsuz ulaşamayacığımız dünyayı özlüyoruz.: kaybolan, hala yüceliğini muhafaza eden ama hiçbir kalıba girmeden kaybolan sonsuzluk. Oraya ulaşmamız için ona ihtiyacımız vardı. Oraya inanmamız için ona ihtiyacımız vardı, yaşamanın sadece bir başlangıcının olduğuna inanmak için: pencereler, kapılar savrularak açılıyor, güneş ışığının içine dalıveriyorsun, çevrende birdenbire, arabaların hareket etmeye başladığı bir sokak beliriyor, geçtiğin her yerde çiçekler açmaya, insanlar selamlaşmaya başlıyor. Nereye işaret etsen parmaklarının ucunda öylesine mucizevi şekiller oluşuyor ki isimlerini hatırlamayı unutuyorsun. Ve arkandan yine her şey titizlikle sarılıp sarmalanıyor ve paketleniyor ki bir dahaki sefere yine yepyeni kalsın.”(20)


Acının kristalize olduğu noktayla şiirin ve felsefenin bir ilişkisi, kesiştiği bir an olmalı? Çünkü acı çekme, bir varlık, bir nesne olarak nasıl belirir? Kendi başına bir anlamıyoksa onu taşıyan şey nedir ve anlam nasıl giydirilir acıya? Acının bir sorusu, sorgusu var mı? Bir gösterge, bir tansık, bir öndeyi olarak nerelere sürükler bizi? Bir çağrı mı yoksa?


“Hiçbir yerde, hiçbir zaman ilk ve tek olmak mümkün değil. Her şey daha önce yapılmış, görülmüş, yaşanmış. Sen sadece her şeyi taklit etmek, bir kez daha hafifçe üzerinden geçmek için dünyaya gelmişsin. Artık ilk ve tek olmanın ne demek olduğunu bile bilmiyorsun, çünkü bir yerde ilk ve tek olduğunda, örneğin bir restoranda, burada bir iş var diyorsun. Ya aşkta? Kıskanıldığını bilmek, sönmüş arzuları bir kor gibi alevler. Hiçbir kadın yoktur, başkalarından ilgi görmeyen bir erkeğin yanında yürümekten zevk alan. Hiçbir erkek yoktur karısını yabancı bir kadın gibi görmekten zevk almayan; yani, başkalarının elinden kapıp sahiplenmek isteyeceği bir kadın olarak. Her zaman ve ebediyen şu lanet olası başkaları.. Yalnız kaldığın olursa da, sana öğretilmiş ve başkalarından gördüğün gibi olmayı tercih edersin: şarkıcının şarkısında anlattığı gibi, aktörün beyaz perdede gösterdiği gibi. Evet, sözde yalnızlığın bir taklitten ibarettir.” (24)


Görüldüğü üzere, bu nokta yalnızlığın bile bittiği, tükendiği noktadır. Ancak sezilebilir, bilinemez.


Böye bir konunun (acı) anlatımı da ancak bu denli yalın, bu denli keskin ve süssüz püssüz olabilirdi. Çırılçıplak, olabildiğince az sözcükle ve bedenle.


Yokluğun bir dili var mı, olabilir mi?
Şu odadan bir çıksaydım, nihayet, her şey kendi halinde yıkılabilecekti.”(85)

***


Gorki, Maksim; Tolstoy’dan Anılar (1911), Çev. Akşit  Göktürk
Bilgi yayınları, Birinci basım, Ağustos 1967,  Ankara, 68 s
.

Gorki’nin Tolstoy anıları belki de Tolstoy hakkında en doğru görüntüyü veriyor. Bunda Gorki’nin ustalığının ve yazarlığının, yazarlığın ne anlama geldiğini bilmenin büyük rolü var kuşkusuz.


Tolstoy’un önünde ne olursa olsun ‘öğrenci duruşu’ bir kere yakışıyor, gözümde Tolstoy denli neredeyse, büyük yazar Maksim Gorki’ye. Tolstoy’un sözgüsüne, aşağılamasına bile razı. Öte yandan ikisinin mayası, kökü aynı: Rus köylüsü, halkı. Birbirinin diline tanışlıkları buradan.


Tolstoy ileri yaşlarında ağır bir hastalık geçirirken doktor önerisiyle Kırım’a (Gaspra dolayları), yazlığa gidiyor. Çehov anılarında da okumuştum, orada üçü bir araya geliyor. Yanılmıyorsam bir Çehov oyunu da (Martı mıydı) sahneleniyor. Atıyor olabilirim. Ama üçü bir arada, o kesin. Tolstoy’un bu iki yazarı yakından izlediğini güncesinden biliyorum. Birkaç olumlu yargı yanı sıra birçok da eleştirisi olmuştur. Ama sevdiği belliydi. “Çehov’a sevgisi babaca bir sevgi”(8)


Ama Gorki’nin Tolstoy sevgisi hiçbir ideolojik bakışla gölgelenemeyecek kerte saf ve sevgiyle dolu. Tolstoy’u sarıp sarmalayan o bitmez tükenmez dedikodular, sinir savaşları arasında bir Gorki’nin, bir Çehov’un beklentisiz, saygılı duruşları belki de Tolstoy için bulunmaz, paha biçilmez değerde yaklaşımlardı. Ona güç vermiş olmalı.


Bu anılar, ki Akşit Göktürk’ün güzelim Türkçesiyle, 60’lı yıllarda Bilgi Yayınevinin ilk kitaplarından biri olarak yayınlanmıştı. Kapakta Tolstoy’un yüzünden yakın plan bir fotoğraf var. Bilginin kitaplarına bayılırdım. O zaman okuduğumu anımsıyorum bu Gorki kitapçığını. Kanırta kanırta çizmişim (yazık da etmişim) kırmızı kalemle kimi satırların altını. Yeni baskısını bulsam iyi olacak…


Gorki Tolstoy’u içten içe kemiren düşünceyi hemen anlamıştı aslında. Notlarının girişinde, yekten yazıyor: Tanrı düşüncesi (7). İnsanların Tanrı ile yüzleşmesindeki o yalınkat sığlık Tolstoy’u çıldırtmış olmalı. O başkaldırmadan, inanmayanlardan… “İsa’yı sevdiğini pek sanmıyorum ben” (10) Ve ikinci bir keskin gözlem: Tolstoy’un muhteşem elleri… İşte bunu görmek için Gorki olmak gerekiyor.

Ya konuşmasından çok susuşundaki görkem… Güncesinde bir notunu Gorki’ye okutur: ‘Tanrı benim isteğimdir’ (15) Kadınlar hakkında çok konuşur, bir Fransız yazarı gibi, ama her zaman bir Rus köylüsü kabalığıyla. “Bir gün Gorki’ye sorar: “Çok zamparalık yaptın mı gençliğinde?’ (17) Kadınlar hakkında düşüncelerinden ve sözlerinden tiksindiğini belirtiyor bir mektubunda Gorki (55) Diyalogları (günlük) dönek, kaypak ve şakacıdır. Karşı çıkılmaya katlanamaz. (62)


Gorki’ye göre, kadınlara karşı büyük bir düşmanlık besliyor, onları cezalandırmak hoşuna gidiyor. (20) Kadın gövdesiyle erkekten daha içten, ama kafasıyla yalan söyler. Balzac’ı, Dickens gibi yazdıklarından (kötü yazdıklarından bile) sonradan utanmayan bir dahi, Gorki’yi  yapay dilli, geveze bulur. (Gorki’nin) Kişilerine kendini yansıtmasını eleştirir. Onu doğal değil, kitabi bulur. Kişilerinde gerçeklik, sahihlik bulamaz, bunu da yüzüne söyler. “Evet, bir uydurmacısın sen, bir romantik, açıkça söylemelisin bunu”. (60) Sosyalistliğini sugötürür bulur Gorki’nin, romantik olduğunu söyler.


Notları Gorki’nin bu kadar. Kitabın ikinci yarısında bir dostuna Tolstoy’un ölümünden sonra onun hakkında yazdığı bir mektubu var.

Gorki bu mektubunda Tolstoy’un anarşizmini, geleneksel Slav devlet karşıtlığına bağlıyor (36) “Ondaki her şey ulusaldır”. (36) Tolstoy’un olağanüstü gelişmiş bireyselliğini korkunç dayanılmaz bulur. Ölümden dehşetli korkusuna işaret eder. “Ölümden korktu, nefret etti.”(39) Sürekli hesaplaştı. Özledi, sevdi, nefret etti ondan.


İsa’nın çelişkilerini unutalım diye Tolstoy bize kutsal kitaplar sundu.


Bir gün şöyle dedi Gorki’ye: “İnancı olmayan kişi sevemez … Böyle adamlar, ruhça kısır bir yaşamı sürdüren serserilerdir.”(67) Ve Gorki şöyle bitirir mektubunu:


O zaman, Tanrı’ya inanmayan ben, bilmem neden, epey sakınarak, biraz da ürkerek baktım ona, baktım, düşündüm: ‘Tanrı gibi bir adam’.” (68)

***

Baldwin, James/Cezzar, Engin; Dost Mektupları (2007), Çev. Seçkin Selvi
Yapı Kredi yayınları, Birinci basım, Kasım 2007, İstanbul, 161s., Fotoğraflı

Gerçekte bu özenli çalışma ve çeviri (Seçkin Selvi) bir yayıncılık olayı sayılabilir. Cezzar ve Baldwin karakterleriyle ilgili birinci elden ve çok önemli bilgiler içermekle kalmıyor, bir ‘ruh durumunu’ da yansıtıyor.


Gelgelelim beni bu mektuplarda rahatsız eden bir şey var. Ortaya serilen Baldwin portresi. Eşcinselliği, edilgin eşcinselliği (ibne mi deniyordu?) değil, hayır. Ben 20-30 yıl önce Baldwin okuduğumda (önemli romanlarını) yazıları üzerinden biliyordum onun eşcinselliğini. İstanbul deneyimini de. Öyleyse ne? Haksızlık etme korkusu tutuyor dilimi. Onu bir ‘kara öfke’ olarak kazıdım belleğime o yıllarda. Bu kafa tutan, başkaldıran öfkeyi bu öfkeye yakışan bir yaşama biçimiyle buluşturmuş işte mantığım. Bu mektuplarda ortaya çıkan şeyse Harlem’den çıkıp dünyadan, dünyayı ele geçirerek (ırzına geçerek diyeceğim) öç almayı kafasına koymuş, dünya nimetleri (ün, şan, para, vb.) ve onları ele geçirme konusunda açgözlü bir tip. Üstelik döneminin tüm demokrat (!) Amerikalıları gibi de Dünya algısı çarpık, inanılmayacak kerte çocuksu, hatta aptalca.


Engin Cezzar’ın burada şeyi şeyine denkken bile, dışarıdan Türkiye’yi demir bir hapishane olarak gören, acımasız faşizmin çizmeleri altında devrimci (aslında bohem) Cezzar’cıkların tüm özgürlüklerinden yoksun bırakıldıklarına, açık cezaevi tutukluları olduğuna iman etmiş Baldwin’i, sevgili Türkiyeli dostları da nedense yeterince ve doğru bir biçimde bilgilendirme gereği duymuyorlar. Ben asıl şaşırtan da bu. Yoksa böyle duyarlı bir yürek taşıyan yazarın bilgisi oranında tepki koymasında şaşıracak çok da bir şey yok. En iyi Batılının bile Doğu aynası çarpık görüntü veriyor ya, acaba neden? Bu görüntüye kimin, ne düzeyde katkısı var, bunu eşelemeli. Mağdur görüntüsü çoğu kez ve çoğu nedenle insanın işine gelebilir, buna diyeceğim olmaz. Üstelik kimsenin 60’ların, 70’lerin yarı faşizan toplumsal travmalarını savunacak hali yok. Benim hiç yok. Ben onları yaşadım. Baldwin doğru bilgilendirilebilir miydi? Elia Kazan’la yakındılar o dönem (mektuplaşma dönemi). Bundan da bir şey çıkmaz. Ama Cezzar’ın ve çevresinin bir sanatçı boheminin tüm olanaklarını tepe tepe kullandıkları, yaşntılarının yoksunluklarıyla bile özel ve ayraca olduğu açık. Sonuç.


Sonuç bendi James Baldwin imgemi korumam gerek ve bu konuda inadediyorum.


Ayrıcalıklar peşinde manevra çeviren bu uluslar arası bohem bana göre değil, bir şey ifade edemiyor.


Ama özellikle Baldwin için çok çok önemli bir tanıklık olduğunu, kaynak niteliği taşıdığını bir kez daha belirtme gereğini duyuyorum.

***


Türker, Sibel K.; Üç Ağula (2007)
Doğan yayınları, Birinci basım, Haziran 2007,  İstanbul, 134s.

Sibel K. Türker’le yeni tanıştım. Üçüncü kitabı olmalı bu. 1968 doğumlu. Dergilerde şiirleri, öyküleri yayımlandı. 2005 Yunus Nadi ödülünü ikinci öykü kitabı Öykü Sersemi (2005) ile kazandı.

Anladığımca, yazısını hesaplaşma üzerine oturtan biri. Aynı safta olduğumuzu hemen çıkarıyorum buradan.

İçine akıttığın sadece birkaç damla.

‘Yazarın içtiğinden…

‘Öldürmez.

‘Öyleyse bu kitabın okuyanı da içsin.’ (11) Okurunu ağuyu birlikte içmeye davet ettiğine göre iş var Siber K. Türker’de. Suskun Bir Çocuk öyküsünün girişi şöyle: ‘Bir yazardan şu sorunun yanıtını beklerler: Yazdıklarınız ne kadar sizsiniz?’ (13) Yazara katılıyorum. Bunun yanıtı o kadar kolay değil. Çocukluğunun durgun Feryal’i anlatarak bu soruyu yanıtlamak, öyküyle yanıtlamak en iyisi. Arkasından gelen zeki, buruk bir Çehov duyarlığı. Sonunda soruyor yazar/anlatıcı: bu öyküdeki ben miyim? Yanıtı okur olarak ben vereyim: evet ve hayır. Bu denli de basit (!) Sonuç:
Yazarın hastalığı doğruyu söyleme saplantısıdır.’ (25)


Görüldüğü üzere aslında Türker, izlenmesi gereken bir yazarımız.


Bir yazıcı olarak kendisini de anlatısının içine yerleştirip bir hesaplaşma nesnesine dönüştürmesi, yazarının etik kaygılarına da işaret ediyor. Bu benim için en önemli konulardan biri. Callinicos’da mı okumuştum, günümüzün postmodern bağlamının ‘estetik’i etik’in yerine ve önüne koyduğunu. Buna direnen bilinci, aydın sorumluluğu olarak görebiliyorum bugün.


İşte bu duyarlığı onu sınırlarda gezinmeye, bu cesareti göstermeye ve bunu yaparken ironisini yitirmeyecek denli dayanıklı, güçlü kılmaya zorluyor. Hayat-Memet Meselesi, Sevmek Öldürmek öyküleri bir kanıt. Bu öyküler birer çıkış noktası, başlangıç noktası olarak alınıp buradan toplumun ruhuna göz atılabilir. Biz orada görünüyoruz. Alay, acı baltasını indirmeyi sürdürüyor. Yazan Kişi, bir toplumsal tip, ortamanın ürünü, ortalama denli. Öyle içten pazarlıklı, öyle hin… Öyle beylik.


Yıldızların Işığı, benzer bir toplumsal paranoyanın üstün bir mizah kavrayışıyla yakalanmasının örneği. Gizemle üçkağıdın, inanma gereksinimiyle inançsızlığın buluştuğu arakesitte duruyor.


Acı bir tek, alayın tarlasında boy veriyor. Acı alay bitek toprak. Neyi görmek istediğini bilen görü, gördüğünü tohum olarak katarsa bu toprağa, dil sürgünü metin, karşımıza üstesinden zor geleceğimiz, yenmez yutulmaz bir nesne gibi dikilecek. Bu da iyi, hatta bugün budur iyi olan.


Şairin değişmeceleri (metafor) da payını alır, en çok değişmeceli tepedenlik. Balta iniyor, incesine kalınına bakmadan, ama incelikle. Us çizgisinde, ağrıyan, sızılı, kanlı…


Ev mi, evlilik mi kurtulacaktı bu savurtulardan (İade-i Hürriyet.) Ya aşk. Dokuz köyden sonra, artık Onuncu Köyde: Kimdi?


Ve öykümüzün yüz aklarından: Film Şeridi. Yazılış sürecini de saydamlaştıran bu öykü saçmanın kıyılarında bu kez, yakalıyor bize özgü olan gerçeği. Gerçek mi dedim?


Sibel K. Türker, Yazar, Anlatıcı:


“Bu arada, son karede taşı unuttuğumu fark ettim.


“Sahi, o nerede?” (134)

***
Asiltürk, Baki, Haz.; Yapı Kredi 2007 Şiir Yıllığı (2008)
Yapı Kredi yayınları, Birinci basım, Şubat 2008,  İstanbul, 279s.

Türk şiirini ağırlıklı olarak yıllıklarla izlemek belki utanılacak bir şey. Ama dergileri bıraktığımından bu yana, ki çok oldu, güncel Türk şiiriyle ilgili pusulam şaştı. İşte bu yıllıklarla doğru yolu kestirmeye, izlemem gereken şairleri, şiirimizin genel doğrultusunu, neyi ne düzeyde karşılayabildiğini kestirmeye çalışıyorum. Bir yere varabildiğimi de sanmıyorum ayrıca. Çünkü yıllıklar değil, dergilerdir doğru adres. Ama bunun keçi boynuzu yemekten, büyük çöp dağlarını eşelemekten bir farkı da yok.


Şiir(imiz) konusunda çıkmazdayım. Ama hiç olmazsa şiir(imiz) kadar çıkmazdayım. Şiirimiz ortalamasının umut kırıcı olduğunu söylemek yanlış mı olur bilmem. Deyişin, deme biçiminin öne çıktığı, ama bunun da bir eda’nın henüz gerisinde kaldığını görüyorum. Bir edası olsaydı birçok şey bağışlanabilirdi. Şairin ruhu yok, çünkü dilin ruhu yok, çünkü yaşam ruhsuz. Dil ortada, çıplak ve utanmıyor. Adap’tan yoksunluk, işi cambazlığa vardırıyor handiyse. Arada bir üzeri açılmış, derin bir yara, bir ürperti çıkıveriyor karşıma.


Bunları yan yana koyup ölçeklendirsem, bir istatistiksel doğrultu yakalayabilir miyim?


Şiir ülkem(iz)e ne zaman uğrayacak?


Kesinlikle izlenmesi gereken şairler: Sait Maden, Gülten Akın, Özdemir İnce, Müslim Çelik, Veysel Çolak, Hüseyin Ferhad, Haydar Ergülen, Salih Bolat, Yavuz Özdem, Emirhan Oğuz, Mustafa Köz, Çiğdem Sezer, Tuğrul Keskin, Birhan Keskin, Tozan Alkan, Emel İrtem, Şeref Bilsel, Özlem Tezcan Dertsiz, Cuma Duymaz.


İzlenmesi gerekenler: Kemal Özer, Süreyya Berfe, Sennur Sezer, Hüseyin Peker, Ahmet Telli, Hulki Aktunç, Sina Akyol, Nuri Demirci, Gültekin Emre, Erdal Alova, Roni Margulies, Turgay Fişekçi, Adnan Azar, Adnan Özer, Ahmet Özer, Enver Ercan, Osman Hakan A., Metin Celal, Adnan Satıcı, Aydın Afacan, Uluer Aydoğdu, İbrahim Tenekeci, Cevdet Karal, Mustafa Muharrem, Baki Ayhan T., Mehmet Can Doğan, Gökçenur Ç., Alphan Akgül, Özcan Erdoğan, Nurduran Duman, Cengiz Şenol.


İzlense iyi olur şairler: Ahmet Ada, Abdülkadir Budak, Ayten Mutlu, Yaşar Miraç, Hilmi Haşal, Osman Konuk, İlhan Kemal, Sinan Oruçoğlu, Onur Akyıl.

***
Furuğ; Yeryüzü Ayetleri (1952-1974)), Çev. Makbule Aras
Can yayınları, Birinci basım, Şubat 2008, İstanbul, 111s.

Makbule Aras’ın Farsça’dan başarılı çevirisi ve Asuman Susam’ın doyurucu önsözüyle Furuğ’un tüm yapıtlarından yapılmış güzel bir seçki.


Furuğ duyarlığına yıllardır yatkın olan ve hemen tüm çevirilmiş şiirlerini okumuş biri olarak bu ‘uyumsuz’ kadının, başkaldırısının arkasında nelerin yattığını hep merak etmişimdir. Bize özgü Doğu toplumlarında hani bir orta-üst sınıf kadın vardır. Gündelik ve biçimsel yaşamında özgür takılır (serbest) ama onu mahsunlaştıran, daha diplerde etkili bir gelenek çizgisinden de tam kurtulmuş değildir. Sınırlarda bir yerlerde önüne bir duvar dikilir, çarpar, kırılır, ufalanıp dökülür bu duvarın önünde.

 
Furuğ bu kırılmanın acılarını yaşamış belli, bu kırılmadan kırılganlık üretmiş, kişiliğinin yapısal bir ögesine dönüştürmüş, bu da tamam.

Ama hep daha fazla bir izlenim veriyor. Yani varoluşçu bir krizin belirtileri, göstergeleri çıkıyor su yüzüne. Belki her iki kırılganlığı narinliği içinde bütünleştiriyor.


İşte bundandır onun şiirinin içtenliği, dürüstlüğü. Şiir bu denli içtenliği, açıksözlülüğü kaldırabilir mi?


Şimdi buradan Birhan Keskin’e, hatta Tuğrul Keskin’e bir köprü kurabilir miyim? Alanları iyi belirlemek, tanımlamak koşuluyla…

Ha, unutmadan, onda her şey biraz aykırı duruyor. Güzelliğini ve çekiciliğini, küçük bir bakışımsızlıktan alan o yüz gibi.


Eğer yaşayabilseydi, ölümü bu denli özlemese, istemeseydi, sonunda gencecik ölmeseydi Furuğ, Birhan Keskin’in şiir diline ulaşabilirdi, dememi engelleyen şeyse Furuğ’u Farsçasından değil, çeivirisinden okuyor olmam.


Farsça onun şiirinde nasıl bedenlenir?
Onunkisi bir başka sevmekti:

Aşk masalı mırıldandım kulağına:
Seni istiyorum ben ey sevgili
Seni istiyorum ey koynu can bahşeden
Ey divanem, ey aşığım seni (Günah, 1956)

ey kanımın bataklığının altın balığı
sarhoşluğun hoş olsun beni içiyorsun zira (gazel, 1963)

eğer evime gelirsen ey sevgili
bir lamba getir bana
ve küçük bir pencere
ki oradan
mutlu sokağın kalabalığını seyredeyim (hediye, 1963)

 

 kimse aşkı düşünmez
kimse fethi düşünmez artık
ve kimse
hiçbir şey düşünmez oldu artık (Yeryüzü Ayetleri, 1963)

***

Tunç, Ayfer; Bir Maniniz Yoksa Annemler Size Gelecek (2001)
Yapı Kredi yayınları, Birinci basım, Mayıs 2001,  İstanbul, 417s.

Ayfer Tunç beni düşkırıklığına uğratsın, olacak şey mi? Evet, olabilirmiş. Bu döküm, envanter çalışması kuşkusuz bir yazı insanı çalışmasıdır. (Bunu son kitabında da yapmıştı.) Bir yazı insanı derlemesidir. Bir iki derken, farklı şeylerden sözedilirken, bu yineleme duygusu, bu içsıkıntısı da nereden geliyor? Bir kere dilden, daha doğrusu dilin tonundan geliyor. Teksesli, tekrenkli (monokrom) dil üç beş sayfa sonra yavanlaşıyor. Üstelik bu kaçınılmazdır. Buradan şu sonucu çıkarabiliriz belki de. Bir yazarın çalışması başka şey, çalışmasının çalışması başka şey…


Tabii bu yayınlandığı dönemde küçük bir çalkantı (sansasyon) yaratmış, nostalji duyarlığını yemleyen (yazarın nostaljiyle işi yok bana kalırsa, orada yazar gibi duruyor, bunun kanıtı da okuduğum diğer tüm kitapları) Bir Maniniz Yoksa Annemler Size Gelecek anlatısı beni toplayıcılar (koleksiyoner) için yararlı bir kaynak niteliğiyle değil, hayır, Ayfer Tunç’un tüm anlatılarında sezinlediğim, sezmek de nesi, aslında bildiğim, ama yine de yazar kimliğine konduramadığım, yazarlığından ayrı tutmaya çabaladığım ve bunu da bir ölçüde başarabildiğim;  ‘Cumhuriyet’e bakışındaki olumsuzluğun derin gibi görünen, ama yüzeysel bulduğum kaynakları açısından zengin ve sonul bir sunum olma niteliğiyle etkiledi. Hoş olmayan, rahatsız edici bir biçemle her fırsat Cumhuriyeti gagalamak için bir bahaneye dönüşebilmiş anlatıda. Vurmak bu nedenle sıkça anlamanın önüne geçmiş. Yüzeysel sözcüğünü özellikle kullandım. Çünkü arkasında gerçekten sığ bir politik kavrayış yattığını düşünüyorum. Hani şu ünlü ve komik soru ve onun inanılmaz basitliği var ya: ‘Neden demokrasiye geçilmedi?’ Bu kadar basit ve aptalca işte… Tarihe herhangi bir disiplinin saltık bağlam olarak girdi biçiminde zorlanması diyebileceğim bu tutum, insanları (aydınları), birörnek önlük giymeyi faşizmle buluşturan imalara kadar taşıyabiliyor. Ben insaf demeyeceğim. Yüreğim buz kesiyor bu aymazlık karşısında. Bu ülkede artık bunlara şaşırmamayı da öğrendik. Teşekkür etmesini bilmeyen bir toplumuz. Toplum ortalaması, bu aptallıkları görünmez kılacak denli düşük. Ama ‘aydın’ dediğimiz şey, yerini iyi tanımlamalı. Aydın dediğimiz şey, bu ülkede ancak buralardan sonra aydın olabilir. Oysa çöpte eşelenme, yaygın bir özdoyum (mastürbasyon) biçimi ve yöntemi olarak salgın(laşmış durumda). Bunu yakıştırmam, uygun bulmam ve hoşgöremem. Elin şeyiyle gerdeğe girip, kişilikten, tutumdan, haklardan söz etmek, yaratıcılıktan dem vurmak belki de doğal evrimin dışında bir sürece bağlanabilecek bir türel gelişim örneği (kurmaca elbette). Kimin ne olduğu, yapıp ettiğinden aslında bellidir. Kimseyi hafife almayalım yeter.


Bu açıklamalar genelleştirilmiş açıklamalardır. Belki de sorun ‘kadın duyarlığı’ vb. bir ulam (kategori) oluşturup örtbas etme, gizlemedir temel çatışmayı, çelişkiyi. Yazımız ve yazarlarımız, en iyisi bile yıllardın, siz deyin 30 yıldır bunu canla başla yapmaktadırlar. Sinemamız geri mi duracak. Bunun büyümeyle, yetişmeyle bir ilgisi yok. Daha neler.


60’ların sonu, 70’ler, göstergeleriyle yakalanmaya çalışılmış ya bu çalışma yukarıda dediğim şeye bahane (kurban) edilmiş, bir anlamı olabilecekken bundan yoksun kalmış. Yalnızca bir örnek vererek bu notu bitiriyorum: Woody Allen’ın Radio Günleri (Radio Days).

***

Baran, Ethem; Yarım (2008)
Doğan yayınları, Birinci basım, Şubat 2008, İstanbul, 210s.

Ethem Baran’ın öykülerini izleyen ilk roman çalışması. Unuttuğum Bütün Akşamlar, Bozkırın Uzak Bahçeleri gibi özel duyarlıklar taşıyan, rengi ve kendilerine ait kokuları olan öykülerden sonra Baran’ı izlemeye almıştım. Ama arkadan gelen bir öykü kitabı ve bu romanla yaşadığım düşkırıklığı sürüyor. Demek ki benim Baran’da bulduğum şey Anadolu kasaba, kent yaşamında belli bir yaş aralığı insanlarının (çocuk, genç) öykülerinden gelen şeydi. Bunu özel bulmuştum. Baran başka uzamları ve insanları denediğinde, belki de ben koşullanmışlıkla aradığım şeyi bulamamanın tedirginliğini yaşıyorum. Yine de özgün bir duyarlığı taşımanın dışında gerek biçeme, dile ilişkin, gerekse dünya kavrayışı, görüşüne ilişkin bir farklılığı taşıyabilseydi sonraki üretimleri, bunları yakalayabilirdim sanırım. Bu kadar okurluk deneyimim olduğu kanısındayım.


Baran’da hep dikkatimi çeken, benim daha çok örnek aldığı ustalarına gönderilmiş bir selam, saygı duruşu olarak algılamaya çalıştığım tutumunda, bir tür taklit olmasa bile seçmeciliği (eklektizm) oldu. Baskın etkiler Baran’ın kendine özgü bir biçem geliştirmesini önlüyor. Oysa taşıdığı duyarlık ona hak ettiği özgünlüğü sağlayabilir. Onu okuyunca usuma Alain Fournier’nin Adsız Köşk’ü (Nurullah Ataç çevirisiyle) gelir. O romanı hiç unutamam.


Selim İleri vb. zaten ‘duyarlık’ı son noktalarına değin, melodramın sınırlarına değin zorlayan yazarlar. Onların kaynak alındığı metinler bu yazarların düşmediği tuzaklara rahatlıkla düşebilirler. O yüzden onların ustalıklı metinleri, aynı zamanda biricik, yinelenemez metinler de. Tıpkı Fassbinder sineması gibi. Bunalım ve içerdiği ince yergiyledir ki melodramı onlara bağışlarız. Ama bunun bir sınırı vardır. Bir sınırı vardır.


Taklitte ise eğreti durur. Usandırır. Çekilmez.


Ha, eğer ara(lık)da kalmaksa ana izlek, bak bu büyük bir konu. Büyük örnekleri olan, çok da eski bir konu. Belki de tüm yazının ana izleği bu. Yarımlık, aralıkta, arafta kalma duygusu. İkircim. Ama bunca usta anlatımdan sonra, tümünden daha iyisi olmalı ki okumaya değsin. Cervantes’den bu yana başla saymaya… Musil’i unutma. Çapek’i bile.

***

Kocagöz, Samim; Doludizgin (BE 4) (1962)
Dünya yayınları, Birinci basım, Mart 2005, İstanbul, 336s.

Samim Kocagöz’un yazısı zaman içinde ilerliyor, daha iyileşiyor. Özellikle de yapıyla ilgili olarak. Kurgu daha sağlam, üzerinde düşünülmüş, özenli bir kurguya dönüşüyor. Bunu okur, hele zamandizinsel mantıkla okursa apaçık görüyor. Öykülerinde daha önce ayrımsamıştım bunu.


Kalpaklılar’ı sürdürüyor bu ciltte Kocagöz. Batı Cephesinden tipik karakterler, cephe insanları ve savaş sahneleri belki epik bir anlatıya yükselemiyor. Bunu şunun için söylüyorum, savaşın epikle ilişkisinin seyri de zaman içinde değişki. Artık 20. yüzyılla birlikte savaşın yiğitçe, adilce olmayan boyutu kitlesel ölçekte su yüzüne vurdu. Troya’dan, 1812’den, Waterloo’dan, İç Savaş’tan (ABD), vb. çıkan epik geçen yüzyılda biraz zor çıkardı. Günümüzde ekran savaşlarına dönüşmüş gösteriliyor ki neresinden tutmalı. Remarque’ın savaşı da epik değildir. Fransa ve Sovyet direnişleri son epik kavgaydılar. Milli Mücadelemizden epik çıkabilirdi. Onu da beceremedik sanırım.

Dolayısıyla ‘epik’ bir değerleme ölçütü değil. Kocagöz bir gerçekçi zaten, hem ABD’nin toplumsal gerçekciler kuşağından esinli. Steinbeck’ten çok etkilendiğini düşünüyorum. Örneğin Bitmeyen Kavga’yı Samim Kocagöz yazabilirdi ya da Samim Kocagöz’ün yazdıkları da bir tür Anadolu uyarlaması ABD büyük gerçekçilerinin.


Kitabın bölümlemesi us çizgisinde, kusursuz pürüzsüz yürüyor.


İzmir’e, yanan İzmir’e girer kahramanlarımız, çember kendi üzerine kapanır, yapı biter. Roman da. Duygulu sahneleri, yer yer şaşırtıcı ve gerçekçi cephe sahneleriyle Samim kocagöz romanının (Kalpaklılar ve Doludizgin) okunması, okutulması yerinde olur, gerekir sanırım. Konusuyla sevgiyle yaklaşması bile okumak için yeter nedendir. Kocagöz önce bu toprağın, Anadolu’nun insanı ve bununla gurur duymuş olmalı. İşte bu yüzden bugünün yazarlarının birçoğuyla karşı karşıya oturtmalı onu, karşılaştırmalı ve öpmeliydi büyük, mübarek ellerinden…

***

Kocagöz, Samim; İzmir’in İçinde (BE 1) (1973)
Dünya yayınları, Üçüncü basım, Nisan 2004, İstanbul, 424s.

Öyküleri bir yana (Yağmurdaki Kız’la gelen sıçrama) romanları içinde sanırım en iyisi İzmir’in İçinde. Bunu yazıyorum ama 70 sonrası romanlarını okumuş değilim. Ama belli belirsiz bir izlenim, grafiğinin giderek düştüğü yönünde… Belki de yanılıyorum.


63-71 arasında 8 yılda yazmış Kocagöz romanı.


Kocagöz’de bizim (Cumhuriyetin) büyük roman geleneğini izliyor, örneğin Yakup Kadri yolundan giderek tarihsel dönemleri romanlaştırıyor. Okurlar için öyle yararlı ki bu. Demokrat Parti dönemi ve ilişkilerine bakıyor, 27 Mayıs’ın mayalanışını ve etkilerini izliyoruz roman boyunca. Dönemin yaratılmış zenginlerinden İzmirli ailenin Cumhuriyetin devrimci geleneklerini koruyup taşıyan asker kökenli bir aileyle karşılaşmasının da metaforik bir anlamı olmalı. İki dinamik karşı karşıya durmaktadır.


Benim bu romanda dikkatimi çeken ve üzerinde konuşmak gerektiğini düşündüğüm şey, Kocagöz’ün sınıfsal kararlılık ve katılıktan çok geçirgen, akışkan karakter ve tipleri öne çıkarması ve genelde bakışının olumlu bir değer taşıması. Bu yanını çok seviyorum Kocagöz’ün. Zengin kızı Gülseren aşkını yeğler, sınıfını reddetmeyi göze alır. Buna karşılık romanın anlatıcı kahramanı Emre, baştan Gülseren’e biraz tepkiliyken, o dönüştükçe daha fazla bağlanır.


Bütün bunlar, aslında Kocagöz’ün arketiplerin belli çizgeler içerisinde seyrettiğini, tezli roman yazdığını göstermek için. Kötü mü? Hayır, böyle bir şey demem, demiyorum. Yine de son (ikinci) dönem öykülerinden yanayım, o da ayrı.


Tüm Kocagöz romanlarında olduğu gibi Aşil Topuklarından geçilmiyor kuşkusuz. Hani üzerine gitseniz geriye ne kalır bilmem. Ama yaşam dediğimiz şey ne kadar gerçek ve sağlam ki, anlatıya bu beklentiyle bakalım. Onun kenine özgü mantığı yaşamınkinden farkı olmalı ve öyle zaten.


Tipler (tip olamadıkları için) yalpalıyor, tamam. Ama ben yazıya artık tek tek tanımam gereken milyarlarca kişiden biri gibi bakmıyorum. Baktığım ve görmeyi umduğum şey, bir sahne, bir konuşma, bir ses, çakan şimşekle bir anda belirip sonra karanlığa gömülen şu anlık görüntü, bir tümce, bir sözcük bile…


Benim umduğum şey o bir sözcük. Kendimi avutuyor muyum acaba? Umutsuzluğun tesellisi mi bu? Artık ne fark eder ki?..

Ha, unutuyordum. Bir kere İzmir romanı (uzam). Sonra içinde spor var: Tenis. Bunlar da romanı ayrıca özel kılmaktadır.

***

Hobsbawm, Eric; Küreselleşme, demokrasi ve Terörizm (2007),
Çev. Osman Akınhay
Agora yayınları, Birinci basım, Şubat 2008, İstanbul,  182s.

Osman Akınhay’ın başarılı Türkçesiyle Hobsbawm’ın yakın dönemlerde Avrupa’nın değişik kentlerinde sunduğu bildirilerin, yaptığı konuşmaların izleksel bir toplu sunumu kitap. Ünlü tarihçi, savaştan sonra gemiyi terk eden komünist aydınlardan olmadı. İngiltere komünist Partisi üyeliğini sanırım 1999’lara değin sürdürdü. Gerekçesi çok yalın: duygusallık… Bu hoş bir şey elbette, ama daha geçerli gerekçeler bulamamasında da iç burkan çok şey var.


Söz’un gerçekle bağının koptuğu’ dünyamızda 20.yüzyılı boydan boya kesen yaşamöyküsüyle geldiği noktada Hobsbawm, artık sözünü esirgemeyecek ve sakınmayacaktır. Genel olarak yaklaşımında malzemeye yönelik bir dikkati sezinledim ve bütünsel (total) açıklamalara yüz vermiyor. Bu anlamda bağımsız ve özgür bir kişilik, bir yetke olarak görülebilir. Kimseye, onu destekleyecek tezler sunmuyor. Kafasında dünyayı karmaşık ilişkileriyle çerçeveleyecek bir ‘aydınlanma’ geleneğini taşıdığı ise açık. Birçok ‘yeni’ olguyu özenle dikkate almasına karşın, bunların parlak gösöterileriyle büyülendiğini sanmıyorum. Duruşu eleştiriden vazgeçmiş değil, tersine… Benim için değerli, iyi olan da bu. Hobsbawm, küreselleşme tanımlarında benim için tartışmalı olsa da, kılavuzluk yapmayı sürdürüyor. İdeolojik körlüğe yüz vermeyişi ve olgunun yeni bir ışık altında öne çıkarılışı bence artılarından. O zaman küreselleşme, demokrasi, emperyalizm, vb. bir çok kavram içerik terslenmesi, değişimi, bozunumuna uğramıyor onda, yalnızca zenginleşiyor.


20,Yüzyılda savaş ve barış’a baktığı ilk yazıda, ABD’de içinde olmak üzere yeryüzünde bir tek devlet gücünün, kalıcı bir denetim oluşturamayacağını, merkezi (teritoryal) hükümetlerin zayıflamasını savaş olasılığını güçlendirdiğini saptıyor ve 21. Yüzyılın bir barış yüzyılı olma şansı düşüktür, diyor.


21. Yüzyılın Başında Savaş, Barış ve Hegemonya makalesinde, tarihin hızlandığını, kent nüfusunun arttığını, egemen teoloji serbest piyasa imanı sayesinde devletin taşeronlaştığını (ordunun bile), yurttaşların yönetime kendilerini bağlı sayma (boyun eğme) eşiklerinin düştüğünü, küresel bir denetimin günümüzde zor olduğunu (1. Kontrolsüz serbest piyasa küreselleşmesi, 2. Çoklu uluslar arası Büyük Devlet sistemi yokluğu nedeniyle) belirttikten sonra, asıl sorunun, tarihsel bakımdan benzeri görülmedik bir proje olan tek bir devletin dünya çapında egemenliğinin mümkün olup olmadığı biçiminde sorulması gerektiğini söylüyor. Bunun yanıtı ABD olamaz, çünkü imparatorlukları sürdürmek için onu kurmak için gerekenden çok silah gerekir. Napoleon’dan bir alıntı yapıyor burada Hobsbawm: “Süngülerle her şeyi yapabilirsiniz, ama onların üstüne oturamazsınız”. ABD hoşumuza gitsin gitmesin emperyal bir güç olarak kalacaktır. Umabileceğimiz tek seçenek, onun dünya için daha az tehlikeli bir seçenek olarak kalmasıdır. (42)


Amerikan Hegemonyası Britanya İmparatorluğundan Neden Farklıdır? Sorusunun yanıtını aradığı bu yazısında, Hobsbawm 21. Yüzyılın eşiğinde bir Dünya İmparatorluğu arayışına gönderme yapar. Bu eğilimin kaynakları arasında; küreselleşme ile geleneksel siyaset arasında büyüyen gerilimi, uluslar arası güç dengesinin çöküşünü, ulus devletin kendi egemenlik alanı üzerinde denetimi sürdürmede içine düştüğü krizi, toplumsal/insani faleketlerin geri dönüşü ve genel korku atmosferinin artışını sayar. Dünya daha fazla ulusüstü çözümler arayışı içine girmektedir, ama bunun için gerekli güç olmadığı gibi siyasal kararlar alma yeteneğine sahip küresel çapta bir otorite de yoktur (48) Dolayısıyla dünya barışı bir düştür. Arkasından Hobsbawm ABD’nin egemenliğinin geçmişte ve bugünkü kaynaklarını, niteliğini çözümlüyor, gelecekte ABD barışınını olanaksızlığını göstermeye çalışıyor.


İmparatorlukların Sonu Üzerine başlıklı yazı, önemli bir şeye işaret ediyor: imparatorlukların varlıkları süresince kendi tebalarına taşıdıkları faydaları abartma yönünde güçlü bir eğilim etkili olmaktadır (76). Tarihi ayakları üzerine dikmek gerekirse, “gerçek şudur ki, imparatorlukları sona erdiren etkenin, tek başına bağımlı halkların başkaldırması olduğu durumlar çok enderdi.”(79) İmparatorluklar şiddet kullanarak yerleşseler de, bu onları gittikleri yerde kalıcı yapamaz. Bunun için gereken, yerel çıkar çevreleriyle işbirliği yapmak ve fiili gücün meşruiyetini elde etmek… ABD, Irak’ta verdiği örnek buna aykırıdır. Yani, imparatorluklar çağı bitmiştir. “Dolayısıyla, 21. Yüzyılın küreselleşmiş dünyasını organize etmenin başka bir yolunu bulmalıyız.”(82)


Hobsbawm’ın geliştirdiği tez, Negri, Huntigton vb. tezleriyle de çatışarak, deneyimli bir tarihçiye yakışan bir olumsuz yargıya bağlanır. Geleceği tek bir güce bağlı bir imparatorluk olarak tasarlayamayız. Bu önemli bir katkıdır bence.
Yeni Yüzyılda Milletler ve milliyetçilik, milliyetçilik konusunda uzman Hobsbawm’ın bir başka önemli yazısı. Benim ve birçok insanın düşünce geleneklerine aykırı düşen, şaşırtıcı ve yeni, öğretici yargılarını, tabuları kırarak apaçık dile getiriyor. Acı olan bu denli çok önyargıyı nerede ve ne zaman biriktirdiğimizdir. Onun da işaret ettiği gibi, ulus tasarımı, ama birçok topluluk tasarımı da, ideolojik bir kabukla kendini dışavuruyor, gösteriyor.


Benedict Anderson’dan bir aktarma yapıyor Hobsbawm. 21. Yüzyılın belgesi doğum kağıdı değil, pasaporttur. Ulus devletin meşruiyetinin kendi toprakları üzerinde aşırı zayıfladığına altını çizerek bir kez daha değinen yazar, ‘ulus devletin bittiği’ tezlerine de çok sıcak değil.
Çözümlemesini özellikle futbol örneği üzerinden, ilginç gözlemler yaparak sürdürmektedir.


Demokrasinin Geleceği, yine bir çok kemikleşmiş yargıyı fiskeliyor. Demokrası hakkında rasyonel denebilecek kamusal tartışmaların yürütülmesi, hem zorunlu, hem de alışık olunmadık düzeyde güçtür (99)  Örneğin, oy kullanma özgürlüğü, hakları güvence altına almaya yetmez, ama halkların sevilmeyen hükümetlerden kurtulmasını sağlar (101) Birkaç gözlem yapar: 1) Liberal demokrası, ulus devlet tasarımıyla bağlıdır, 2. Öyle etkenler vardır ki, bunlar devredeyken liberal demokrasi her zaman ve ipso facto (yalnızca bu nedenle) demokratik olmayan yönetimlerden üstün olmayabilir. Ülkelerin refahı hiç de kurumsal düzenlemelerden bir çeşidinin varlığı ya da yokluğuna bağlı değildir (103), 3. Demokrasi tüm yönetim biçimlerinden en az kötü olanıdır (Churchill).


Bu konuda temel ölçütü, halk kavramının devlet idare etmenin tüm yollarının temeli ve ortak referans noktasını oluşturmasında, görüyor Hobsbawm. Halkın rejime katılma, onu benimseme isteğini sürdürmesi ya da kaybetmesi bir çok şeyi açıklayabilir. 20.yüzyılda gerçek bu ama ya 21.yüzyıl? Yazının temel argümanı da bu: küreselleşmiş kapitalist gelişme bu sürecin temelini yıkmaktadır? Liberal demokrasi kriz içindedir ve bu artacaktır. Nedeni demokrasi kavramanın ulus potasıyla yakın, zorunlu ilişkisidir. Ulus devlet ise geçmiş dayanaklarını tek tek yitirmektedir. “Azami kara dayalı özel şirketin çalışma tarzı, hükümetin bile özlemini duyduğu model haline gelmiştir.”(109) Sonuç, egemen territoryal devlet bugün dünden daha zayıftır. Faaliyetlerinin kapsam ve etkinliği daha az, yurttaşlarının pasif itaati ve aktif hizmetiyle sağladığı hakimiyet iniştedir. Bölünmez cumhuriyet artık tartışmalıdır. Bütün bunlar demokrasinin geleceğini etkileyecektir kaçınılmaz olarak.


Ulus devlet mevzilerini korumalı, küresel şirketin gündelik yaşama müdahelesini dengelemelidir. Konumlarını terk etmemelidir. Referandum vb. teknikler ulus devlete aradığı desteği her zaman sağlamayabilir. Motorlu taşıtların çevre sorunları yaratması referandum konusu yapılmamalıdır. “Kısacası, hükümetin özgül görevlerini fiilen –nasıl ifade edilmiş olursa olsun- ‘halkın iradesi’ belirleyemez.”(115) Sovyet sistemini başarısız kılan halkın çıkarları adına kararları alanlar ile o kararların zorla dayatıldığı kesimler arasında çift yönlü bir trafiğin olmasıydı.. Son yılların laissez-faire küreselleşmesi de aynı hataya düşmüştür. Bu küreselleşme ulusal hükümetlerin önlerini temizlemesiyle, açmasıyla olmuştur.


Hükümetler yine de varlık ve etkilerini (belirleyicilik anlamında) sürdüreceklerdir. “21.yüzyılın sorunlarını, onlarla başa çıkmaya hiç uygun düşmeyen bir dizi siyasal mekanizmalarla karşılıyor durumda olacağız.”(120)


Demokrasiyi Yaymak, demokrasinin ordularca yayılmasının fiilen mümkün olabileceği tehlikeli ve yanıltıcı görüşünü eleştirmektedir. Global köyde siyaset niye tektipleşmesin, kolaycılığı günümüzde yaygın bir düşüncedir. “Çağımızın barbarlaşması hem iyi hem de kötü imparatorlukların eseridir ve ‘teröre karşı savaş’ sloganı da bu barbarlığın değirmenine su taşımaktadır.”(125) Birçok alan seçmenin etki alanının dışındadır artık. Demokrasi, arzu edilse de, küresil ve ulusaşırı sorunları çözmenin etkili aracı olmaktan çıkmıştır  (127) Seçim demokrasisi ve temsili sistemler, kararların demokratik yollarla alınması konusunda en ufak bir güvence sağlamazlar gerçekte. Kararlar hep özel ve gizli gruplarca alınır. Etkili ölçüde basın özgürlüğünü, yurttaş haklarını ve bağımsız yargıyı güvenceleyen şey, seçim demokrasisi değildir (127)


Terör, yine 1960’lardan sonra ulus devletin yurttaşlar gözünde meşruiyetini yitirdiği tezine yaslanıyor (haklı olarak). Şiddet görüntü, ses ve anlatım olarak gündelik yaşama yayılırken, toplumsal denetimler süreç içinde azalmaktadır (135) “İşlerin seyri daha kötü doğrultuda değişmişse, bunun sebebi teröristlerin eylemleri değil, ABD hükümetinin eylemleridir.”(145) Tehlikenin kaynağı, Müslüman intihar bombacıları değildir (147)


Şiddet Çağında Kamusal Düzen, şiddetin en önemli kaynaklarından biri olarak silahların neredeyse serbestçe dolaşımını gösteriyor. Birkaç gözlemini aktarıyor. İlki daha önce de sıkça dile getirdiği, toplumsal kuralların ve uzlaşımların zayıflaması (Bkz.Rene Girard). İkincisi, devletin (teritoryal) krize girmesi.

11 Eylül şiddetin nicelik ve niteliği açısından bir dönüm noktası olmuştur. Koşullar artık normal değildir. Kitle üzerinde paranoya belirleyici olmaktadır.


Ama ne olursa olsun, terör bir savaş değil ve olmayacak Hobsbawm’a göre. “Temelde, son derece ciddi bir kamu düzeni sorunudur.”(164)


İmparatorluk Gittikçe ve hala Genişliyor, küreselleşmenin işlemeyen tek yönü çağımızın hala ulus devletler çağı olması, diye başlıyor. “Bugün yeryüzünde, insanlığa hayır işledikleri inancıyla kendi çıkarını kovalamaktan başka bir şey yapmayan imparatorluklardan daha tehlikeli bir şey hemen hemen hiç yoktur.” (171) Hobsbawm için asıl tehlikeli olan Pentagon arkasındaki ideolojiden nefret edip de, başarılı oldukları bazı yerel ve bölgesel adaletsizliklerin ortadan kalkmasını sağlayacağı gerekçesiyle ABD projesine destek verenlerdir. Bu modele ‘insan hakları emperyalizmi’ adı verilebilir. Balkanlar örneği açıktır (179) “Şu andaki başlıca uğraşımız, ABD’yi –kontrol altında tutmak mümkün olmasa bile- her şartta eğitmek, ya da yeniden eğitmek yönünde tasarlanmalıdır.”(182)

***
Atılgan, Yusuf; Aylak Adam (1959)
Bilgi  yayınları, İkinci basım, Aralık 1974, Ankara,  228s.

*

Atılgan, Yusuf; Anayurt Oteli (1973)
Bilgi  yayınları, İkinci basım, Mayıs 1974, Ankara,  173s.

Atılgan (Yusuf) okumam başladı sonunda. Birkaç kitabı var, gözümde büyütmüş değilim. Sıra gelmedi.
Aylak Adam ilk romanı… Büyük bir birikime (daha çok Batı) yaslandığı belli daha işin başında...


Ben Atılgan’a topluca bakmak istiyorum. Ne mutlu bir rastlantı ki, sıcağı sıcağına, yani Anayurt Oteli’ni aldığımda Nurdan Gürbilek çalışması yayımlandı (Mağdurun Dili, 2008, Metis y.) ve ele aldığı birkaç yazar var. Biri Oğuz Atay, öteki Yusuf Atılgan... Eh, ne diyeyim, ibre benden yana seyretti bu kez. Hemen başladım onu da okumaya. Koşutlu sürüyor şimdilik. Bakalım ‘mağdur’ kimliği ne kadar oturuyor Atılgan’ın ve tiplerinin üzerine.


İlk elde Aylak Adam’ı (ki 1959’da yayımlanmış. Yankısını yaman merak ettim. İnsanlar bir tepki gösterdi mi? Nasıl tepkilerdi bunlar? 60’ların sonları, 70’lerin başında Atılgan’a dönük acımasız eleştirileri iyi anımsıyorum) bizde bir geleneğe bağlayabilir miyim sorusunu sordum kendime. Yakup Kadri (Yaban,1942) olabilir mi? Ya Kemal Bilbaşar? (Denizin Çağırışı, 1943). 40’ların sonu 50’lerde yazan varoluşçular. Samet Ağaoğlu, vb.


Güçsüz, zayıf bir kanon bu… Ama Atılgan bir devrim yapmış gibi davranmadı. Birden koydu masanın üzerine Aylak Adam’ı. Peki bakalım, Camus’nun kitabı ne zaman yayımlanmış (L’Etranger:Yabancı, 1942). 1942’de. Batı, Fransız ekininden beslendiği açık Atılgan’ın... Hatta kimi çağdaş, moda düşünce akımlarının birebir etkisini taşıdığı izlenimi edindim okurken.


Sorun şurda. Sartre, Camus kendi ekinsel bağlamlarında yadırganmayacak işler yaptılar da, Atılgan’ın Mersault’su çalışmak zorunda olmayan zengin ve aylak karakteri burada (C.), İstanbul’da (hem de 50’lerin İstanbul’unda) yadırganmayacak mıydı en hafifinden?

Bohemin uçlarına, duyguların dibine, özkıyımın eşiğine bizim ‘yabancı’mızı getiren şey, toplumsal yalan (riya) olabilir mi? Okurun, toplumun tepkisi derken sormak istediğim bu?


Yani Atılgan’ın romanının toplumbilimi kesinlikle yapılmalıdır. İşte bir doktora tezi konusu daha… Yine eminim, yapılmıştır.
Bu kopuk, gelgeç izlenimlere dayalı yaşam algılarına, parçalarına, kesintili ve geçici izlenimlere dayalı Türkçeyi neredeyse bulmuş daha ilk yapıtında Atılgan. Ama Türkçenin buna yatkın olduğunu, dizgeleşmeye çok direndiğini, bunun için çok yoğun düşünsel kaynakları seferber edebilmek gerektiğini düşünüyorum. Tüm dolayımları kaldırır kaldırmasına da, bizim zihin içeriğimizin kaç kattan oluşabildiği ayrı bir soru. Zaman içinde katlar yükselmiştir, yükselmektedir.


Bu dil, romanın dünyasını hem tümcelerin kopuk kopukluğuyla, hem de ayrıca öznenin duruşu, yüklemle (eylemle) ilişkileri açısından yansılıyor. Aslında bir tür hiperrealizm, toplayıcı (koleksiyoner) titizliğine ulaşıyor, bilincin bozulduğu, zedelendiği, çoştuğu, sınırlarını aştığı yerde doğaçlamada yankılanıyor. Hemingway’i anımsamamak elde değil. Ama nasıl? Atılgan, ne kadar sahici bu yazılarında? Örneğin, Salinger (Gönül-çelen, 1951) ne kadar sahici, sorusunun bir anlamı olabilir mi?


Bir soru daha: Atılgan bir ‘başkaldıran insan’ mı? Bu sorunun peşini bırakmayacağım.


Bir soru daha: Oğuz Atay’ın Atılgan’la ilişkisi (yazınsal) ne olabilir?


Son olarak: Postmodernist Türk yazınının ilk örneğini Atılgan vermiş olabilir mi?


Düşüncelerimi geleceğe erteliyorum şimdi.


Yazı, yazmada cesaretine mutlaka değinmeliyim. Cinsellik önemli. İzleyelim.

22 05 2008, Perşembe. Anayurt Oteli de, sanırım Türk Yazınının en önemli yapıtlarından olan bu Atılgan romanı da arkada kaldı. Çok toz kaldıran konularla yüzleşebilmek için tozun inmesini, ortamın yatışmasını, görüş alanının saydamlaşmasını beklerim. Parlak, güncel, yankılı şeylere uzak dururum. Bu kez, Atılgan’da bu uzun sürdü. Anayurt Oteli 1973’de yayınlandığına göre, aşağı yukarı 35 yıl. Uzun değil, hayır. Belki daha uzun da beklenebilir, hatta bazen vazgeçilebilir bile. Nagazaki’ye atılan bombanın serpintilerinin bir yerlerde bugün de etkili olmadığı söylenebilir mi? Demek ki onunla ilgili olarak (1945’le) hesaplaşmamız sürüyor, sürmeli. Tavır almadan edemeyiz. Şu sonuç çıkar bundan da. Durulmayı beklemek, hesaplaşmayı beklemek değil. Çoğu kez de tersidir sözkonusu olan. Çünkü yanlı bakış, insan ve toplumların yaşamında nesnel, duru bakıştan hemen her zaman önemli olmuştur. Hem nesnel, yansız bakış sandığımızca olanaklı mı bakalım? Benimkisi kişisel bir yordam… Yaşamın verimli kullanımıyla ilgili doğruluk savı da taşımayan bir kişisel bir izlence… Belki de Yusuf Atılgan’a haksız etmiş olabilirim. Ama tartışma gözükara, acımasız ve dayatmacıydı yanılmıyorsam. Saldırı belleğimde, ‘küçük burjuva gericilik’, ‘cinsellik’ vb. kavramlara bağlı olarak hayal meyal biçimleniyor. Önemli değil. Oğuz Atay bu ülkede 20-30 yıl bekler, yeniden bulgulanmayı. Halit Ziya 100 yıl bekler, ama yakalanır mı bilemem. Ya Reşat Nuri. Yakup Kadri’nin Ankara’sı, hele Panorama’sı… Pamuk’un da üzerinden yıllar geçmesini beklemeliydim, ama her zaman kendim için karar verebildiğimi söylemek çok şey söylemek olur. Uzattım.


Varoluşçu Batı yazını etkilerini doğrudan, Yer altı izleğiyle (Dostoyevski) buluşturarak yaşayan biri olduğu çok açık Atılgan’ın. Bir artçı olduğunu, kimse adına değil, kendi yaşamı adına, canının istediği gibi konuştuğunu, bunu azçok içtenlikle yaptığını kesinlemeli baştan. Sait Faik de böyle değil miydi? İplemeyişinden duruş çıkarmıştı, ama o bu duruşunu düşünce köklerine, dizgelerine değin genişletiyordu. Hayır, bir şey yaptığı yoktu. Düşünce dizgelerini de iplemiyordu o kadar.


Ama Atılgan’ın kaygısı, kuramsal, belli bu… Bunun kuramsal sağlamlığı, coğrafyası, tarihi bir başka konu.  Siyasete ise tam açıklanmamış, ipucu verilmemiş bir konformizm eleştirisinde (Aylak Adam) bulaşıyor Yusuf Atılgan, ama bunu söylerken bir çok şeyi zorladığımın ayrımındayım. Kuramsal çerçeve, gündelik eleştirisini tümlemiyor, yankılamıyor tam. Bundan bir gerilim çıkıyor elbette, ama buna yazınsal bir gerilim demek nereye değin doğru olur?


Çünkü bu seçili duruş, biçeme de kişisel, özgün bir bakışı kapsamalı, değil mi? Konformizm eleştirisini, kentli sürünün gündelik koşuşturmacasıyla kitlemek bir noktadan sonra ikiyüzlülük, gizli bir hazcılık, dolaylı bir kenterlik düşkünlüğü anlamına da gelir ve bu bilen, gören için anlaşılmaz, aşağılık bir durumdur.


Ama Atılgan biçemi, yapısal karışmayı (müdahele) daha çok akışa bırakmış, iyi ki eleştirel içerik (oldukça güçlü etkiler taşıyan içerik) bu biçemi zorlayarak kendine uydurmuş. Çünkü biçem üzerine özel olarak düşündüğü yönünde bir işaret almış değilim Atılgan’ın. Düşünmek zorunda da değildi ayrıca. Sonuçta düşüncesi kendiyle çelişmeyen bir akak, vadi, yapı bulmuş işte.

Bulanıklık, hesaplaşmanın niteliği, düzeyi, kapsamında… Sorun tutarlılıkta… Ama sanat yapıtı dediğimiz şeyin en az ilgi duyacağı, duyması gereken şey de bu ‘tutarlılık’, ‘örtüşme’, ‘bağdaşma’ değil mi? Bağrında yakalanamayan, kayıp giden şeyden büyük destek alır sanat yapıtı ve çoksesliliğe, dilliliğe geçişin yolu buradan geçer.


Bugün yazabilseydi Yusuf Atılgan bu yapıtlarını değişik düşünür müydü ve kaynak olarak kullandığı tinbilimini (Freud tabii) yorumu nasıl olurdu? Freud, roman karakterlerinin biçimlenmesinde gereğinden yalın bir şablon sundu. Yaşam önemli ölçüde Freudiyen anlatılarla indirgenmiş oldu. Bu da beni hemen hemen her zaman rahatsız etti. Atılgan’ın romanının çıkış noktası işte bu kaynak. En azından eleştirisine bir tutamak, dayanak aradığında her iki romanının da sonlarına doğru oedipus’a (Freud) dönmesi bunun kanıtı. Ama bugün baktığımda bu iki romanın aşil topuğu da burası duyorum, zayıf halkalar. Bu Atılgan anlatısının değerini azaltmaz kuşkusuz.

Ama varoluşçu esinin Avrupa’da ve dalgacıklarının vurduğu ülkemiz kıyısında yüzeysel yorumunun getirdiği yaşama biçimi (sahte yer altı kimliği) romanları değerlemede bir ölçüt olarak beliriyor. Genel olarak bir şeyler başka şeylerle karıştırılıyor. Sartre’ın popüler açıklamalarında dönüp dönüp üzerinde durduğu şey, Camus’yle çatışması da bunlarla ilgili. Ama her ikisi de değişik kaynak ve nedenlere bağlı olarak seçimin (vicdani) sorumluluğu üzerine açık vurgu yaptılar. Yanlış anlaşılmak istemediler. Zaten Atılgan’ı Freud’a başvurmak zorunda bırakan da biraz bu…


Marx mı söylemişti, tarih ikinci kez yinelendiğinde ‘komedi’ye dönüşür diye. Dostoyevski gerçekten yazınımızı sarstı, 50 sonrası özellikle. Silkeledi. Yazınımız ona karşı duruşuyla biçimlendi, gelişti. Atılgan’ın yapıtı da bir tür Dostoyevski yorumu, çeşitlemesi… Kendisinin bunu yadsıyacağını sanmam. Kıyım/Özkıyıma eninde sonunda çarpan, toslayan yaşamların çıktığı kapı Dostoyevski. Kafka değil ilginçtir. Oysa Avusturya-Macaristan bürokrasisi, 19.yüzyılı benzer bir biçimde Osmanlı’da da vardı. Dizge (Kapı, Yargıç) küçük insanın yaşamını bizde de karattı. Bunun üzerinde düşünmeli.


Dostoyevski’nin Hristiyanlık kaynakları onu sorgulamasında büyük yazarlığa taşırken, bizim böyle bir ‘vicdani’ kaynaktan yoksun oluşumuz (aslında bu beylik bir yargı gibi duruyor ve tartışılmalı) neden bizim Dostoyevski’lerimizin kopya olduklarını açıklayabilir (belki). Bizim kameramızın daha devingen olma zorunluluğu var, diyeceğim. Yakın plan, başçekimi yetmez bize. Genel planlara, uzam içerisinde kütlesel devinimlere gereksinim duyarız. Bu bizi soyutlamalara sürüklemiştir: fluid, akışkan kaligrafilere. Atay ironisinin böyle görsel bir kaynağı olsa gerek. Çok zeki bir insan, gerçek bir yaratıcıydı. Bunları düşünmüş, hesaplamıştı. Bunlüarı o yaptığı için ben bugün saptayabiliyorum kimi şeyleri (doğru yanlış).


Yakınlaştırıyor objektifini nesnesine Atılgan. Yakından bakıyor ve malzemeden ne çıkarabilirse onu resimliyor. Bir kararsızlık, adi suçla felsefi suç (oysa ikisi de örneğimizde  bedene kıymaktadır) arasında bir ikircim, toplumdaki yankıya keskin duyarlılık, vb.

Şimdi yazın dışı gerekçelerle eleştirildi Atılgan. Genel olarak etik bir yükleme yapıldı yapıta. Siyaseti içinde barındıran bir etik sorgu… Bu ahlaksızlık, bu tekinmişlik övgüsü, insana olan umutların kıyıcı ve etkili bir söylemle yerlebir edilişi. Borcumuz budur Yusuf Atılgan’a, katkısı buradan gelir. Boşversenize siz. İnsan odaklı açıklamalarınızla gizlediğiniz nedir acaba? Kaçınızın usundan, bilincinden (alt, derin bilincinizden de değil üstelik) akadurmamıştır bu düşünceler, imgeler. Yalan söylüyorsunuz. Hep beraber yalan söylüyoruz. Yalancıyız. Bunu da bize ‘yalana tutkuyla bağlı’ bizlere Yusuf Atılgan gibileri (Oğuz ÜAtay’ı da belirtmek zorundayım, ama Vüs’at O. Bener’i atlamadan) yekten gösteriyor. Kaçacak delik, en ufak bir bahane fırsatı tanımayarak. Bunun için onlara teşekkür borçluyum. Beni ve benim gibileri doğru dürüst insanlar olmaya zorladıkları için. Görüldüğü üzeri aslında bunlar değer karşısında duruşlu (tavırlı), etik söylemleri taşıyan yazarlarmış gerçekte. Yani sandığımızın tersine…


Atılgan kaç yerde de belirtmiş, açığa vurmuş bunu. Sidik, bok, kusmuk da yaşamlarımızın tutkuyla bağlı olduğumuz yanları. Bu anlatının kahramanları (!) otuzbir çekerler, pisliğe bulanırlar, lanetlidirler. Hepimiz kadar.


Bakalım kendimize. Atılgan’ı okuyup da bunu yapmamak olanaksız.


Yeryüzünde canlı kalmanın birbakıma suç işlemeden olamıyacağını bilmeyen, kendilerini suçsuz sanan insanlardan çekiniyor, utanıyordu.” (Anayurt Oteli, 152)


Bununla yüzleşemeden insan kendinden daha iyi bir şey çıkarabilir mi? Ha, bu retorik daha canlı, parlak Batıda vardı. Biliyorduk bunları. Eee, biliyorduk da n’oldu? Bir de Yusuf Atılgan aynasında baksak ne olur kendimize? Üstelik, bakmak zorundayız da.

[Devam edeceğim –ZK]

***

Tüzün, Ahmet/Büyükuysal, Yüksel, Haz.; Birhan Keskin Şiiri ve Ba (2008)
Metis  yayınları, Birinci basım, Şubat 2008, İstanbul,  131s.

10. Altın Portakal Şiir Ödülünü (2006) alan Birhan Keskin şiiri için yapılan sempozyum metinlerini içeriyor derleme. Birhan Keskin’i keşfetmekte çok geciktiğim açık, bu Türk Yazınının da ne denli gerisinde olduğumu kanıtlıyor. Ama yazın dergileri almayı bıraktığımda bunu az çok seziyor, biliyordum zaten. İlk şiirlerini 1991’de yayınlamış Keskin (Delilirikler), yani 16-17 yıl önce. Oldukça uzun bir süre.

Çok önem verilmiş, çok değişik kültür katmanlarından insanların ilgisini çekmiş bir şairden söz ediliyor demek.


Paniğe kapılmayacağım kuşkusuz. Çünkü yarışmaktan vazgeçtim, hep daha çoğunun bir ‘daha’sı var. Rastlantıya güvenmek ve tatmaktan çekinmemek, biraz serseri bu serüven duygusuyla yetinmek, kendi kurgunu aynaya yansıtmak, biraz da bunu denemek, hepi topu bu… Kaçırdığım için üzmeyeceğim kendimi, yakaladığım, yakalayıp hem de geride bıraktığımı sandığım şey için de yersiz bir sevince kaptırmayacağım kendimi. Bir süredir yaşamdan bunu anlıyorum. Okumalarım da ister istemez başkalaştı kendiliğinden.

Peki, Birhan Keskin şiirinin bendeki izinin karşılığı olabilir mi bu derleme? İçinde önemli, anlamlı çalışmalar var tabii. Ama genel olarak elimde darasını alıp tarttığımda kitabı, yine de bir hafiflik, buna bağlı düşkırıklığı temel izlenimim. Emek var, saygı, sevgi var, anlama çabası, ululama, destek, coşku da. Ama yapıt ülkemizde tüm bunlarla kendine bir yörünge bulsa da, yazının evrensel derinliği içerisinde olması gereken yeri bulamıyor. Belki bunun için gereken yazının evrensel çıpası denli, eleştirinin de evren ölçekli bir çıpa kullanması. Bunu söyleyen ben, bütün bunların uzağındayım. Beni böyle konuşturan, yarı aç bırakan şey de deneyimsel bir sezgi. Doğruluğunu tartışmasız savunamam.


Gelelim yazılara.


Ha, unutmadan. Birhan Keskin şiirimize ve şairlerimize bir yandan şiiri öğretiyor. Bu korkunç komik ve trajik. Öğretmen olmayı ne düşünmüş, ne istemiştir. Sorun onda değil. Üstelik bir sorun mu bu?

Betül Tarıman; Penguen 1, Penguen 2 Şiirleri Dolayımında Bedenin Yoksullaşması ve Birhan Keskin Şiirini Anlama Çabası, s. 17-25

Bu yazıda, Keskin’in şiirinin (bu bana Simone de Beavoir’ın Özgürlüğe Doğru Kadın’ını anımsattı) beden işlevlerine, fizyolojiye indirgenmesi, ipuçları anıştırsa da, beni rahatsız etti. Bir kadın şairin çıkış noktası menapoz olabilir mi? Böyle bir şiir kendini açıklayabilir mi? İyi de neden olmasın? Bana öyle gelir ki, beden çok keskin, ötesi olmayan bir sınırdır. Geriye söz, tez vb. kalmaz. Gerisi olmayan şeyin şiiri de olmaz. Yoksa olur mu? Şiir diyalojik bir dilden yoksun mudur? Bakhtin biraz da bunu mu söylemişti? Ben şiirin kendi tartışmasını pek yüze vurmadığı, göstermediği kanısındayım. Ama açıktan bedeni gösteriyorsa, kısa zamanda ışığını yitirip tükenebilir.
Birhan Keskin’de böyle bir korkum oldu mu? Evet, oldu. Onun şiiri ölebilir.


Hüseyin Cahit Kerse; Baba Dedim, Ba Dedim…, s. 26-32


Keskin’in şiir serüvenini, Kerse, çocuk saflığından, masumiyetten ermiş olgunluğuna geçiş olarak özetliyor. Saflık, masumiyet döneminin anlaşılma beklentisi bu nedenle, yerini, anlaşılmanın olanaksızlığına bırakmış olmalı. Bu bir tez. Dayanakları da daha çok, şiirin yanında, şairin söyleşileri…

Birhan keskin şiirindeki ‘ben’lerin çokluğuna da değinmeden geçmemiş Kerse.


Deniz Keskin; Birhan Keskin Şiiri, s.33-38


Gonca Özmen; “Eninde Sonunda Bunların Hepsi Bir Dünya Macerasıydı. Ne Olsundu…”, s. 39-46


Keskin şiirinde, göç-göçebelik, yolculuk izlekleri, ses yapıları üzerinde duruyor Özmen. Gitme hali, yolculuk isteği şiirinin vazgeçilmezidir.


Hüseyin Ferhad; Siyah Bir Işık Damlası, s. 47-51


Birhan keskin, 80 sonrasının heterodoks hareketine destek veren, reel politikaya, slogan tacirlerine dudak büken şairlerinden… Şiir lisanımızın bir hafıza etüdü, fezlekesi (47) İmge saplantısından kurtulmuş bir şiir.


Kemal Varol; Kusur, İroni ve Oyun, s.52-60


Kusuru, Keskin’in şiirinin yapısal bir öğesine dönüştürdüğü görüşünde Varol… Bu oldukça tehlikeli bir tez… Ona göre asıl soru, ‘kusur’ ve ‘bölünmüşlük’ten şairin neyi murat ettiği (56) Yadırgatıcı olan, liriğin kesintiye uğradığı, belki de lirik olmak istemediği nokta. İroni de şiirinde böyle bir işlev görüyor olabilir.


Kemal Varol Orhan Koçak’a başvuruyor. Onun ‘yüce duygusu’ ile ‘bayağı’ arasında kurduğu ilişkide, geçirgen, ince bir zara işaret ettiğini belirterek; sahiden kof, sahte, bayağı karşısında da .yücenin verdiği yaşantıları deneyleyebileceğimiz görüşünü aktarıyor. Yüce, ilk aşk’ta sezinlenir ve yüceye gönül düşürmek ya da ona yönelmek bir ‘zevk düşkünlüğü’dür. Liriğin sürekli saplanıp kaldığı ‘zevk düşkünlüğü’ne karşı Keskin’in kimi savunma önlemleri aldığı, bunların arasında duygulanımın maddesizleştirilmesi, isteği iştah ve kızışmadan ayrıştırma gibi yöntemleri uyguladığı, yine Koçak tezlerinden. Ona göre, bu durum ‘arıtma çabası’… Sonuç: Birhan Keskin şiirinde ‘şiirsel dil iletişimsel dile kaçmaktadır’ (58) Bir Adorno alıntısı durumu açıklamaya yeter mi? “Şiirsel dille iletişimsel dil arasındaki ilişki şiddetlendikçe, lidik şiir de kişinin sadece kaybetmek için oynadığı bir oyuna dönüşmüştür.” Şiir iyi şiir olma gayretinden kaçmaktadır, her türden şiirsel yükten arınma çabası baskındır. Söz sanatından, ‘şiirin verili imkanlarından özenle uzak durulmakta, hatta belki de şiir dışı bir alan aranmakta’dır (59) Filan sözcüğü bunun bir kanıtı olarak durmaktadır Y’ol (2007)’da. Bu ifadeyle şiirsel yükten kurtulmaya çalışan şiir, kendini savunuyor. Bu durumda ne tam bir lirik şiirden, ne de tersine anti-lirik şiirden ve onun cesaretinden söz edilebilir. “Belki de bu durum, kendi tıkanıklığının, imkansızlık ve tahkiyesinin farkında olan şairin yazgısıdır.”60)

Mehmet Taner; Gümüş Nehir, s.61-65

Kendi davulunu çalan bir şiir… Bu yüzden bıçkın… O vurgular, o sesler, ‘sadakat ile ilintiliymiş ve sağır vicdanlara yöneltilmiş meydan okumalarmış gibi geliyor’ Mehmet Taner’e.


Nuri Erkal; Birhan Keskin Şiirinde Bir Yolculuk, s.66-72

‘Tiryakisi oldum’ (66), diyor Erkal. Çağıyla bir derdi olan, yaşadığıyla çelişen biridir şair, diyor öte yandan bir söyleşisinde Birhan Keskin. Devam ediyor: ‘Her şiir anlaşılsın diyedir… Şiir hem evim, hem örtüm, hem de edebimdir.” (72) Onun şiirini okumak ‘hayatı okumak gibi’(72)dir.


Olcay Akyıldız; Birhan Keskin Şiiri İçin, s. 73-79

Birhan Keskin şiirinde Bachelard’ın izlerini sürüyor Akyıldız. İmgeye bakarak ve söylediği şu: ‘Gaston bachelard ustanın mihmandarlığında Birhan Keskin şiirinin patronunu çıkarma denemesi’ (78) Su durmuş, göl olmuştur.


Olcay Özmen; Olmanın Kederinde ve Hasar Burcunda Bir Şair: Birhan keskin, s.80-84

Hasar derecesi yüksek bir şiir’ (81) Keskin’in şiiri ‘kusur’dan güç alır. Doğa, insan hasarlı, öyleyse kusur’a bakalım. Görünür kılalım. Biraz böyle bir şey… Peki, dünyada bulunmanın bahanesi ne o zaman? Şaşkınlık ve şefkatle bakıyorum, ona bakmaya geldim, bir süre kalıp gideceğim, kimseyi incitmeden, yazmak da bir bahanedir zaten, der gibidir Birhan Keskin (84)


Veysi Erdoğan; Birhan keskin Şiirinin Topoğrafyası, s.85-131

Bu derlemenin en uzun yazısı. Keskin’in şiirin dizgeli bir yaklaşımla çözümlüyor. İlk bölümünde, Birhan Keskin şiirinde ‘beden’ imgesine bakıyor ve kırklı yaşlar konusu yeniden önümüze çıkıyor. Bedene yönelik geri dönüşler ruhun dağılmışlığını işaret eder. Eksilme (bedensel) patolojik bir hal alır. Bedenin klinikleşmesi karşısında duyulan endişe dışavurur. İçte hasar görmüş bir bedenin doğa karşısında pek güc yoktur. Şiir ben’i, içteki hapislikten kurtulmayı, doğa gibi üretiyor olma konumuna geçmeyi diler. Ba’daki şiir ben’i, ‘eski zamanlar’ına dönme konusunda  içteki karmaşanın, doğanın içselleştirilmesiyle çözümlenebileceğine inanır (92)


Birhan keskin şöyle diyor: “İnsan zihninde dünya, bir daha bütünlük kazanamayacak. Bunun için çok geç. Ben kendimi çoğu zaman, kırılmış bir eşyanın rastgele herhangi bir parçasına bakar gibi hissediyorum. Ve o baktığım herhangi bir parçaya bir ömür boyu bile baksam bana bütünü anlatmayacak.”(93; 1996) Şiirinin kaynağında büyük bir ıstırap öğesi barındırır ve şiiri tam bir varlık sancısıyla temellenir. Şiir, bu kaygunun birinci tekil bir eyleme dönüşmüş halidir.


Onun şiiri bir ‘hafıza’ şiiridir. Eski’yi şimdi’de sorgulamanın kendiliğindeliği. Zaman imgesi, kumar imgesiyle örtüşür. Şiirinde hep varolan öteki, bir arzu nesnesi olarak duygulanımların kaynağıdır. Bu bir yazgısal bağlılıktır. Yol ve yolculuk te buradan gelir.

Yeryüzü Halleri’nde okumak, insanın varlığını görünür kılmak anlamı taşır. Varlık üzerinden insana ulaşma izleği öne çıkar. İnsana, insan hatırlatılır (111) Bir iyilik istemidir bu bağlamda. Çünkü yeryüzü bir iyilik öğretisidir.


Onun şiirinde ‘araf’ta olma, hiçbir zaman teolojinin algısına dayanmamıştır. Buradaki araf, tinsel olanın sıkışmışlığına dair bir ‘ara’dır. Kaybolma halinin mevcudiyetini dile getiren bir ‘ara’ (114) Özne, hep bir uçurumda, kıyıda, arada, susgundur. Aşkın incinmişlik durumları, keskin şiirinin duyargalarıdır (117)


Keskin şiirinin diyagramına baktığımızda acının ölçeğinin bütün şiirlere yayıldığını görürüz. Ontolojik bir yayılmadır bu. Otobiyografiktir ayrıca. Şairin yaşantısından gelip, kendi şiirinin dibine döşediği ve bunu şiirin bütün duyargalarına dahil ettiği tikel  bir algıya yaslanmıştır acı. Bu nedenle acı, Keskin şiirinin birincil ikametidir.”(118) Acı onda malzeme değildir, yaşanır. Yaşandığı için oradadır. Y’ol’un temel izleği, aşktan gelen her beladan acıyı başat öğe seçmek’tir. Acısını aramaya çıkmış ben’in ötekine ya da ‘uzak arzu’ya dair anlatısıdır Y’ol. Aşkte eşitlik olanaksızdır. Arzu mekanizmasının işlevselliği, ‘iki kişi arasında asla eşitlenmeyen’de yatar (128)

Keskin ‘ol’ fiilinin anlam alanında gezinir hep. Kendini şiire iliştirme, ‘ol’mayı sağlamak içindir onda. Çünkü kendine yürümek, şiirle mümkündür. Keskin bu hususta ‘maksadım şiire giderken kendimi de oldurmaktı’, der!” (130)


“‘Ol’mak hayatın yarıklarında bir anlam bulmakla ilgilidir. Onun endişesi kaçmak değildir. Bunun farkında olan Keskin, hayatı şiire davet eder. Bundan, şiiri hayatın olmazları üzerine inşa edilen bir iyilik olarak algılar. “Benim şiirden başka sarınacak bir örtüm yoktur. İyiliğim onadır, iyiliğim de ondandır”, demesinde bir mana yatar. Şiiri kendine kıble kılma, Keskin şiirinde bir iyilik şeklinde varolagelir böylece.”(130)


80 sonrası Türk şiiri içinde ‘kendine gitmek’ endişesini birinci tekil şahsın samimiyeti üzerinden kurmuş ve bunu şiirin imkanları doğrultusunda ileriye taşıyabilmiş bir şairdir. Onun şiirinin en büyük ve önemli özelliği, empatinin gövdesine insanları davet edebilme kabiliyetidir. Şiirinin gücü de buradan gelir.”(131)

***

Kuban, Doğan; Osmanlı Mimarisi (2007), Fotoğraflar: Cemal Emden
Yem yayınları, Birinci basım, Mayıs 2007, İstanbul,  719s.,
Citli, Büyük boy, Resimli

Türk ve Dünya ekinine bir katkı ve bir yayıncılık olayı… Eşsiz bu yapıt, umarım hakettiği yeri bulur. Ben umuyorum ama umutsuz olduğumu belirteyim hemence.


Önemi yapıtın tezlerle ilerlemesinde, düşünce taşımasında… Özgünlük, kavrayıcılık sıradan niteliklerinden... Kolayca anlaşılabileceği gibi ortalama, ölçünlü bir mimarlık tarihi değil, olamazdı da. Mimarlık düşüncesinin arkasında gündelik yaşam ve ekinin yarattığı uzam algısı ve yaşantılanmasının, kavrayışının da gelişim sürecini anlamayı denemiş oluyoruz Kuban’la birlikte. Kuşkusuz uzam, zamanı da peşi/yanısıra sürüklemektedir. Zamanı toplumun, insanların algılaması ve deneylemesi de değişip dönüşmektedir. İşte Kuban’ın yaptığı budur. Diplere, yerel, coğrafi etkileşimin başlangıçtaki kaynaklarına inebilmiş, mimarlığı toplumun, onun ekininin kendini dışavurma, açıklama, anlatma ve aktarma biçimi olarak, biçimlerinden biri olarak sentezleyebilmiştir. Dinamik, devingen bir yaklaşımı uygulamış, ilişki ve etkileşimi karşılaştırmalı bir yöntemle görünür kılabilmiştir.


Ben temel sorgulamasına dönük bir özetleme yapmayı denemekle yetineceğim. Çünkü soru sormasını bu denli iyi bilen bir bilim adamı, aslında bir bilgeyle karşılaşmak pek kolay değil. Bu benim yaşamıma sunulmuş bir ‘lutuf’tur olsa olsa.


Mimarlık tarihi, hatta sanat tarihine yeni bir bakış açısı, yorum getirmekse disiplin içi tezlerinden hiç de daha az önemli sayılamıyacak bir başka önemli katkısı olarak belirtilmeli Kuban’ın. Bir olgusal düzgüden sözedilmiyor burada asla, nesnelerin ardı ardına sıralanmasından. Mimarlık kavramı tartışılarak geliştiriliyor. Bu biraz Nermi Uygur’un felsefe tarihi yorumunu çağrıştırmaktadır.

Ayrıntıya geçmeden, çalışmanın Türkçede bir biçem denemesi, aynı zamanda yazınsal bir deneme olduğunu da belirtmek gerek. Doğan Kuban bir üslupçu aynı zamanda.


Önsöz

Kuban bu kısa ama olağanüstü önsözünde; yapıtının amacını, “genel bir didaktik çerçevenin gereklerini yerine getirdikten sonra, katı bir eleştiri disiplini içinde, Osmanlı tarih, kültür ve sanatına ilişkin, bilincine vardığım bütün önyargıları deşmek, klişeleri ortadan kaldırmak”, (7) olarak tanımlıyor. Bu nedenle mimarlık tarihi ile tarihin ilişkilerini irdeleyerek Osmanlı tarihine de eleştirel bir bakış yöneltiyor. Bu bakış açısında, evleri, sarayları, camileri yaratan iradelerin arkasındaki istek ve arzuların içeriğini irdelemek, yapıları bir vitrine kültür gösterisi olarak dizmekten önemli kuşkusuz.


Özetle Kuban’ın yöntemi; 1. Bir tarihsel dönemin yaratım sürecindeki ağırlığının belirlenmesi, 2. Yapının evrensel nomenclatura içindeki kavramsal konumunun tanımıyla ilgili.


Sinan’dan Önce Osmanlı Osmanlı mimarisi

Kuban işe Mimarlık Tarihi Yazını’nın eleştirel bir dökümüyle başlıyor. Sözkonusu olan Osmanlı Mimarlık Tarihi’dir. İlk çalışma Avusturyalı Barok mimar Fischer von Erlach’ın 1721 tarihli çalışmasıdır (Entwurf Einer Historischer Architectur).

“Genel Osmanlı tarihçiliğinde; kent, yapı, fiziksel çevreye ilişkin ilgi, olağanüstü yapıtlarda bile kültürel söylemde işlevsel amaçlar dışında, kendi varlığına dayalı özel bir sözlüğü, Rönesanstan öteye Avrupa’da görülen kuramsal, tematik, felsefi bir söyleme ulaşamamıştır.”(21)


Son yarım yüzyıla gelinceye değin, tarihsel olguyu (fiziksel/kuramsal) dört parametre belirlemiştir: 1) Mekansal komşuluk (coğrafya), 2) Öncelik (zamandizinsellik), 3)Niceliksel boyut (nicel/nitel dengesi), 4) Devingenlik (göçerlik etkileri).


[Burada Kuban’ın tarihsel olguyu açıklarken konuya olgucu (pozitivist) bir bakış içinde olduğu eleştirisi yöneltilebilir belki. Çünkü bu ayıklanmış ve indirgenmiş dört parametre, aslında ayrıntılandırıp çoğaltılabilir. Oysa bu parametrelerin arkasında bunları devinime, ilişkiye zorlayan başka dinamikler sözkonusu olabilir. De facto yapı ve ilişkiler ağı bir veri olarak alınıp soyutlanıyor. Aslında fiziksel ortam temel girdi ya da değişmez (sabit) katsayı olarak yorumun, biçimlendirmenin başlangıcına yerleştirilebilir. Belki Kuban’ın da yaptığı budur. O model kurmak için gereken soyutlama aracına (enstrüman) başvuruyor olsa gerek. Yoksa tarih dediğimiz kavramı açıklamak için fiziksel parametreler bir etken olarak, kuşkusuz değişik ağırlıklarıyla devreye girerler. Açıklama da hep eksik kalır-ZK.]
“Osmanlı mimari ortamı, estetik özgünlük dışında hiçbir boyutu ile Avrupa’yla karşılaştırılamaz.” (27)


Tarihsel olguyu yöntemsel bir temele oturttuktan sonra toplumsal kimlik (Osmanlı kimliği) üzerine odaklanıyor. Ne anlamalıyız? Kuban’a göre: Müslüman kimlikli bir Doğu Akdeniz ve Balkan devleti. Yani, gerçekte bir Avrupa Devletidir Osmanlı. Yakınlaştığımızda bu tarihin iki farklı düzeyi yakalanabilir: Başkentlerin, özellikle İstanbul’un kültür ve tarihi ile eyaletlerin değişik geleneklere dayalı kültürü ve tarihi.

[Bunu önemli bir saptama olarak bir kenara yazıyorum. Tekbiçimli (homojen) bir yapı varmış gibi davranamayız karşımızda. ZK]

Üstelik Osmanlı kimliği gizli kapaklı bir kimlik değildir ve onu anlayabilmek için, günümüzün aşırı duyarlı ulusçuluk kaygılarından kurtulmak koşuldur. Çok parçalı kültürel yapı dikkate alınmadan Osmanlı sanat ve mimarlık tarihi de yazılamaz. Bir egemenlik alanı kavramıdır Osmanlı mimarisi. “Bugün, birçok içeriksiz tartışma ulus temeli üzerine Osmanlı, Selçuk ya da Akkoyunlu tarihi tasarlamaktan kaynaklanır. Oysa Osmanlı bir ulus devleti değildir. Türk katmanın diliyle egemen olduğu kozmopolit bir imparatorluktur.”(36)


Kuruluştan Kanuni’ye geliş sırası: Osman ve Orhan Beyler-I. Murad-Yıldırım Beyazit (Fetret Dönemi)- Çelebi Mehmet – II. Murad – II. Mehmet (Fatih) – II: Beyazit – I. Selim (Yavuz): İmparatorluk imgesi tamamlanır.


Anadolu’ya göçerlerin yerleşmesi 11. Yüzyıldan başlar. Göçer/Yerleşim simbiyotiğinden söz edilebilir. Kentlerin fethini, Ahilerin zaviyelerinin ve çalışma tezgahlarının kuruluşu izler, kilise mescide dönüştürülür. Türk-Rum köylü bütünleşmesinde Orta Asya kökenli Sufi tarikatların heterodoks inanç sistemlerinin rolü büyüktür. Fethedilen yerde tututnmayı Gaza ve Cihad inancı sağlar. Sürekli bir savaş sürecidir yaşanan. Bir noktadan sonra Devletin Göçerle çatışması, gerilimi başlar.


Malazgirt’den Viyana kuşatmasına değin, fetih, gaza ve cihat söylemleri içinde göçer ideolojisi bir altyapı ögesi olarak Osmanlı Tarihine egemen olmuştur.”(48)


Türkmen göçerin yerleşik topluma geçişinde Gaziyan konumu belirsizdir. Sınıf kimlikleri açığa çıkarılamamıştır. Abdalan tarikatları ve dervişler Anadolu ve Balkanlarda yerel halkın örgütlenmesinde rol oynarken, halktan bağımsız devlet örgütlenmesi, kendi Sikkesini basarak, Kanunname’sini yayınlayarak gelişir. “Türkmen kökenli Osmanlı, göçer Türkmeni dışlayarak Osmanlı olmuştur.”(50) Ahiyan örgütlenmesini özel konumu da önemlidir süreç içerisinde. Ahi örgütleri devletle sıkı bağlantı içindedir.


Bu kaba tarihsel çerçevede Erken Osmanlı dönemi mimarisinin (sanatının) bileşenlerini oluşturan öğeler belirginleşir: 1) Yerleşikleaşen göçerin taze belleğinde henüz korunan biçimler, imgeler, çevre, 2) Yönetici sınıfların (kendileri de göçer olan aşiret beyleri) oluşturduğu bürokrasi ve ilişkili toplum sınıfları, 3) İslamlaşan ve Türkleşen yeni toplumda fatihin yerli üretime olan gereksinimi, yerli halkın geleneklerine sahip çıkılması.


Kuşkusuz, aşiretin imparatorluğa dönüşümü, buna uygun imge ve simgelerin yaratılmasını gerektiriyordu: Ön-Osmanlı adıyla bağlamsallaşan dönemdir bu.


Bu dönemde, yani erken Osmanlı döneminde sanat ve mimari simgelerin temelini, 12. Yüzyılda Doğu/Orta Anadolu’da başlayan, hem bölgesel, hem Selçuk gelenekleri anılarıyla ortaya çıkan sinkretik sanat üretimi oluşturur. Ayrıca Bizans halkının bir bölümünün Müslümanlaşması etkili olmuştur. Bu dönemin tipik sanatsal etkinliği, kiliselerin camiye çevrilmesi, zaviyelerin yapılmasıdır. Zaviye; moloz taş ve duvarla, yerel ustalarca inşa edilen ibadet mekanlarının adıdır.
Orhan bey’le birlikte yapı programı üst-kültür ürününe dönüşmeye başlar. Orta Anadolu (Selçuklu) mimarisinden farklılaşma sürmektedir, ama bir biçemden (üslup) söz edebilmek için Yıldırım Beyazit dönemini düşünmek gerekir. Dönem mimarisi, iddiasız, işlevsel ve başlangıç dönemlerinin kaba pitoreski içinde etkilidir. İşçilik yerel, yapı konstrüksiyon tekniği Bizans dönemi taş ve tuğla almaşık duvar örgüsü, tuğla tonoz ve kubbe biçimindedir.
Beylikler döneminin geçiş mimarisinden sonra, 14. Yüzyılda oluşan kent toplum yapısı Doğuda görülmeyen yapı tipini gerektirmiştir.

İmaret-Zaviye bileşimi.

Osmanlı tarihinin simge yapıtları Osmanlı başkentlerinde yapıldı (İznik, Amasya, Manisa’ nın özel durumu sözkonusu.) Bunun nedeni, imparatorluğun tek merkezli yapısıdır. Osmanlı sanatı diyecbileceğimiz şey, Saray’a aittir.

Genel olarak İslam kentinde ekonomik yaşantı örgütlendiğinde, çarşı ve birlikte Cuma camisi düşünülür ilk elde. Bursa bunun ilk önemli örneğini verir. Tarikat/zaviye ikilisi toplum örgütlenmesini, medrese ise yeni Sunni devletin örgütlenmesini temsil eder. Devlet güçlendikçe medrese yapıları öne çıkar.

Zaviye yapımı toplumun fetih ve örgütlenme paralelinde bir etkinliği idi.” (76) Ahilerle beylerin 14. Yüzyılda ilişkileri genel bir sürecin kentlerdeki görüntüsünü biçimlemiştir. Türkmen tarikatları daha çok köylere yerleşmiştir. Sultan ve yöneticilerin yönelimi ise imaret-zaviye, tabhaneli zaviye, tabhaneli cami doğrultusunda olmuştur.

Zaviye, camiden farklıdır. II. Beyazit döneminde zaviyeler gözden düşmüştür. Sultanların imaret adı verdikleri Ahi zaviyeleri, genel olarak zaviye, öncül yapı olarak tanımlanabilir.

Örnekler: Orhan Bey İmareti (Bursa), Postinpus Baba Zaviyesi (Bursa), Murat Hüdavendigar İmareti (Bursa), I. Murat: Nilüfer hatun İmareti (İznik), Ebu İshak Zaviyesi (Bursa), Yıldırım Beyazıt İmareti (Bursa), Firuz Bey İmaret/Zaviyesi (Milas), Pir İlyas Zaviyesi (Amasya), I. Mehmet, yap. 1413-21: Yeşil İmaret Zaviye; çini bezemesiyle olağanüstü tasarım ve kalitesiyle önemli. Tasarımda Selçuklu geleneği sürdürülmüştür. Kubbe açıklığı 15 m. (Bursa).

Ebü’l Hayr, Ebü’l Hayrat diye de anılan II. Murat, Osmanlı mimarlık tarihine en çok yapı kazandıran sultan oldu. Bunlardan önemlileri: Muradiye İmaret Zaviye (Edirne), Muradiye İmaret Medrese (Bursa), Yurgünç Paşa zaviyesi (Amasya), Beylerbeyi İmareti (Edirne), Yahşi Bey İmareti (Tire-İzmir).

Tek Kubbeli Cami, tipoloji olarak Konya bölgesinde 13. Yüzyılda ilk örnekleri verdi. Bunların ortak özellikleri: 1) Giriş cephelerinde harim duvarı uzatılarak giriş revakının yanlarda kapalı olması sağlanmıştır, 2) Tek kubbeye geçişin konstrüktif öğesi Türk üçgen kuşaklarıdır, 3) Minare vazgeçilmez değildir, 4) Minareler başlangıçta bağımsız temelli kule yapılardır (genellikle girişin solunda), 5) Az pencereli, yüksek kasnaklı, almaşık duvarlıdırlar, 6) Bezemede özensizlik baskındır. Örnekler: Hacı Özbek Cami, yap.1333 (Bursa), Yıldırım Beyazıt Camisi, yap.1390 (Mudurnu), Yeşil Cami, yap.1391 (İznik).

Dönemin Ulu Cami örnekleri: Yıldırım Beyazıt: Ulu Cami (Bursa), Musa Çelebi: Eski Cami (Edirne), II: Murad:  Üçşerefeli cami, yap.1437; bu camiyle geleneksel cami planı tek kubbeli orta mekan geleneğiyle buluşur. Taşıyıcı sistemin altıgen kurgusu, kuramsal bir soruyu biçimlendirmiştir. 27 m. Kubbe açıklığı, minare kaidelerinde taş yapıda artistik düzey dikkati çekmektedir (Edirne).

Osmanlı mimarisinin ilk çağından başlayarak kubbe pragmatiği ve simgeselliği temel bir olgudur. Simgesel niteliği neredeyse tüm mimari vizyonun temelini oluşturur. Bu toplum kültürünün pragmatizmini ve sinkretizmini yansıtır. Pragmatik gerekçe, aynı açıklıkta kubbenin tonozdan daha iyi yük dağıtan geometrik biçim oluşudur. Bu altyapıyı hafifletir. Taşıyıcı duvar yerine ayak olabilir. Osmanlı mimarisi kagir yapı tarihinde kubbe-kare modülünü kullanan en zengin yapı geleneğini yaratmıştır. İkinci gerekçe ise, simgeselliktir. 14. Yüzyıldan sonra kagir yapının vazgeçilmez örtü öğesi olması simgesel gücünden ötürüdür, kubbenin. Büyük mekan etkisi kubbeli çardakla yaratılabilmiştir.
İstanbul’da ilk Osmanlı simgesi Yıldırım Beyazıt’ın, 1395’de yaptırdığı Anadoluhisarı’dır. Karşısında Fatih’in 1451-52’de yaptırdığı Rumelihisarüstü yer alır. Bir fetih simgesidir.

Bir rönesanstan söz edilemese de Fatih ve çevresi, Kuzey Avrupa/Rusya egemen sınıflarından daha çok İtalya’daki gelişmelere duyarlı olmuşlardır. Fatih’in, imparatorluk kültürünü, İslam şampiyonluğundan vazgeçmeden kurmak istediği açıktır. Ayasofya cami yapılır. Osmanlı genelde fethettiği topraklarda kenti ve tapınaklarını yakıp yıkmamıştır. Osmanlı sarayı Beyazıt’da (İstanbul) yapılmıştır. Ticaret anlayışı Konstantinopolis ‘kapan’larıyla buluşur. Ayasofya, tüm Osmanlı tarihi boyunca dinsel/toplumsal statüsünü arttırarak sürdürmüştür. 1457-58’de hazinenin saklanması için savunmalı yapı olarak Fatih, Yedikule Hisarını yaptırır. Fatih dönemi yapı örnekleri: Eyüp Sultan camisi; 1766 depreminde yıkılmış, yerine 1798’de bugünkü cami yapılmıştır,  Mimarının Atik Sinan olduğu kabul edilen Fatih Külliyesi; Ayos Apostelaion (Havariler Kilisesi, (diğer adıyla Justinianus Kilisesi) yerinde yapılmış, yerin seçiminde simgesellik belirleyici olmuş, 1766 depreminde yıkılan külliye III. Mustafa döneminde yeniden yapılmıştır.

Obmanlı klasik döneminden iki saray kalmıştır: Topkapı ve Edirne Sarayları. Bunlar değişik küçük yapılardan kurulu komplekslerden oluşur. İstanbul’da ilk saray Tayri Forumu’nda (bugünkü Beyazıt İstanbul Üniversitesi alanında), ikincisi ise eski Byzantion’un ve ilk Roma kenti kalıntıları üzerinde kuruldu.

Dönemin İstanbul’unda sadrazam/vezir külliyelerine örnekler: Mahmut Paşa Camisi, Rum Mehmet Paşa Külliyesi, ayrıca Gedik Ahmet Paşa Külliyesi (Afyon).

II. Beyazıd Külliyeleri: II. Beyazıt Külliyesi (Amasya/Edirne/İstanbul). İstanbul Beyazıt Külliyesinde mimar olarak başlangıçta iki isim öne çıkar: Mimar Hayreddin ve Yakubşah bin İslamşah. 1500-05 yılları arasında yapıldı. Modüler sistemin en radikal örneklerinden biridir yapı. İç mekan 16 eşit modül üzerine kuruludur. Osmanlı mimarisinin en dengeli, en güzel avlusu ile Rönesans estetiğine en çok yaklaşan revak tasarımına sahiptir. Fatih külliyesinde olmayan simetri burada tamamlanmıştır. Ayasofya’ya öykünme belirgindir. 15. Yüzyılın bir özetidir. En güzel mimari öğeleri ise, Edirne geleneğini sürdüren anıtsal minare kuleleridir.

II. Beyazıt dönemi vezir yapılarına örnek: Atik Ali Paşa, Davut Paşa Külliyeleri.

Camiye çevrilen kiliselere örnek olarak da Kariye Camisi (Khora Manastırı), Zeyrak Kilise Camisi (Pantokrator Manastırı), vb. verilebilir.

Doğan Kuban çalışmasında döneme ilişkin diğer yapı örnekleri ve öğeleri olarak Medreseler, türbeler, ticari yapıları (çarşı, bedesten, arasta, han), hamamları, kaleleri, çini ve alçı bezeme, mukarnas, vb. yi de irdeliyor.

Kanuni döneminde Sinan öncesi başyapıtlara özel bölüm ayrılmıştır. 1522’de İstanbul’da yaptırılan Sultan Selim Camisi, 1522-23’de Manisa’da yaptırılan Sultaniye Külliyesi, 1523-24’de Gebze’de yaptırılan Çoban Mustafa Paşa Külliyesi.
Klasik dönemin çini ve alçı bezemesi Doğu kökenlidir. Alçı mukarnas, 13-15.  Yüzyılda İran, Mısır, Türkiye’de yapı bezemesi olarak kullanılmıştır.

Osmanlı dünyası iç içe yaşadığı Avrupa’ya bakarak ve 18. Yüzyıldan sonra onu taklit ederek yokolmuştur. Hiçbir Osmanlı, Avrupa’yı eleştirel bir gözle değerlendirmemiştir. Rönesansın dini temalı sanatı ‘insanı yüceltir’. Osmanlı kültürünün, 19. Yüzyılda, medresenin düşünsel despotizminin her bilimsel açılımı engelleyen ortamında, Avrupa mimarisinin ve sanatının sultasına girmiş olması ise ilginç bir olgudur. Ama genelde Avrupa’nın kıyısında ama onu görmeden sürdürmüştür varlığını.


Sinan’dan Sonra Osmanlı Mimarisi

“Sinan’ın sanatı mimariyi bugün en yüksek olduğunu kabul ettiğimiz noktaya eriştirir.”(251)
Dönemin sultanları sırayla Kanuni, III. Mehmet, I.Ahmet, IV. Murad, II. Mustafa, III. Ahmet (Lale Devri)’dir.
Mimar Sinan’la ilgili bilinen iki yazılı kaynak sözkonusudur: 19 Nakkaş Sai Mustafa Çelebi’nin yazdığı Tezkiretül Bünyan’la Tezkiretül Enbiya.


Sinan 1587/88’de ölmüştür. Bir idealist, pürist değildi. Kavramsal bir uğraşın kanıtlarını görebiliriz onda. Her işi, yapısı bir deneme niteliğindedir. Kare, altıgen, sekizgen tabanlı kubbe çözümleri arayışın göstergeleridir. Sinan’dan hareketle Osmanlılarda bir mimarı kavramdan söz edilemez. Ama mimarisi böyle bir varsayımı gerekli kılacak kadar gelişmiştir. Sinan’ın mimarisinde pragmatizm (işlevsel, anlaşılabilir geometriye oturan, temel biçimleriyle sade ve rasyonel, bezemeyi ikinci plana iten bir üslup) Osmanlı kültürünün diğer alanlarında da var mı, bu tartışılabilir. Sinan büyük bir artiste-constructeur’dür. Fantezi peşinde koşmaz. Öbür dünyalılık, uhrevilik yoktur onda. Bir şey varsa, o estetik kalitenin algılanmasının yarattığı bir ‘sublime’ duygusudur.


Sinan ve dönemi mimarisi Rönesans rasyonalizmine ne kadar yaklaşsa da Batılı kültürün etkilerine sırtını dönmüş bir mimaridir. Bu durum, III. Ahmet döneminde, Damat İbrahim Paşayla birlikte ortadan kalkacaktır.


“Eğer Şehzade’deki strüktürel idealizm ve Süleymaniye’de büyük politik gösteri bir yana bırakılırsa, tüm yapılarında, mekan tasarımı kubbeyi doğrudan algılamak üzerine kurulmuştur.”(261)


Kanuni dönemi ilk Sinan yapı örnekleri: Haseki Külliyesi, yap. 1538-39; Sinan’ın mimarbaşılığının ilk yapısı (İstanbul), Mihrimah Sultan külliyesi, yap. 1539 (Üsküdar/İstanbul), Şehzade Külliyesi, yap. 1548; Cami bir tasarım dehasının doğşunu müjdeler. Orta kubbe dört yarım kubbeyle desteklenerek merkezi bir mekan etkisi yaratılması eskiden beri vardır. Caminin modüler ve tam simetrik merkezi planı, Ayasofya şemasının, bu ilk büyük yapısında Sinan’ı etkilemediğini gösterir (271) Sinan, çıraklık yaptım, diyor bu camide.

Osmanlı mimarisinin simge yapısı Süleymaniye’dir. İstanbul’u, Kanuni’yi, Sinan’ı ve imparatorluğun bir cihan devleti olduğunu simgeler. Kanuni 56 yaşındadır. Osmanlı mimarisinde orta mekan örtüsü Ayasofya’ya benzeyen üç camiden biridir. Diğerleri II. Beyazıt ve Kılıç Ali Paşa camileridir. Süleymaniye, Beyazıt camisinin bir çeşitlemesidir. Çok vurgulanmış bir bezemesi yoktur.


Selimiye bir taçyapıdır. Osmanlı mimarisinin özgün niteliklerini ve dünya mimarisi içerisinde özel statüsünü belirleyen bir başyapıttır. Sinan’ın yazılmamış mimari kuramının da uygulanmasıdır. Osmanlı kültürünün sentetik niteliğini daha iyi temsil edecek, daha iyi bir nesne yoktur. [Kuban bunu çok açık ve kesin bir dille belirtiyor. ZK]  II: Selim’in isteğiyle 1568-75 yılları arasında yapılmıştır. “Ayasofya kubbesi büyüklüğünde bir kubbe yapmak ve bunu Pantheon’un ilkel gücü ile buluşturmak ve bütün bunları bir Sultan Sancar’ın ya da Sultan Olcaytu Hudabende Han’ın, dünyaya seslenen yapı imgeleri gibi etkili kılmak ve bütün bu güç simgelerini günde beş vakit namaz kılınan bir toplanma yerinin insancıl, pratik boyutlarıyla birleştirmek. Sinan’ın Selimiye’de yaptığı budur.”(302) Cami, bir bütünlük, dinginlik hissi verir. Mekanın tek yönelimi merkezden kubbeye doğru yükselmedir. Dış plastiğinde görülen, devamlı, ama bütünleşmiş kademelenme iç mekanda da aynen hissedilir. Kubbe ile altyapı karşıtlığı yoktur. Kagir duvar bir kütle mimarisidir. Ama duvar kütlesiyle bir heykel gibi oynamaz Sinan. Doğu rasyonelini temsil eder. Strüktürel manipülasyonunun ustalığına karşın, sonuçta, ilk Sasani tromblu kubbesinin genel şemasına sadık kalınmıştır. Karenin dünyasallığı ile kubbenin sonsuzluğu arasında, estetik açıdan doyurucu bir poligon yerleştirmek, Selimiye’nin kavramsal rasyonelini oluşturur. Selimiye, tüm Sinan öğretisini özetler ve onun bıraktığı en açık sanat mesajıdır. Aynı zamanda Osmanlı kültüründeki rasyonalizasyonun da en üst aşamasıdır. Sinan’ın mekansal kurgularına örnek olarak; altıgen çardakta, Kara Ahmet Paşa Camisi (Topkapı/İstanbul), Semiz Ali Paşa Camisi (Babaeski), Sokollu İsmihan Sultan camisi (Kadırgüa/İstanbul); sekizgen çardakta, Rüstem Paşa Camisi (Eminönü/İstanbul), Sokollu Cami (Azapkapı/İstanbul), Sinan Paşa Camisi (Beşiktaş/İstanbul), Piyale Paşa Camisi (Kasımpaşa/İstanbul) verilebilir.


Kuban’ın mercek altına aldığı Sinan’dan seçme yapılar ise şöyle: Kılıç Ali Paşa Camisi (Tophane/İstanbul), Zal Mahmut Paşa Camisi, Şemsi Paşa Camisi (Üsküdar), Atik Valide Külliyesi (Üsküdar), Mağlova Sukemeri, Büyük Çekmece Köprüsü, Haseki Hamamı.

Bu noktada Osmanlı imparatorluğunda mimarlığın kurumsal yapısına değiniyor Doğan kuban. Osmanlı devlet örgütünde bir Hassa Mimarları Dairesi ve buraya mimar yetiştiren bir Mimar Ocağı vardır. Mimarbaşılar da Ocaktan yetişirler. 16. Yüzyıl, II. Mahmut zamanında kurulmuştur. Sorumluluk zinciri yukarıdan aşağıya: hassa başmimarı, hassa mimarı üstadları (halifeler), hassa mimarları, suyolcular, duvarcılar, dülgerler, bıçakcılar, demirciler. Kurum sarayın özel mimarlık örgütüdür. Sinan’ın halifesi Davut Ağa’yı, Mehmet Ağa, Dalgıç Ahmet Ağa, Sedefkar Mehmet Ağa izlemiştir.


Osmanlı imparatorluğunda büyük yapı etkinliği vakıf sistemi içinde gelişir. Bir vakfiye örneği Hafsa Sultan Vakfiyesi, bir patron örneği de Sokollu Ailesi’dir.


Sultanahmet Cami ve Külliyesi, I. Ahmet tarafından Davut Ağa ve ardından Mehmet Ağa’ya yaptırılmıştır. Şehzade Cami şemasına bağlı kalınmıştır. “Eğer Sinan bir mimarsa, bu duyarlılığı ile Mehmet Ağa bir heykeltıraştır.”(363)

Yeni Cami ve Külliyesi de Davut ve Mehmet Ağalar tarafından 1597-1603 yılları arasında Mısır Çarşısı külliyesiyle birlikte yapılmıştır. Çarşı L biçimli bir arastadır.


İstanbul’da Klasik Çağ’ın (1588-1720) işaret yapıları örneklenirse: Nişancı Mehmet Paşa Camisi, Cerrahpaşa Camisi, Kazasker İvaz Efendi Camisi (Eğrikapı/İstanbul), Yeni Valide Camisi (Üsküdar/İstanbul), Gazanfer ağa Külliyesi (Saraçhane/İstanbul), Bayrampaşa Külliyesi ve hanlar, çarşı ve arastalar, menzil külliyeleri, kervansaraylar belirtilebilir.


Topkapı Sarayı (Saray-ı Cedid-i Amire); saray-ı hümayun, babüsselam ve divan meydanı (orta kapı ve ikinci yer), sultan ve saray çevresi, kasr-ı adl (Adalet kasrı), mutfaklar, babüssaade (akağalar kapısı), Enderun avlusu (harem, II. Murad köşkü, Hünkar sofası, köşkler, Sepetçiler kasrı, Revan köşkü, Bağdad Köşkü) gibi bölümlerden oluşur. Sarayı üç temel özelliğiyle ayırmak olanaklı: 1) İnsanı ürkütmeyen, çağıran, insan ölçeklilik, 2) heykel ve resim yokluğu, 3) pavyonlu tipoloji (Saraylarda sürekli tek yapıya ancak III: Selim zamanında geçilmiştir.)


Topkapı Sarayı yanı sıra bugüne kalmayan Edirne ve Manisa Sarayı da sayılabilir.


Osmanlı mimarisinde anıtsal mimarinin (ki temel referans camilerdir) tasarım ilkeleri nedir? Bu soruyu Kuban şöyle yanıtlıyor: taşınan (eğrisel örtü, kubbe) ile taşıyan (düşey taşıyıcı, altyapı) geometrisindeki karşılaşma strüktürel kurgunun temelini oluşturur. Doğrusal altyapıyla eğrisel üstyapı ikileminden bir Osmanlı üslubu doğmuştur. Mimari çözüm, kubbe ve kübik altyapı arasındaki armoninin kurulmasıdır. Bu çözümde ışıklı duvarın önemli rolü unutulmamalıdır. (451) Taşıyıcı duvarlarda eğri reddedilmiştir. Örtü, kubbe ve kubbe parçalarından oluşur. Batı ve Hristiyan mimarisi, değişik tonoz öğelerini kubbeyle birlikte kullanırken Osmanlının tek ve değişmez bir öğeye bağlı mekan vizyonu Bizans, Rönesans ve barok üsluplara aykırı düşer. İslam mimarisinde tek öğeli örtü sistemi yoktur. Bir başka farklılık da küresel kubbenin dolaysız/mutlak kullanımıdır. Osmanlı camisi ‘kubbeye bağlı’ olarak şekillenir. Yani kubbe, bir strüktür ve biçim ilkesidir. “Osmanlı mimarisinin tutkusu ve alfabesi budur”(452) Kubbe, dışyapıda olduğu kadar iç yapıda da (mekan morfolojisi açısından) kompozisyona egemendir. Sinan’daki mekansal bütünlük ideali (merkezi mekan kompozisyonu) bir geometrik şema arayışı niteliğinde değil, işlevden ödün vermeyen bir biçimsel bütünlük arama şeklindedir. Yön (kıble) belirleyici olmamıştır. Mekan bütündür, parçalanmaz. Mekan sınırlarının her yerde kesin olarak belirgin oluşu camilerin önemli bir özelliğidir. “Sinan’ın yaratıcı büyüklüğü de bu bütünleşmiş mekan vizyonuna her yapısında değişik bir yanıt bulması olmuştur.”(452) Gotik-Rönesanstan ayrılan bir başka şey, yük ve yüklenen arasında bir karşıtlığın değil, organik bir ilişkinin yaratılmasını kolaylaştırır (…) Hiçbir mimari öğe, yataylık ve düşeylik hissini özellikle güçlendirmek için vurgulanmamıştır.”(453) Mühendis mimara ağır basmıştır. İlk strüktürel karar, sonucu saptar. Ama cami mekanı içinde aldığı biçim estetik duyarlık ifadesidir.


Pencereli duvarda iki büyük üsluptan biri Mısır/Memluk, diğeri Osmanlı üslubudur. Osmanlı duvarı bir plastik etki aracı olarak değerlendirmedi ve görmedi. Nedeni, daha çok, duvar tasarımının içmekan ve yapının volumetrik tasarımı yanında çok daha önemsiz bir yer tutması. Duvar, ışıklı perde demekti. Ön cepheden çok yan cephelere önem verilmiş, Batı geleneğinden burada da uzaklaşılmıştır. 14. Yüzyıldan sonra Osmanlı mimarisi bir pencereli duvar mimarisi yaratmıştır.


Kubbeli yapının Sinan’ın ve izleyicilerinin yapılarında ulaştığı anıtsallık, ulaşmak istedikleri bir biçimsel idealin varlığına inanarak anlaşılabilir.”(456) Tümel ve eğrisel hareket, altyapıyla bütünleşerek zemine indirilir, böylece olağanüstü siluetler, etkileyici iç mekanlar elde edilmiş olur. Kubbe, her şeyi yönlendiren bir biçimsel şema, bir kök fikirdir.


Bu mimaride sayı simgeselliği ve mistisizmi kanıtlanmıştır. Kubbeyi yapısal saflığı ile kullanan tek uzun ömürlü üslup Osmanlı dönemidir. Yarım küre, bir tarihi prototipin insan iradesinden bağımsız varlığından kaynaklanan bir potansiyel gelişmeye işaret eder. Kubbe konstrüksiyonu Anadolu’da çok eski bir geçmişe dayanır. Osmanlı mimari üslubunun birincil özelliği, merkezi tümel mekanıdır.

İslam düşüncesi, yapı ya da herhangi bir artifaktın biçimlendirilmesinde derin sırlı anlamlar aramaz. Felsefe/kuram bağlamında Sinan dahil tüm Osmanlı mimarları Ortaçağ ustaları olarak görülebilir.


Türk mimarisinin rasyoneli strüktüreldir, mekan yeni strüktür kavramları üzerinde biçimlenir. Rönesans rasyonalizasyonu ise kuramsaldır. Mekan organizasyonu plandan başlar. Oysa Osmanlı mimari kompleks bir mekan sonrası düşünmemiştir. Planlarda izlenen bir simgesellik yoktur. Rönesans yapısında ölçüye planda, yani yatayda karar verilir. İnsan boyutları dikkati alınmaz. Sinan’ın camisinin boyutları, ayaktan duran/namaz kılan adamın ölçülerine göre düşeyde saptanmıştır. Kolay anlaşılır bir geometrik rasyonel üzerine kurulmuştur. Buna karşılık Batıda mimarinin yapı, malzeme ve ayrıntılı çözüm olarak nitelikleri Osmanlı ile karşılaştırılamayacak kadar itinalı ve zengindir. İslam camisi, Osmanlı mimarisinde bütünleştirici bir amaca yönelmiştir.


Anadolu, Osmanlı Konut geleneğine de göz atıyor Kuban. Anadolu’da dünyayın herhangi bir bölgesinden daha çeşitli ve zengin bir gelenektir sözkonusu olan. Düz, toprak dam ve kiremit örtülü çatının evrensel bir konumu vardır ve temeldir neredeyse.

Taş temel üzerinde ahşap taşıyıcı çatkı, kerpiç dolgu ve kiremit örtülü ahşap çatı değişmez konstrüksiyon öğesi olan iki katlı Hayatlı Ev Tipolojisi doğal olarak öne çıkar. Hayatlı evde plan tipolojisini birinci kat belirler. Hayat denilen açık bir galeriyle mekansal olarak bütünleşen bir eyvan etrafında iki bağımsız oda, planın temel kurgusunu oluşturur. Tarımsal toplumun kırsal hayatta geliştirdiği bir konut tasarımıdır. Göçerin yerleşme sürecinin ifadesidir.


Ev, kadının mikrokosmozudur. Avlu yüksek duvarla dışarıya kapanır. Bu konut geleneği Osmanlı mı, Türk mü sorusunun yanıtını Osmanlı olarak verir yazar. Tarihsel köken olarak, Asya’nın üç bin yıllık tarihini gösterir. Revak, eyvan yerel kültürel bileşen olarak konutu çeşitlendirmiştir. İki örnek: 15.yüzyıl Güpgüpoğlu Konağı (Kayseri), 1640 Halil Ağa Evi (Mudanya). Doruk örnek ise, Çakırağa konağı (Birgi).

Erkek konukların ağırlandığı büyük salon divanhane olarak adlandırılır.

Diyarbakır, Urfa, Mardin, Bağdat, Erzurum evlerinden ayrı ayrı söz edilmelidir.


Avrupa’ya Öykünme:1720-1929. Tarihsel Çerçevesine Oturan Dönem

Padişahların sırası aşağı yukarı şöyle: III.Ahmet, I.Mahmut, III.Osman, III.Mustafa, I.Abdülhamit, III.Selim, IV.Mustafa, II.Mahmut, Abdülmecit, Abdülaziz, II.Abdülhamit, Sultan Reşat, II.Abdülhamit, Sultan Vahdettin.

III. Ahmet döneminde Avrupa’ya ilk sürekli elçi gönderilmiştir: Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi.

Dönem, eskiyle yeninin çatışmasının tarihidir. Matbaa 1727’de Osmanlı devletine girmiştir. I.Mahmut’un padişahlık yaptığı 1730-1754 arası Lale Devri olarak adlandırılır. Barok/Rokoko etkileri belirgindir. Köktenci sanat ortamının değişimine olağanüstü örnek, Nurosmaniye Cami ve Külliyesi’dir. Dönemi, açılan humbarahaneler, elçilikler, kışla/okul yapıları, 1766 büyük depremi, 18.yüzyılın kenti bitiren yangınları, 1793’de Nizam-ı Cedid’in kurulması simgeler. Ayrıca II. Mahmut zamanında, 1826’da Yeniçeri Ocağı kaldırılır. Fransız hayranlığı doruktadır. “Avrupa’dan ithal edilen her yeni kurum mimarisini de birlikte getirmiştir.”(501)


Orduda yenilenmeye rağmen, Abdülmecit tahta çıktığında Osmanlı bir yarı sömürgeydi. 93 Harbi (1877-78) Rus ordusunu İstanbul Yeşilköy’e kadar taşımış, Zafer Anıtı dikilmiştir buraya. Savaşların sonucu Rumeli’den İstanbul’a büyük bir göç dalgası olmuş ve sürmüştür. 1881’de Duyun-ı Umumiye kurulmuş, 1889 İttihad-ı Osmani gizli jöntürk örgütünü 1908 ikinci Meşrutiyet izlemiştir.

III.Mustafa zamanında 1773’de Bahr-i Hümayun açılmıştır.


1760’dan ilk savaşa kadar Avrupa mimarisinin imgesi, klasisizm, romantizm, historisizm, jugendstil (art nouveau) kanalında dönüşmüştür (Nikolaus Pevsner). Batıya aşırı duyarlı bu dönemde Osmanlı’da sıra biraz farklılaşır: Rokoko, Baroktan önce gelir. Nurosmaniye olağanüstü bir tasarım olarak barokun yerel bir yorumudur.


Osmanlı Lale Devri üslubu, Türk yorumlu Rokoko ve barok üslubudur. II. Mahmut döneminde Ampir Üslubu olarak adlanır. Bezeme de, dönem içinde büyük değişikliklere rağmen mimari tasarımda geleneksel bezeme tipolojileri pek değişmemiştir.


Lale Devri, çiçek devridir. Bezeme kökeni Safevi İranıdır. Kısa ömründe hem taş oyma, hem boyalı bezemede zarif bir bitkisel bezeme üslubu yaratmıştır. Yeni üslubun izlenmesinin en güzel aracı bu dönemden sonra ağırlıklı olarak çeşme ve sebiller olacaktır (509): III.Ahmet Çeşmesi (Sultanahmet/İstanbul), Tophane Çeşmesi (İstanbul) vb.


Lale Devrinin bir başka karakteristiği de Sadabad Sarayı ve Kağıthane Çevre düzenlemesidir.


Rokoko, Fransız rokokosunun uzantısıdır. Bezemesel abartı ve maniyerizmden sözedilebilir. Özellikle çeşme aynalarının bezemeleriyle I.Mahmut zamanında (1740) ortaya çıkmıştır. Akant motifleri, S/C kıvrımları, deniztarağı motifleri, vb. uygulanmıştır. Mehmet Emin Ağa Sebili ve Çeşmesi (İstanbul), Kara Yusuf Paşa Sebili Çeşmesi, Nurosmaniye Çeşmesi ve Sebili, I.Abdülhamit Çeşmesi ve Sebili, Mihrişah Valide Sultan Sebili, ilginç örneklerdir.


Mahmut dönemi yapıları içerisinde Hekimoğlu Ali Paşa Camisi (İstanbul), Nurosmaniye Külliyesi; yap. 1749-55 (İstanbul), Mimarı Simon kalfadır. Yenileşmenin doruğu olup, Selimiye’den sonra en önemli anıtsal yaratmadır Osmanlı geleneğinde. Yapıya barok özellikler kazandıran geniş eğrisel biçimlerle, zengin silmeleridir. İlk taş külahlı camidir; Fatih Camisi: III.Mustafa tarafından yenileme, Laleli Cami, yap.1764; III.Mustafa tarafından Kara mimar ve Mehmet Tahir Ağa’ya yaptırılmıştır, Selimiye Camisi (Üsküdar/İstanbul), Eyüp Sultan Camisi, sayılabilir.


Ayrıca Şahsultan türbesi, Nakşidil Sultan Türbesi, II.Mahmud Türbesi sayılabilir.
18/19.yüzyılda Batılılaşmayı simgeleyen yapılar arasında ise Kışla mimarisi örnekleri arasında Selimiye Kışlası, Kuleli Askeri Lisesi, Maçka silahhanesi bulunur.


Kütüphane olarak Köprülü, Damat İbrahim Paşa, Ahmediye ve Atıf Efendi Kütüphaneleri öne çıkar (mimari tasarım açısından).

Beşiktaş, Tersane, Ahşap Çırağan Sarayları ahşap geleneğin saraylarıdır. Bebek Kasrı öne çıkar.


Doğan Kuban buraya bir bölüm açarak 1520-1920 arasında eyalet mimarisini, Diyarbakır, Mardin, Urfa, Adana, Van, Erzurum, Tokat, Kayseri, Orta-Batı Anadolu, Mısır, Suriye, Filistin, Irak, Balkanlar (Saraybosna / Bulgaristan / Yunanistan / Arnavutluk/ Eflak Boğdan / Macaristan), Ege, Rodos, örneklerinde irdeler. Örnekler arasında İshak Paşa Sarayı (Doğu Beyazıt/Ağrı) vardı.


Kent ve mimari ilişkisi bir kültürü tanımlayan olguların önemli bir bileşenidir.”(597) Büyük/küçük kavramları işlevsel ayrıma göre biçimlenir. Yataylık baskın öğedir Osmanlı kent tasarımında. Yangın ve kısa ömürlülük anıtsal konutu önlemiştir. “Kentin büyümesini denetleyen bir planlama sözkonusu değildir.”(599) Moleküler tasarım, 19.yüzyıla kadar kentlerde egemen olmuştur. Kent mekanına doğrudan açılan yapı yoktur. Sokaktan eve girilmez. Avludan geçilirdi. Bu içe dönüklük kentte meydan olgusunu önlemiştir. Batılılaşma ile bu içe dönüklük ortadan kalktı. Sokaklarla bütünleşen yapılara geçildi.


Osmanlı kentini asıl tanımlayan mimari öğe konutlardır. Konutun bulunduğu mahalle çevresinde mescit, çeşme, mektep, zaviye/tekke yer alır. “Sokak bir negatif olgudur. Çünkü önceden tasarlanmış bir biçimi yoktur.”(601) Ticaret merkezleri, hamamlar, türbeler, külliyeler, mahalle mescitleri, liman ve kaleler göze çarpan yapı stoğunu oluşturur.


19.yüzyılı bir seçmecilik yüzyılı olarak adlandırmak yanlış olmaz. Art Nouveau (=Secession, Liberty, Modernismo, Jugedstil de denir) Raimondo D’Aronco (İtalyan mimar) ile geldi. 1930’lara kadar Birinci Ulusal Mimari Akımı ile birlikte etkili oldu. Dönemde etkisini gösteren Oryantalizm, Türkiye’de bir islama dönüş gibi algılandı.


19.yüzyıla ve 20.yüzyıl başlarına Hristiyan mimarlar damgalarını vurmuşlardır. Hem de tartışmasız biçimde. Bunların kimi Osmanlı uyruğu, kimi yabancıydı (İtalyan, Fransız, İngiliz). Balyan Ailesi’nin kökü Kayseri’ye dayanır: Kalust Kalfa (Öl.1779), Sarkis Kalfa (Öl.1796), Krikor Amira Balyan (1764-1831), Garabet Amira Balyan (1800-1866), Sarkis Bey Balyan (1831-1899), Nikogos Balyan (1826-1858). Fossati Kardeşler, Gaspare ve Giuseppe İtalyan mimarlardır. William James Smitht İngiliz, Alexander Valleruy (1850-1921) Fransız, Raimondo D’Aronco da İtalyandır.


19.yüzyıl saraylar yüzyılıdır bir yandan. Tek merkezli saraylardır bunlar. Dolmabahçe Sarayını Abdülmecit, hassa mimarı Garabet Amira Balyan’a, Abdülaziz ise Çırağan Sarayını Sarkis Bey Balyan’a, Beylerbeyi Sarayını Sarkis Bey ve Agop Balyan’a, II.Abdülhamit Yıldız Sarayını ve Hasbahçeyi yine bu ikiliye Sarkis Bey ve Agop Balyan’a  yaptırmıştır.


19. yüzyılın dinsel yapılarından camiler arasında Beylerbeyi, Nusretiye, Dolmabahçe, Mecidiye, Ortaköy, Sadabat, Teşvikiye, Pertevniyal Valide, Hamidiye Camileri sayılabilir. Mimarları hristiyan mimarlardır. Ayrıca kilise, sinagog ve tekkeler yapılmıştır.


İstanbul için ilk kentsel plan Molkte Planıdır. 1866’da kentin bir bölümü Luigi Storari tarafından haritalanmış, Suriçi kadastro planı çıkarılmış; 1867’de kent çıkarılan bir yönetmelikle 14 bölgeye ayrılmıştır.


Avrupa etkisinde yeni konut mimarisi etkili olmuş; konak ve yalılar, sıraevler, kagir villa ve apartmanlar gündelik yaşama karışmışlardır. Yeni kamusal işlevler yeni yapı gereksinimi doğurmuş; bakanlıklar, okullar (mühendishane, dar-ül fünün), ticari yapılar (Sergi-i Umumi Osmani), saat kuleleri, tiyatrolar, sanayi yapıları, tren istasyonları, hastaneler, vapur iskeleleri, bankalar, işhanları, oteller, kulüpler, pasajlar yapılmıştır.


20.yüzyıl başlarında iki mimar öne çıktı. Giulio Mongeri (İtalyan), Konstantin Kiryaladis (Rum). Aynı dönemde ulusal mimari arayışlarını; Ahmet Kemalettin Bey (1870-1927), Mehmet Vedat Tek (1873-1942) temsil etmiştir.


Sonuç

Osmanlı mimarisinin 16.yüzyıldan sonra, başkent dışındaki sınırlı varlığı, aristokrasinin şenlendirdiği Avrupa’yla kıyaslanmayacak bir mimari boşluk görüntüsü sergiler. (679) Ekonomik gücün tek merkezde toplanması buna neden olmuştur.


Sinan’a kadar Osmanlı mimarisi patlama yapmamış, ama içten olgunlaşmıştır. Sinan, Osmanlı kültüründe mimarın vizyonunu patlatan yaratıcı sanatçı olmuş, evrenseli üretmiştir. Yaratıcı dönem onunla başlar ve biter. Sonrakiler izleyicilerdir. “Sinan’ın halifelerinin artık emin oldukları grameri saptanmış bir dille yapıtları üretmişlerdir.”(680) “Klasik sözlük ve sentaks sıradan ustalara da doğru konuşmasını öğretmiştir.”(680)


Lale Devriyle birlikte geleneksele yeni bir elbise giydirilmiştir. Bu alıcı kültür döneminin kilit yapısı Nurosmaniye’dir.
18.yüzyılda çevrenin fiziksel değişimi mentalite değişmesi yaratmamış, sultan ve çevresince (küçük bir elit) temsil edilmiştir. “Bu açıdan bakınca bu kitapta sunulanlar, bütün mimari tarihlerindeki gibi, idare edenler ve tüketenler sınıfının mimari tarihidir.”(680)

Osmanlı son dönem mimarisi, Vaka-i Hayriye’den Cumhuriyet’e kadar bir sömürge mimarisi niteliği taşır.

Doğan kuban’ın bu görkemli başyapıtı, sonunda bir Osmanlı mimarlık Sözlüğü (s.681-684), Dipnotlar (s.685-697), Kaynakça (s.698-710), Dizin (s.711-719) içermektedir.

***

Zweig, Stefan; Dünya Fikir Mimarları Cit III. Kendi Hayatının Şiirini
Yazanlar: Casanova/Sendhal/Tolstoy (XXXX), Çev. Ayda Yörükan
Türkiye İş Bankası yayınları, Birinci basım, 1990, İstanbul,  392s.
Tolstoy, s. 229-392

Zweig’ı ben uzun bir sıçramayla Erasmus’a bağlıyorum. Yarattığı karakterler galerisinde gerçeğin kopyasını aramak yerine, onun bakışıyla yorumlanmış ve çoğalmış bir dünya geliyor önüme. Onu okumak hiçbir okumayla olmadığı denli zevkli bir edim… Yazdığı ne olursa olsun.


Onu alanında usta bir karikatüriste benzetiyorum. Ele aldığı, çizdiği karakterinin özünü, tipik ve onu ele veren özelliğini bir kalem, fırça darbesinde ortalığa bırakarak senin o karakter ve temsil ettiği her şeyle (bu fiziksel, tinsel her şeyi kapsar) bütünleşmeni, buluşmanı sağlayan… Ben ‘usta’lık terimine de tam bu anlamı yüklüyorum. Bu biraz bakmasını bilme ile ilgili, birazdan da çok. Ender insanlardan, düşünürlerden biri Zweig, ‘bakmasını bilen’… Bu Kolomb, Marie Antoinette, Fouche, Balzac, Tolstoy olabilir. Evet, Tolstoy. Tolstoy hakkında yaşamöyküsel çalışması, tüm diğer yaşamöyküsü çalışmalarında olduğu gibi çılgın esinler taşıyor.


Böylece okuyan biri, imgelemin peşine takılıp sürüklendiğini nice sonra bilince çıkartabiliyor. Kapılıp gitmiştir çünkü. Bu Zweig’ın Tolstoy’udur. Beni şaşırtan şeyse, özellikle Tolstoy çalışmasıyla ayrımsadığım bir şey. Bu imge, Tolstoy hakkında yazılmış bildiğim hiçbir çalışmada gerçeğe bu denli yaklaşmamış, bu denli ikna edici ve kavrayıcı tezleri barındırmamış bir düşgücünden çıkıyordu. İnanmak zor. Bir sanatçı gibi gerçek kişiye yaklaşan ve bu sırada yöntembilimin kurallarına çok da aldırmayan Zweig, canalıcı portreler, doyurucu ve inandırıcı tezler ileri sürebiliyordu. Onun imgesi sanılandan daha çok sağlam bir imge olarak durabiliyordu önümüzde. Biraz karışık oldu belki, ama söylemek istediğim Tolstoy hiçbir yazıda onun önüme getirdiğince gerçeklik kazanmadı. Bu, imgelemin, gerçeği bozmadan çoğaltabileceği, gerçekten daha gerçek yapabilme gücüyle ilgili olsa gerek. Bu anlamda bir büyücü, bir halk sanatçısı Zweig. Olağanüstü.


İnsan tarihinde Tolstoy’un üstlendiği, taşıdığı soru nedir? Bunun yanıtıdır aradığı Stefan Zweig’ın.
O, hiçlik’le karşılaştı, yani Tolstoy. Nesnelerin arkasındaki hiçliği fark etti. Ve bu andan sonra da kederli ve sıkıntılı biri oldu. Ruhu şimdi parçalanmıştır. Büyülenmiş gibi geçicinin arkasındaki bu ebedi hiçlikten ayıramamaktadır gözlerini. Ve hiçbir irade bu hiçliği ta içinde hissetmiş bir insanı huzura kavuşturamaz. Zweig Tolstoy’a böyle başlıyor. İşte, daha başlangıçta her şeyi görmüş ve biliyor dolayısıyla. Evet, bence de Tolstoy bir boşluk’u, bir hiçlik’i yaşamı boyu içinde taşıdı.


Portresi’ni çizdiği bölüm usta bir ressamın göz kamaştıran bir yağlı boya çalışmasından ayırt edilemez. Yazı bir insan ruhunu böyle kavrayabilir mi? Zweig’ın usu ve kalemiyle olabiliyor. Atletik beden, Tolstoy’un da pek beğenmediği yüzü ve bu yüzün bakışı: gözler; korkunç, delici, sert, ama biraz sonra ışıyan, parlak, iyilik dolu.  “Böyle bir göze sahip olan bir kimse gerçeği görür; dünya ve bütün bilgiler onun olur. Ama insan bu çeşit gözlerle… mutlu olamaz.”(243)


Zweig onun en temel ve keskin çelişkiyle izi sürer. Yaşamla dolu olmak ve ölümden korkmak... Nasıl açıklanabilir bu? Aslında burada çelişki yok. Çelişki bir yandan da yaşamdan vazgeçme eğilimi ve ölüm aranışında… ‘Son lifine değin özsuyla dolu bu dev meşe’ (247) duygularının derin ve esrarlı dalgalarını çok fazla uyardığı için müzikten ürker, çünkü ondan şiddetli bir biçimde etkilenir. Algısında bir keskinlik, aşırı duyarlık vardır. Şehvetini dizginleyemez. Bu yüzden cinsel içgüdüsünden nefret eder. Bu sözde Hiristiyan için (dikkat!) müzik, kadın ten günahlarına çağrı gibidir. ‘Ondan bir şeyler istemektedirler’. Onun uyandırmaktan korktuğu tehlikeli bir şeye dokunuyorlar (249) Kadından, bu ‘baştan çıkarıcı’ varlıktan duyduğu korku, her şeyin ötesinde bir anlam taşımıştır, onu arzuyla kitleme de içinde olmak üzere. Bu zehirini akıtmak için kendini ava vurmuştur zaman zaman. Orada bütün duyularını başıboş bırakabilmiştir. Çünkü tene, bedene ve onun ısısına bağlıdır Tolstoy. İşte yaşamını karartan şey de bunun düşüncesi olmuştur. Zweig bunu zekice ortaya koymaktadır birkaç sayfanın içinde. (Zweig’ın genel yaklaşımı içinde Avusturya ruhbiliminin, özellikle Freud’un yeri ve ağırlığını burada konu etmek istemiyorum. Çözümlemesi psikanalizin yöntembilimiyle koşut akıyor, ama bu onu tartışmalı kılmıyor, ne de yargılarını anlamsız…) Bu bedeni bastırmak, bu bedeni altetmek, silmek, sindirmek, ezip ufalamak, görünmez kılmak (yani Nietzsche’nin Zerdüşt’ünün yaptığının tam tersini yapmak, oysa bir hedonist, belki de bir diyonizyak Tolstoy.) Whitman’dan bile ileriye gittiğini söylemeden edemiyor Zweig, Tolstoy’un: “Ben tabiatın ta kendisiyim.”(255) Gelgelelim, yaşam tutkusu denli, ölüm korkusu da insanüstüdür  Tolstoy’un. Yaşamı bu denli güçle duyumsayan biri ölümü de benzeri bir şiddetle yaşantılar. Mantıklı bir sonuçtur bu. Ölüme karşı savaşmaktan yorulup kaldığında bir yaşam dönümünde acaba onunla birlikte yaşayabilir miyim sorusunu sormuştur kendine, artık ondan kurtulmaya çalışmaz bu döneminde. Ölüm, hayatın manevi bir unsurudur şimdi.


Tolstoy’u okurken, açılmış olan bir pencereden gerçek dünyaya bakmaktan başka bir şey yapmadığımız izlenimine kapılırız.”(265) Bu tümceyi Tolstoy hakkında ben ne kadar isterdim yazabilmeyi. Onun yazma deneyimi de Balzac gibi ölümünedir. Yorucu, yıpratıcıdır. Tamamlandığında sanatçı bitkin düşmüştür. Yalnızlığa koşar.


Yazarken duyular dünyasına bağlıdır. Yeryüzünün özüdür yazdığı.  Metafiziğe hiç girmemiş, başvurmamıştır. Düşgücü öylesine yeryüzüne bağlıdır, açık seçikliği de bununla ilgilidir. Sanatı her zaman nesnel, saydam, insanı bir sanattır, günlük yaşamın ışığıyla aydınlanır, gizilgüç durumunda kalmış gerçek olarak kalır (271) Sanatı karşısında, her zaman gözlerimiz her şeyi görecek biçimde apaçıktır. Nesnelere evrensel bir görüş açısından bakmaktadır (antropomorfik), izlenimleri sanatçı Tolstoy’da bir panteist izlenimidir. Dünyanın varlığı karşısında ayrım gözetmez, sevgisinin yeğlediği özel bir şey yoktur. Napoleon’da, bir at ya da köpek de eşdeğerlidir yapıtında. Denizin tekdüze ama yüce ritmini duyumsarız bu kavrayışla birlikte (274) Anormal ve patolojik kişilerle işi yoktur. En sıradan varlık bile (bir köylü) belli bir çekiciliğe bürünür. Dokunduğu şeyi güzelleştirmez, hayır, derinleştirir. Onun tekniği görmenin tamlığı, kusursuzluğuna dayanır. Gösterdiği şeyin arkasındaki varlık vaadini duyumsamamak olanaksızdır. Varlık sağanağı gibi… Bundan şiir yazmamış, şairaneliğe uzak durmuştur. Onun için güzellik ve gerçek tek ve aynı şeydir (275) Görünüşte insana sanattan yoksunmuş gibi gelen Tolstoy’da, qualis artifex” (nasıl bir sanat)… Beden, her zaman, olanca ağırlığı ve katılığı ile ruhu aşağılara doğru çeker. Ruh rahat bir soluk alamaz onun yapıtında. Yerçekiminin acımasız yasası sürekli işler. Kanatları en açık kahramanları bile bu yüzden Tanrı’ya yükselemezler bir türlü. Dünyadan kurtulamazlar. Ağır yükleriyle, günahlarıyla yükselmeye çalıştıkça [belki de-ZK] batarlar. Ondaki acılı karanlık da işte buradan gelir, bedenin ruh üzerindeki egemenliğinden. Media in vita (hayatın ortasında) hiçlik ve yoklukla kıstırıldığımızı, gerçeğin tutsağı olduğumuzu ve kurtulu yolu bulunmadığını anımsatır bize (280) Sanatı ne çoşku tanır, ne de avuntu. Duru bir su gibi kutsal bir ciddilik içindedir. Tolstoy düş kuramaz, düşlemi kuru, yeryüzüne, gerçeğe bağlı, köledir. Şair değildir o. Dünyaya bağlı yazgımızın tutsağı olduğumuzu görür, bilir, yaşarız onun yapıtıyla. Onu okuyan ciddileşir, düşünceli biri olur, ama mutlu olamaz. Bu yaratma sürecinin onu sürükleyeceği yer bellidir baştan: yaşamın şairliğinden adaletin yargıçlığınadır (ahlak doktrinciliği) gidiş. Eğitmelidir, gerçeği aktarmakla yetinmemeli, yeni bir dünya yaratmalıdır. Ya Kitty-Levin evliliği ve mutluluğu. Bunu nasıl açıklamalı? İlk kez yarattığı kahramanların tarafını tutar Tolstoy. Bir etik önerir. Demek daha Savaş ve Barış’tadır vaazın tohumu. “İnsanlığın portresini çizen eşsiz sanatçı, insanlığı düzeltmek isteyen reformcunun ve ahlakçının önünde, bilinçli ve saygılı bir şekilde eğilerek geri çekiliyor.”(284) Bununla gelen şey daha kusurlu, sorunlu, eksikli yapıtlardır kaçınılmaz bir biçimde. Sanatı heyecanını yitirmiş, kendisi de karakterlerinden daha acınası bir duruma düşmüştür.


Kendinden, kişiliğinden hiçbir zaman kurtulamayan Tolstoy, doğaya bırakamaz kendini. Sürekli kendini incelemek, kendine bakmak, hayatının başında nöbet tutmak zorunda kalmış olan Tolstoy için ‘yaşamöyküsü’ takınaklaşır. Çağımızda hakkında en çok şey bilinen, en çok fotoğrafı olan sanatçıdır. Bir Prusya astsubayı gibi kendi başında nöbet tutan adam, kendine uyguladığı disiplinin kölesi olarak, ‘tembelliği ve gevşekliği’ kendinden uzaklaştırmaya çalışmıştır. Günlüğünün ne anlama geldiği burada ortaya çıkıyor. O bir kamçı, çilecinin (kietism)kendi bedenine indirdiği kamçılardan biri. Gençlik yapıtlarında kendi portresini bu denli içtenlik ve başarıyla çizen Tolstoy, ileri yaşlarında ünlenip, nimetlere ve günaha bulandığında kendini çizmekten, anlatmaktan hemen vazgeçer. İçindeki ahlakçının duruşundan kaynaklanır bu. Ve Stefan Zweig bunu ayrımsamış, ortaya koymuştur. Bu kitabın erdemlerinden biri de (katkı diyelim) bu. Son yılların Tolstoy’u, kendini anlatmak değil, küçültmek, ‘itiraf etmekten utanç duyduğu şeyleri söylemek’ istiyordu, böylece sözde alçaklıklarının ve günahlarının kefaretini ödeyecekti. Ama bir yandan mektupları, günceleri içinde kişiliği ortaya çıkar, portresi netleşir. Reambrandt kadar kendi benliğiyle meşgul Tolstoy, yaşamının tüm evrelerini yapıtında karakterlere yansıtmış, kendini tartışmıştır. “Goethe’nin şiiri gibi Tolstoy’un nesri de, bütün bir hayat boyunca, imajdan imaja geçerek gelişen ve birbirini tamamlayan bir tek ve büyük itiraftan başka bir şey değildir.”(298) Gölgenin bedeni izlemesi gibi Tolstoy da yarattığı kişilerin peşinden gitmiştir.

Evlendiği tarihten (1862) iki büyük romanını bitirdiği tarihe değin kendiyle barışıktır Tolstoy. Bu dönemde 13 yıl boyunca günlüğü de susmuştur (1865-1878).


Böylece 1879’da bir kağıt üzerine ‘bilinmeyen sorular’ olarak şunları yazıyor:

a.Niçin yaşamalı?
b.Hayatımın ve başkalarının hayatının sebebi ne?
c. Hayatımın ve başkalarının hayatının gayesi ne?
d. Kendi içimde hisbettiğim şu iyilik ve kötülük ikiliği ne anlama geliyor ve niçin var?
e. Nasıl yaşamalıyım?
f. Ölüm nedir? Kendimi nasıl kurtarabilirim?”(309)


Bu bunalımı izleyen Zweig yeni bir başlık atar izleyen sayfada: sözde Hiristiyan. Bu başlık bile çok şeyi anlatmaya yeter. Bana inanç ver Tanrım, diye umutsuzca haykırıyor Tolstoy (311) İnsan bu inancı, tohumunu nereden bulacak? Nereden öğrenecek onu? Tolstoy’un yaşamı bu arayışın da tarihi… Öyle ki ‘hayatın anlamını’ arayan Tolstoy, hiçbir açıklayıcı cevap bulamamıştır. Dinsel tedirginliğini giderecek huzura ulaşamamıştır. Ama bir sanatçı olarak Tanrıyı bulamamanın uyumsuzluğunu, acısını insanlığa yayabilir, yansıtabilirdi, onu evrensel bir sorun kılabilirdi. ‘Halim ne olacak’, diye sora sora ‘halimiz ne olacak?’ sorusuna gelmiştir. Ortalığa fırlatmış, uzaklaştırmıştır kendisinden. “Dindar bir Hiristiyan olamamıştır. Olamayınca dünyayı nihilizmin verdiği acıdan kurtaracağını, kendisinin hiçbir zaman olmadığı biçimde dünyayı daha inançlı kılabileceğini savlamıştır. Bu onun peygamberlik evresidir. Kendisine aman vermeyen soru uyarıcı bir çığlık ve doktrin halinde bütün insanların gözleri önüne serilmiştir (322).


İyi de şiddete başvurmadan savaşmamız gereken kötülük nedir o zaman? İnsanın içinde duran, bulunan şiddet…  Şiddetin amacı ‘sahip olmak’tır. Tolstoy için her türlü eşitsizlik mülkiyetle başlar. Mülkiyet devleti yaratır, devlet de gücü örgütlemiştir, kendini devlete bağlayan insan ruhunu bu güç ilkesine teslim etmiş demektir (325) “Değiştirilmesi gereken şey, milletle hükümet arasındaki politik ilişki değil, insanların kendisidir; devletin yaptığı şiddetli baskını yerine, kardeşlikten oluşan ve içten gelen ahlaki bir bağ her topluluğa sağlamlık kazandırmalıdır.” (326)  İnsan devlete uzak durmalı, gereken dinsel bir devrimdir. Onun doktrini devlete karşı en ateşli doktrinlerden biridir. Bütün bağlardan kurtulmayı gerektirir: yasa, ahlak, kural, adet, mülkiyet gibi… Troçki, Lenin bu mirasa sahip çıkarlar işte. Zaman gelecek, doğru bir tarih anlayışı Tolstoy’un eleştirisinin Bolşevizme nasıl anlamlı bir öncülük yaptığını, belki ondan da sert ve etkili olduğunu gösterebilecektir. Ama devrimin sonrasında Bolşevik devletin karşısında Tolstoy’un konumu farklı olmazdı. Aynı eleştiri sürer giderdi. Tıpkı Nietzsche gibi, Tolstoy da, “teorik ve sistemli bir filozof olarak aynı şekilde içler acısı bir şekilde yanılgıya düşmüştür.”(331) “Tolstoy’un doktriner incelemelerinin dünya tarihi içindeki en tatsız bağnaz eserler arasında yer aldığını söylemek için yeterince kuvvetli deyimler bulmak imkansızdır; telaşlı, karışık, kendini beğenmiş ve keyfine göre hareket eden ve hatta evet hatta dürüst olmayan bir düşüncenin kötü örnekleridir bunlar.”(332) Kabul edilemeyecek taktikler de geliştiren Tolstoy, başkalarına serbestçe saldırabilmek için, her zaman, önce kendini küçültmüş, kendine hakaret etmiştir.  Buna karşılık Avrupa bu sinir krizlerini anlayışla karşılayabilmiş, Tolstoy’u ayırabilmiştir tüm bunlardan. Dostoyevski gibi Tolstoy da dünyanın manevi ufkunu genişletmişler, ama insanlar onların çözümlerini hemen uygulamayı düşünmemişlerdir. Nihilizmden duydukları korkuyla sarıldıkları dinsel yanıt, bu ilkel endişe, Rus dünyasınını gökyüzünü bulutlarla örterek karartmıştır bir yandan (339). Son yıllarında bir mektup alır Tolstoy, şöyle başlayan: “Hayır Leon Nikolayeviç, ben sizin gibi, insanlar arasındaki ilişkilerin ancak sevgiyle düzeltilebileceğini düşünemiyorum (…) Sakin bir ölüm dilerim size.” (341) Tolstoy’un davası gözlerinin önünden akmıştır belki de. Kendini gülünç bulmuş, üzülmüş olmalı. Tanıklara göre yüzü asılmıştır bu mektubu okuduktan sonra.


Modern bilim çağında bile insanlar kurtuluş vaatlerine açlıklarını sürdürür. Tolstoy’un çağrısı yankılanmıştır. Tansık her zaman umulur, beklenir. Ben gerçeği biliyorum diyen biri, her zaman kendini feda etmeye hazır bir yedek kuvvet bulur karşısında. Lenin de bir yazısında belirtiyor. Ölümünü izleyen günlerde Rusya’nın büyük kentlerinin birçoğunda işçiler, emekçiler Tolstoy için gösteriler düzenliyor. Aslında Tolstoy’un fiilen yaptığı şey sembolik bir şeydi.  Alçakgönüllü ve iyi niyetli bir girişim. Hepsi bu. Anlayabileceğimiz gibi yaşamına kararsızlıkları damgasını vurmuştur. Giriştiği korkunç denemede en çok etkilendiğimiz şey, kararsızlıklarıdır. Kaçınılmaz başarısızlığı bizi heyecanlandırır. Doktrini bir yana, bunun için çektiği acı tasarılarının yüceliğine inandırır bizi. Onun büyük kopuşu (devletten, aileden, soyluluktan, mülkiyetten, yasalardan) büyük bir yara açılmadan olanaksızdır, kendini ve yakınlarını yaralamadan gerçekleşemezdi (350) Buna karşılık, acıyı bir noktadan sonra bilinçle arayan bu insanın, “Tolstoy’un acı çekme isteği hiçbir zaman gerçekleşmemiştir.”(352) Bu tümcesi ne ne denli önemlidir Zweig’ın. Tolstoy’u anlamak isteyenler, bu tümceyi aklınızda tutun. “Tolstoy’un zayıflığının bu sırrı, ilkelerini koyduğu radikalizmi kendi hayatında gerçekleştirmeyi başaramayışı, bence onun en güzel tarafıdır.”(354)  Karısına, çocuklarına gerektiği zamanda gerekli tepkiyi gösterememiş, onları terkedemiştir bu zayıflığı nedeniyle. Maddi dünyaya bağlı bu topluluğun etkilerine açık kalmış, inançlarına ters bir yaşamı sürmenin acısını derinlerinde duyumsamıştır. Kitaplarının satışı, vasiyetname konularında ne kadar ödün verse de dünyanın ondan beklediklerinin de sonu gelmemiş, son nefesine değin onu izlemiştir. “Kaya gibi sert bir insan olmaktansa, acı çeken kusurlu bir insan olarak kalmakla yetiniyordu.”(355) “Kutsal bir kişi değil, ama kutsal bir irade ve istek; tam olarak inanmış biri değil, ama dev gibi bir inanma gücü, sakin, huzurlu ve kusursuzluğu içerisinde düşünceye dalmış tanrısal bir görüntü değil, hiçbir zaman tatmin olmayan, durup dinlenmek nedir bilmeyen, daha saf, daha temiz bir şekle ulaşabilmek için her gün, her saat, sonsuza kadar savaşan bir insanlığın sembolü…” (359)


İzleyen bölüm Tolstoy’un yaşamının bir gününe bakan, parlak sayfalardan oluşuyor. Bu bölüm Tolstoy’un tüm yaşamının ve davasının da bir özeti… Bu yaşlı beden tüm öyküsünü üzerinde taşıyor.


28 Ekim 1910. ‘Kalk ve doğrul, paltonu ve asanı al!’ Bu çağrıya Tolstoy şimdi yanıt verecek. Büyük kaçış. “Hayır, şan ve ün, mahpusunun kaçıp kurtulmasına fırsat vermiyor. Leon Tolstoy kendisiyle yalnız kalamaz ve kalmamalıdır; insanlar onun kendisine ait olmasına ve kendisini kutsallaştırmasına katlanamıyorlar.”(387)


Gorki onun için ‘bir insanlık örneği’ demişti. Haklıydı. “Tolstoy’un hayatta yapmak istediği temel iş, ortaya koymak istediği temel eser, bu ebedi insan imajını saf, temiz ve kusursuz bir şekilde gerçekleştirmekti –hiçbir zaman tam olarak gerçekleştirilemeyecek ve bitirelemeyecek, bu yüzden daha da kahramanca bir nitelik kazanan eser buydu işte!”(392)

***

Özakman, Turgut; Diriliş: Çanakkale 1915 (2008)
Bilgi yayınları, Otuzyedinci basım, Mart 2008, Ankara,  686s.
Harita-krokili, Fotoğraflı

Zamanın ruhu (Zeitgeist) değil bu, zamana ruhunu vermek. Gözyaşlarımız neyin karşılığıdır. Bir yurt duygusunun, bir mitolojik kaynak arayışının kabarması mı?


Eğer, Turgut Özakman, böyle soğukkanlı, bu denli bilimsel bir yönteme başvurmasa, duyguların önündeki engelleri kırsa, açsaydı kapıları. Hayır, Özakman bu ülkede ne yaptığını bilen ve bunu iyi yapan ender insanlardan biri. Çanakkale, Milli Mücadele ve Kuruluşu ruhunun tam da kendisi… Yaptığı şey bu çünkü… Bize çok önemli, unutmamamız gereken ama unutmuş gibi davrandığımız bir şeyi çok doğru bir zamanda anımsatıyor. Biz kimiz sorusunun yanıtını çocuklarımız ve gençler için arıyor? Öneriyor.


O bu büyük gerçeğin, bizim gerçeğimizin, bizim gerçek tarihimizin, duygularla, mitlerle, (kör) inançla bozulmasını, zedelenmesini, anlamını ve ruhunu yitirmesini istemiyor. Buna izin vermeyecek. Bu yüzden de onlarca kişinin, üniversitelerin, kurumların işini tek başına yapıyor. Yaptı zaten.


Çanakkale direnişinin anlamı tarihsel, toplumsal, tinsel anlamı ne ise bu kitapta o var. Bu nedenle okullarımızda tarih olarak okutulacak kitaplar bunlar, böyle kitaplardır. Ama geçer not almak, sınıf geçmek için değil. Bunu da yozlaştırabilir böyle bir yaklaşım.

Gerçek budur, buradadır ve anlaşılmıştır. Tansık gerçekten daha anlamlı, daha önemli değil. 


Beni de Çanakkale ile buluşturan, onu, arkasında yatan şeyi anlamamı sağlayan Özakman’ın bilge ellerinden öpüyorum bir kez daha. Bu bağlamda, bu arayışlar içerisinde ‘roman’ değil sözkonusu olan. Roman yazmak ve okumak için, roman yazabilecek ve okuyabilecek insanlar gerek. Yaşam politikadır. Özakman yaşamın arkasında duran o büyük politik devinimi kavramış bir düşünce adamı, aydın. Ecce Homo!


Kitap üzerine dönüp yazmayacağım, ayrıntılara girmeyeceğim. Yalnızca herkese önereceğim okumasını. Tarihi, dünyayı, insanı anlamaları, kavramaları için.

Bir eksiğe işaret edeceğim. Bu bilgi yayınevinin, yayıncının kusurudur. Bu kitap dizinsiz olmaz. Böyle bir kitapta dizin bulunmaması (adlar, kavramlar) bağışlanmaz. Bunu bir biçimde Bilgi Yayınevine duyurmalıyım.

***

Nakazawa, Keiji; Yalınayak Gen 3. Bombadan Sonra (1975), Çev. Levent Türer
Tudem yayınları, Birinci basım, Nisan 2008, İzmir,  271s.

Önsözde Nakazawa’nın yaklaşımında dil boyutunda bir açıklık getiriliyor ve benim açımdan çok önemli. Olgunun kendisinden çok adlandırılmasının, anlatımının tartışılmasıyla ilgili konu… Atom bombasının Hiroşima ve Nagazaki’ye “düşmesi”, “bombalar atılmıştı” deyişleri ne anlama geliyor? Jun Işiko bu kitap için yazdığı önsözü şöyle bitiriyor:


“Japon hükümeti de sorumludur. Japonya günümüzde bile kendi sorumluluğundan kaçmaya yönelik bir duruş sergiliyor. Ayrıca atom bombasından sağ kalanlara yeterli yardımı yapmış değil. Bombaların “düştüğünden” değil de “atıldığından” bahsederken sadece kelime oyunu yapmıyoruz; bu bizim, sorumluları, olayı sahiplenmeye zorlamak için gösterdiğimiz kararlılığın bir sembolü.

“Keiji Nakazawa’nın çizgi romanlarını, okul kitaplarında yer alan atom bombası hakkındaki üstü kapalı ifadelerden ve bazen de diğer çizgi romanlardan ayırn şay “düşme” ile “atılma” arasındaki temel farktır.”


Ve Keiji Nakazawa duyduğu acıyı bize de geçirerek albümün girişinde şunu yazıyor, paramparça ederek içimi:
İnsanlar aptal. Darkafılılık, dini fanatiklik ve açgözlülük yüzünden, dünya asla barış içinde olamıyor ve bir nükleer savaşın gölgesi asla çok uzaklarda değil. Umuyorum ki Gen’in hikayesi okuyuculara barışın değerini ve yaşamak için ihtiyaç duyduğumuz cesareti anlatır. Yalınayak Gen’de buğday,  gücün ve cesaretin simgesi. Buğday, başaklarını karların altından fışkırtıyor, sadece üzerine tekrar tekrar basılsın diye. Ama üstüne basılmış buğday, dünyaya güçlü kökler yolluyor ve sonunda büyüyor. Ve bir gün buğday, başak veriyor.”

***

Callinicos, Alex; Postmodernizme Hayır. Marksist Bir Eleştiri (XXXX),
Çev. Şebnem Pala
Ayraç  yayınları, Birinci basım, Ekim 2001, Ankara,  269s.

İlk Callinicos okumam. Şebnem Pala çevirisi ne yazık ki metni içinden çıkılmaz bir duruma getirmiş olsa da. Ben Türkçe ustalarının elinde bu kitabın nasıl akıcı ve zevkli olabileceğinin düşünü kurmakla yetinmek zorunda kaldım. Üzülmemek elde değil. Belki tüm bunlar iyi düşüncelerle kotarılıyor, belki özveriyle. Ama yetmez. Bu kitap önemlidir. Postmodern maskeli saldırının karşısında bize dayanaklar, korunaklar sağlayan bu türden kitaplar çok çok önemlidir. O zaman dilimizde okunabilir olmalıdırlar. Metnin güçlüğü içeriğinden gelmiyor. Benim için böyle en azından.


Bu kitap (…) kültürel ve siyasal karamsarlığın tuhaf karışımına ve görünürde kendi yüzyılımızın sonunu selamlamaya niyetlenen çağdaş Batılı aydınların ciddiyetsizliğine karşı çıkma denemesidir.” (11) Önsözün ilk tümcesi bu. Güzel.


Yapıtın temel teziyse, anladığımca şu: Postmodernizm denilen şey modernist geleneğin bir uzantısı, bağlamsal bir belirişi (tezahür). “Yani gerçekten de sanat tarihinde modernizm ve postmodernizmin birbirinden kesin bir şekilde ayrı olan iki devir olarak görülüp görülemeyeceği sorusu. Eğer ileri süreceğim gibi, bu ayrım yapılamıyorsa ve gerçekten de postmodern bir çağın varlığı ya da başladığı yolundaki değişik iddialar yanlışsa, daha sonra da ileri süreceğim gibi, ikinci bir soruna varırız. Postmodernizm üzerine bu yazılı ve sözlü ifade çokluğunun kaynağı nedir?” (19) Callinicos’un amacı postmodernizmin entelektüel yetersizliğini göstermek değil, onu kendi bağlamı içine oturtmak: “İşte ancak o zaman postmodernizm en iyi şekilde bir hastalık belirtisi olarak görülür.”(20)


Birinci bölüm, Postmodernliğin Jargonu, postmodern söylemin temel özelliklerini araştırmaktadır.


2. bölüm (Modernizm ve Kapitalizm) modernizmin seçenek bir açıklamasını yapıyor. Perry Anderson, Peter Burger ve Franco Moretti yapıtları eleştirel okumadan geçirilip, modernist sanatın 20.yüzyıl başlarında görkemli bir biçimde çiçek açmasının Ekim Devrimi rüzgarlarıyla avante-garde bir radikal açılım (sürrealizm, konstrüktivizm, vb.) olarak özgül bir tarihsel bağlama oturtulabileceği savlanıyor. Sosyalizmin yenilgisi avant-garde’ın da yenilgisi olmuştur ve postmodern sanatı, yalnızca bir çeşitlemesi olduğu daha sonraki modernizmin tarihi belirlemiştir (20)


Nietzsche’nin karakteristik temalarını daha önce açıkladığı, Deleuze, Derrida ve Foucault’nun izini sürdüğü modernizmin en iyi ifadesi sayılan yapısalcılık konusunu, Callinicos 3.bölümde ( Yapısalcılık Sonrasının Çıkmazları) ele alıyor. Ortak paylaştıkları zorlukları vurguluyor: söylemin nesnelliğini yadsımak, eklemlendiğini savladıkları güce karşı koymayı temellendirmede yeteneksizlik, insan öznesi için bağımsız eylem ya da tutarlılığın varlığını reddetmek. Baudrillard’ın yazısının ise tüm bunların üzerine bir karikatür etkisi oluşturduğunu belirtiyor. Foucault’nun Nietzsche’nin öznesini son anda keşfetmesi de durumu kurtarmıyor. Akılcılık, Direniş, Özne konusunda çıkmazdadır postyapısalcılar.


4. bölümde (İletişimci Aklın Sınırları) Modernliğin Felsefi Söylemi (1985) adlı önemli çalışmanın sahibi Jürgen Habermas’ın postmodernizm eleştirisi çözümleniyor. Ne yazık ki bu eleştiri yine Habermas’ın ilerlemeci akıl kavramıyla ciddi bir biçimde yara alıyor. Doğalcı olduğu kadar iletişimsel de olan bu (Habermas) düşüncea v bir dil açıklaması ile güçlenmiş klasik tarihsel materyalizm, Habermas’ın da bağlı kaldığı ‘radikalleştirilmiş Aydınlanma’ savunusu için güvenli bir temel sağlayabilir Callinicos’a göre (ve haklı.)

5.bölüm (İyi De Yeni Olan Ne?), Frederic Jameson, Scott Lash, John Urry gibi Marksist ya da bu çizgide düşünürlerin yeni bir ‘çokuluslu’ ya da ‘örgütsüz’ kapitalizm evresinin postmodern sanatın ortayı çıkışının altında yattığı savlarıyla ilgili. Saptanan dönüşümler çok abartılmazsa, bunlar uzun vadeli eğilimlerin sonuçları ya da 1980’lerin istikrarsız ekonomik yapılarla ilgilidirler. Bu Callinicos’u postmodernizmin bağlamsal köklerini bulmaya yöneltiyor. Ve ona göre kökler; Batıda 1968 sonrası düşkırıklığında, Reagan-Theatcher ikilisinin üst beyazyakalılara sundukları aşırı tüketimci yaşambiçimi fırsatlarının bileşimindedir.


Yukarıdaki özet doğrudan Callinicos’un kendi özeti.  Bu önemli yapıtın daha ayrıntılı çözümlemesini yapamayacağım (zamansızlıktan). Ama tezi açık ve doğru... Benim kendi çapımda düşüncelerimi de doğruluyor. Bu kitabı ve yazarı Callinicos’u ben David Harvey’in (Postmodernliğin Durumu) , Donald Kuspit’in (Sanatın Ölümü) yanına koyuyorum.

***

Avril, Nicol; Yüzün Romanı (1999), Çev. Sema Rıfat
Doğan  yayınları, Birinci basım, 2005, İstanbul,  204s.


1939 doğumlu Fransız kadın yazar Nicole Avril şiirli, hoş bir dille tarih boyunca yüze, yüzün anlatımına, anlatısına bakıyor. Eğlenceli, aynı zamanda öğretici, ama bir yazınsal ürün, deneme sayılabilecek kitabı, Türkçe’de de karşılığını buluyor. Çok güzel bir çeviriyle önümüzde…

Sevdiğince terk edilecek Korinthos’lu kızın, fenerle yüzünü aydınlattığı sevgilisinin duvara düşen gölgesinin etrafını çömlekci babası Butades kille çizivermiş. Görüntü böylece gerçekten ayrılabilmiş. Gölgenin gölgesi. Aşkın izi. Yüz kalmış geride.

Böyle başlıyor kitap. Plinius aktarmış bu öyküyü (Naturalis Historia). Hem, “yüz ister istemez başkasının yüzünden hareketle öğrenilir.”(12, Levinas)

Bağdaş Kurmuş Katip’i, bu Mısırlı kil yonutu (heykel) ortaöğretim tarih ders kitabından çok iyi anımsıyorum. Avril, ona bakarken şöyle düşünür: “Görmek ve görülmek. Yüz budur işte.”(17)

Avril öyküsü boyunca bir yandan da bedenin (yüzün) süslenmesini anlatır. Bu yüzdeki anlatımla ilgili olduğundan kuşkusuz…

Musa’nın dini yüzü (kadının yüzünü) kapatır.

Atinalı Apollodoros freski bırakır, şövale resmine geçer. Üçüncü boyuta geçmek (derinlik) bir perspektif sorunu, resim tekniği değildir yalnızca. Konunun (yüzün) içine sızmak arzu ya da isteğidir. Fırça burada eti yaran neşterdir (34)
Kozmetik giderek bir gizleme sanatına dönüşür. Önce saklanmak istenen şey gizlenmelidir (örtülmeli).  Roma’da portre resmi bir sanat haline gelir. Aile galerileri.

1-2. yüzyıl Mısır geleneğinde ölülerin taşıdığı Fayyum yüzleri (resimleri, portreleri) bize yakın gelir. Onlarda bir aile havası vardır. Ressam bir gerçekliğin peşindedir. Yüzler önder görünür. Bir ifade taşırlar.

İsadan sonra dinsel freskler yayılır. 2.yüzyıldan sonra… Sina. Azize Katerina Manastırı’ndaki İsa’nın yüzü. Farklıdır. Yüzündeki bakışımsızlıkla o bir insandır. Sorar gibidir.

İkonalar savaşı.

Yüzyıllar geçer.

Massaccio. Giotto.

Ha. Maske beş bin yıl önce Uzakdoğu’da doğmuştur (97).

Sonra Van Eyck’in portreleri, Antonella de Messina (İtalyan kadın ressam), Leonardo daa Vinci (La Gioconda),  Dürer (portreleri), Giovanni Bellini, Tiziano (Süslenen Kadın), Sofonisba Anguissola.

Suret tapınaktan kovulmuştur. Calvin katıdır bu konuda.

Rembrandt (Anatomi Dersleri), Velasquez (Aynaya Bakan Venüs), Aragonlu Goya (Dona Antonia Zarate).
Fotoğrafla gelen ve değişen nedir? Fotoğrafla yüzün ilişkisi nasıl kurulmuştur?

Edgar Degas, Picasso (Yo, Picasso).

Ve karşımızda Sinema… Omuz çekimiyle görünen…

İslamın sanatı ve onun yüzde gördüğü: “Amaçlarının yaşamı ve doğayı taklit ederek Yaratıcı’yla yarışmak olmadığını göstermek için gerçeğin bayağı bir kopyasını düşündürebilecek olan her şeyden, perspektiften, modelden, gölge-ışık oyunlarından vazgeçtiler (…) Evrensel bir tip, bir karakter betimlenebilir ama asla bir bireyin resmi yapılamaz, çünkü yaşamı bir tek Tanrı verir.”(176) Bu tutum yapıtın dünyasını gerçekten ayırarak, modern Batılı resim geleneğine esin kaynağı olmuştur (soyut, kaligrafik, non-figüretif sanat, vb.). Örneğin, Maleviç.

Frida. Frida Kahlo. Beden ve resim… Yüz ve resim…

Yüz estetiği: “XX. Yüzyıldaki dış görünüş kaygısının kural olduğunu söylemek yetmez. Bu diktatörlüktür –kuşkusuz öbürlerinden daha az acımasız ama daha uzun ömürlü ve daha geneldir- kadınlar üstünde ağırlığını fazlaca duyurmuştur; kadınlar çoğunlukla rıza gösteren, kimi kez de eğlenen kurbanlardı.”188) Buna karşılık kadının erkeğe bakışının sınırları son derece esnetilmiştir.

TV ile gelense bir yüzdür: ikon. Bu yüzün nasılı yoktur. Yüzler akar gider. Çılgınca zaping (192).

“…Bizi ‘öteki’nin yaşamını uzatma isteğinde, daha canlı kılan şey gibi!” (201)

***

Hobsbawm, Eric; Yeni Yüzyılın Eşiğinde (2000), Çev. İbrahim Yıldız
Yordam yayınları, Birinci basım, Ocak 2007, İstanbul,  190s.


İtalyan gazeteci Antonio Polita ile 1999 yılında hemen her konuya değinen bir söyleşi yapıyor Eric Hobsbawm. İbrahim Yıldız kusursuz denebilecek çevirisinden tüm Hobsbawm okumalarım gibi zevkle okuduğum bir kitap oldu bu da. Aslında bir önceki Hobsbawm okuma daha sonraki bir tarihe ait (2007). Üstelik içerik hemen hemen ortak… Ama bu söyleşide üçüncü binyılın eşiğinde izlekler daha genel, geleceğe dönük ve toplu bir çerçevede irdeleniyor. Uzmanlığının bilgelik aşamasında bir aydının dünya ve insanlık durumu üzerine kapsayıcı ve kavrayıcı bakışının önemli olmadığını kim söyleyebilir. Ne denli önemli olduğunu anlatmaya da benim sözüm yetmez.

Savaş, Barış, imparatorluk, küreselleşme, sol, yeni insan, gelecek gibi kavramlar ele alınıyor. Önemli bir kitap…


Olan biteni aktaran değil, çözümleyen (analitik) bir tarih(çi) duruşu olduğunu belirtiyor söyleşinin başında Hobsbawm.
Ulus devletin tarihsel gerekçesini yitirmesi savaş ve barışın yeniden değerlendirmesini zorunlu kılıyor. Yeni bağlamlarda yeni kavrayış ve kurumlaşmalar tarihi zorluyor. ABD’nin bu çerçevede yeni kimliği oldukça endişe vericidir. Onun sırf iyilik olsun diye, kendi çıkarlarına rağmen savaşa giriştiği tek bir örnek gösterilemez, diyor bu büyük tarihçi. Balkanlar ve ulus devletin bölünmesi konularını değerlendiren Hobsbawm, kendi kaderini belirleme hakkı, böyle bir ayrılma gerçekte hiç yaşanmadı, diyor. Aşağıdan gelen güçlü bir halk hareketi asıl tetikleyici olmamıştır, anlamında söylüyor bunu (35). Ulusal mitler insanların gerçek deneyimlerinden ve kendiliğinden doğmaz. Dışarıdan gelir. [Bu bence ufuk açıcı bir yargıdır-ZK] Verdiği İsrail örneği çarpıcıdır. Yaratılmış bir ulus arkeolojisinin, yerel arkeolojiyi nasıl tarümar ettiğini göstermektedir. Tarihsel yeniden inşaya çarpıcı diğer bir örnek de Yunanistan’dır.


İmparatorluk kavramının yeniden yorumlanmasını değerlendirirken, biraz serinkanlı olmaya davet ediyor insanları Tarihçi. Acaba, diye soruyor. Acele sonuçlar çıkarılmaktadır ona göre. Bugün tek bir gücün dünya politikasını denetleyebileceği düşüncesi yanlıştır. ABD bunu yapmaya kalkışıyor. Bunun nedeni tarihseldir (kuruluş ideolojisinde yatan devrim taşıma, dönüştürme misyonu ve dengeleyecek bir başka güç eksikliği). Bu tehlikeli bir kumar, risk taşıyor.


Teknoloji, iletişim araçları ve ekonomide küreselleşme eğilimine karşın politikada bu sözkonusu değildir.  Küreselleşme eşitsiz ve değişken bir dünyada, ürünlere eşitlikçe bir erişimi temin etme emeli beslemesi. Bu iki soyut kavram arasında bir gerilim oluşmaktadır (78). [Bu noktada bir Hobsbawm eleştirisi yapabilirim. Marksist geleneklere bağlı bu tarihçi, küresel refahın artışına ve tüketimin eşitleyici boyutlarına gönderme yaparken, ekonomi politikin içkin ve çelişik özünü pek dikkate alıyor görünmüyor. Somut tarihsel olguyu açıklıyor açıklamasına, ama altında yatan ve somut tarihsel olguyu zorlayan, güdümleyen ‘artık-değer’ meselesine ‘kar’ terimiyle bakıyor ve ve onun da azalma yönünde eğilimine ilişkin kapitalist-emperyalist (bunu küresel olarak da okuyabiliriz) çözümü piyasa ve değişim ölçeğinde değerlendiriyor. Yani sistem içi bir reformist bakışı taşıyor. Bu belki böylesi popüler metinlerde derinleştirilmeyen alanlarla ilgili olabilir. Ama canalıcı nokta, tüm sistemi açıklayabilecek ve oldukça zor elde edilmiş, sınanmış bir kavram(laştırma) devre dışına çıkarılmış oluyor. O zaman, o kaynaklarla tanışmış insanlar bocalıyor. Bir başka bence vahim nokta da, üretimde insan faktörünün azalma eğilimini saltık sınırlarına değin olanaklı görmesi. Yani amaç dünya için üretmek mi, kar mı? Burada, yaklaşımda bir çelişki var.-ZK] Uluslar arası örgütler ancak ulus devletlerin izni sayesinde varlıklarını sürdürürler. Bunların bağımsız güçleri yoktur. Sorun, hükümetlerin uluslar arası şirketleri kendi sınırları içinde denetleyebilmesi değil, küresel denetime ilişkindir. Hükümet-küresel şirket çatışmaları hangi düzlemde çözülecektir?


ABD küresel bir finans sistemi kurmada yeterli ve yetenekli değil. Orta boy ülkeler ise, küreselleşmeden tümüyle kopmadan, küresel ekonomiye referansta bulunmadan ekonomi politika uygulama seçeneğine sahip görünmüyorlar. En büyük sorun üretim sorunu olmaktan çıkmış, bölüşüm sorunu olmuştur. “Asıl sorun bu zenginliğin nasıl paylaşılabileceği noktasında düğümlenmektedir.”(102) Bu yeniden paylaşımı sağlayacak bir kamu otoritesi zorunlu. Eh, bunun için de yeni bir düzen, devrim gerekmiyor mu? [Sanki sistem bunu dert edinmiş, edebilirmiş gibi-ZK].


Solun krizi tüketim toplumu ve özgürlükle bireysel seçimin özdeşleşmesiyle yakından ilgili. Soru bile kendi içinde bu nedenle tersleşiyor. Muhafazakarlar devrimci, sol gelenek tutucu çizgilere ve yorumlara muhatap oluyor. Örneğin bir soru şöyle bitiyor: “Sol, işçi demokrasisi fikrini, tüketici demokrasisi fikrine feda etmeli mi?”(127) Hobsbawm önemli bir şeye işaret ediyor: Politika giderek azınlıkların yön verdiği bir şey haline geliyor. Bu sol, hatta kamusal yaşam için hiç iyi değil (131).


Piyasa değerlerine tapınmak uzun sürmeyecektir. Kadınlar yönetimde daha çok yeralsalar da bu politikanın daha feminen olduğu anlamına gelmiyor. Evde çalışma vb. yaklaşımlar işten atılmaları haklılaştıran güzellemelerden öteye geçmezler. Dünya besin kıtlığının falan eşiğinde değildir. Eşitsiz paylaşımdır sorunun temeli. “Yeryüzünün görünümünü değiştirmek zorunlu olarak bir felakete yol açmaz. Çevre iyiden kötüye korkunç dikey geçişlerle değil, yatay olarak da değişikliklere uğratılabilir.”(171) Sorun doğayı çekip çevirmede. Temel soru ise: Kim? Otorite kim olacak?


Hobsbawm, 20.yüzyıl değil de 19.yüzyıl tarihçisi olmasının nedenini Sovyet komünist Partisi’nden bağımsız kalma duygusuyla açıklıyor. Dediğinin çok anlamlı olduğu açık… Nasıl bir baskı altında kaldığını tahmin edebiliriz. “Yaptıklarımdan pişman mıyım? Sanmıyorum. Şunu çok iyi biliyorum ki, bağlandığım davanın işlemediği kanıtlandı. Belki de onu seçmemeliydim. Fakat öte yandan insanların daha iyi bir dünyaya ilişkin herhangi bir idealleri yoksa, bu bir şeyleri yitirmiş oldukları anlamına gelir. Eğer erkekler ve kadınlar için tek ideal maddi değerler elde etmek suretiyle kişisel mutluluk peşinde koşmak ise, insanoğlu bu durumda bir aşağı tür olmanın ötesine geçemez.”(179) Ve sürdürüyor:


Mesele siyasal bağlanma değil, bu bağlanmanın doğasıdır. Bu bağlanma Aydınlanma’nın akıl, ilerleme ve bütün insanların daha iyi koşullarda yaşaması gibi büyük ilkelerine mi, yoksa insanların duygularına sislinmikte bunlardan hiç de aşağı kalmayan milliyetçilik ya da ırkçılık gibi başka davalara mı dayanmalı? Bunlar aynı şey değildir. Ben komünizmin; geçmişi Aydınlanma’ya, Amerikan ve Fransız devrimlerine uzanan modern uygarlık geleneğinin bir parçası olduğunu düşünüyorum. Dolayısıyla komünistliğimden pişmanlık duymam mümkün değil. Hem, İtalya ve Büyük Britanya’daki aktivistler başka ülkelerde ve özellikle Rusya’da olup bitenlerden sorumlu tutulamaz. Kendimizle ilgili en fazla şunu söyleyebilirim: Bazen kendimize sakladığımız şeyler oluyordu, bunlar kesenkes bildiğimiz ya da sezinlediğimiz şeylerdi. Gelgelelim, söyleyeceğimiz hiçbir şey Sovyetler Birliği’ndde yankı bulmaz, orada bir etki yaratamazdı.”(180)

Ve  “gelişme, giderek artan sayıda kadın ve erkeği; başvurabilecekleri hiçbir normun, hiçbir perspektifin ya da hiçbir ortak değerin olmadığı, kendi bireysel ve kolektif varlıklarını ne yapacaklarını bilmedikleri bir durumun kucağına itmektedir (…) Şu noktada, geleceğe büyük bir iyimserlikle bakamıyorum.” (186)

***

Plehanov, G. V. ; Kont Tolstoy (1911), Çev. Zekiye Hasançebi
YGS yayınları, Birinci basım, Ağustos 2003, İstanbul,  73s.

*

Luxemburg, Rosa ; Tolstoy’un Yolu (1913), Çev. Zekiye Hasançebi
YGS yayınları, Birinci basım, Ağustos 2003, İstanbul,  51s.

*
Lenin, Vladimir I.U. ; Sanat ve Edebiyat (1908-1913), Çev. Bülent Arıbaş
Payel yayınları, İkinci basım, Ağustos 1976, İstanbul,  342s.

Plehanov, Lenin,Luxemborg’un Tolstoy yazılarını birlikte değerlendirmek istiyorum. Yargım genel anlamda değişmiyor. Çağdaşlarının bulundukları konum değişik de olsa, Tolstoy bakışları sorunlu, yetersiz ve ‘içerden’. Bunu da bir ölçüde anlamak olanaklı… Tolstoy’un karşısında ‘politize’ olmamak olanaksız. Kaçınılmaz bir biçimde bir açıya zorlanıyorsunuz. Aynı şey çağdaşı büyük devrimciler için de söz konusu. Ama bunları (Luxemburg, Plehanov, Lenin, vb.) diğerlerinden ayıran kimi şeyler var. Buna değinmekle yetineceğim. Kuşkusuz, Jdanov, Lunaçarski vb.nin Tolstoy yorumlarını da bulabilirsem gözden geçireceğim. Devrimci girişimin eylem zamanlarında (tarih sıkışmıştır) öncü kadroların, devrimci aydınların eylemi bir ölçüt olarak koymaları, her şeye ‘yararcı’ (devrime destek/köstek olan) bir çerçeve içinde bakmaları anlaşılır şeydir (Ama bir yere değin, diyor içimdeki şeytanım). Yani ‘yüksek bir kibirlilik’ içinde, devrimden yana olmayan onun karşısındadır, tutumu bir yere dek anlayış görmelidir. Sonsuz değildir bu anlayış…


Ben şunu mu savlamış oluyorum. 20. Yüzyıl başının kaynaşan Rusya’sında bilenmiş üstün anlakların (zeka) kavrayışı sığdır, yüzeyseldir. Onlar baktıkları her şeyi anlamamış olabilirler. Yok, hayır, bu denli ileri gidemem. Tarihin neyi, nasıl doğruladığı da ayrı bir konu… Rusya’da bu ‘Sosyal Demokrat’ devrimcilerin öncülüğünde devrim başarılmıştır da. Demek ki, onların dönemin Rusya’sına ilişkin sınıfsal çözümlemeleri bana bugün çok zorlama ve çizgesel (şematik) gelse de, gerçeğin doğasıyla buluşuyor, örtüşüyordu. Düz bir uslamlama çizgisiyle bu sonuç çıkarılabilir.


Yazılar, Tolstoy’u görmezlikten gelmenin olanaksızlaştığı tarih diliminde yoğunlaşıyor. Nedeni, Tolstoy’un toplumsal, siyasal etkilerinin sınırötesine yayılması, yankılanmasıdır. Sosyal Demokrat (RSDIP) çizgiye göre bir kesinlik (netlik) ayarı yapmak kaçınılmaz, yaşamsal önemdedir. Daha sonra Duma’da (kentsoylu demokratik devrim) köylü devrimcilerin, anarşistlerin (Narodnik?) ağırlığı da bunun bir kanıtı gibi durmaktadır. Dolayısıyla stratejik bir önemi olmasa da (belki de var, sınıf bağlaşıklıkları açısından: Lenin tipiktir bu konuda, İşçi Köylü ittifakı üzerine yazıları, kitabı vardır) Tolstoy’la hesaplaşmak kaçınılmazdır.


Bu noktada devrimin bu saygın, büyük öncüleri biraz ikiyüzlüdür. Bunu şunun için söylüyorum. Tolstoy’u bir ikilik olarak görmek, değerlendirmek zorunda kalmaktadırlar çünkü. Bu kaçınılmazdı. Tolstoy’un büyük yapıtı, sanatı tamam da verdiği yaşam örneği ve öğretisi kötü, gerici… Aslında ne büyük, aşılmaz bir bir yargı verdiklerini sonuna değin kavramış olabilirler mi? Bu kuşkusuz bu devrimcilerin yazılarındaki bir dizi tutarsızlığı birlikte getirecektir.


Üçünün ortak yaklaşımı ilginç. Sanki devrimin saati vurdu. Tolstoy gibi biri işi gücü bırakacak, kolları sıvayıp Sosyal Demokrat devrime kendini adayacak. Bunu yaptı mı, yapmadı. Öyleyse bir şeyleri yanlış ya da eksik bıraktı demektir bu. Görevini yerine getirmedi. Bunda insanın içini acıtan bir gülünçlük görüyorum ben. Hiçbirini de suçlamadan, onlara kızmadan ve bir duruş almadan. Onları Tolstoy hakkındaki yargılarına indirgeyemem elbette.


Bu konuda en sert, acımasız, toptancı yargıları üretebileni (bir cesaretle mi demeli) Plehanov.  İki yazısı var: Karl Marks ve Lev Tolstoy (1911), Bir Kere Daha Tolstoy Üzerine (1911?). Ne yazık ki Marks’ın anlayış derinliğinden yoksun Plehanov, öz olarak Tolstoy’un ‘edilgenlik’ öğretisine öfkeli ve bunun Tolstoy’un gerçek yüzünü sergilediğini, gerici güçlerin bir yandaşı olduğunu kanıtladığını öne sürmektedir. Zaman zaman Tolstoy’un romanlarına da başvuran Plehanov, Marks’ı Tolstoy’la ‘tamamlama’ türünden yaklaşımları (9) hedefliyor. (Devrimci yararcılık-pragmatizmdir esasta sözkonusu olan).


Plehanov’a göre Tolstoy, insanların fiziksel acıları ve sıkıntılarını küçümsemiş, hafife almış, ahlak sorununu öne çıkarmıştır (alay edercesine.) Ünlü Tolstoy duyarlığı ‘içki ve sefahat aleminde susan’, dürüst ve eğitimli insan duyarlığıdır. Kont Tolstoy yalnızca aristokrasinin çocuğu değil, ideologuydu da (24) Onun tutuculuğu soyluların yaşam biçiminin olumsuz yönüne vurgu yapıyor, sömürülenlerin gerçeği geçiştiriliyordu. Ezenlerin uğradıkları ahlaksal yitimin, yüzlerine yansıyan basıncını izlemekle yetinen Tolstoy, ezilenlere şu iletiyi veriyordu: sana işkence edenlerin ıslahına katkıdan başka bir hakkın olamaz. Soyluların yanlışlarını sergilemenin kimseye bir yararı yoktu (Plehanov’a göre).


Hızını alamayan, kimbilir kime de kızmış olan Plehanov, daha sonra bu korkak ve gerici Tolstoy’u sergilemesini sürdürüyor (Bir Kere Daha…) Hem de Savaş ve Barış’tan, Anna Karenina’dan örnekler getirerek… Halk, Tolstoy’un bakışının önünde bir ‘duvar’ gibidir, öyle kalmıştır. Onda yaşam hipnotize edilmekte, sömürenler de, sömürülenler de duruma teslim edilmektedir. İlginç bir biçimde Tolstoy’un anlatısı (sonradan kendisinin yadsıdığı anlatı) onun yaşamoın anlamı üzerine sorgusunu uyuşturmuştur. Burada Plehanov, Tolstoy’a hak verir gibidir. Benim Tolstoy hakkında bir tezimi doğrulayan ve kendisini her şeye rağmen kutlamamı sağlayan bir alıntı: “Hiristiyanlık Tolstoy’a dünya zevklerinden kaçan bir hayat anlayışı sağladı, bu anlayışın etkisi altında bütünüyle göstermelik bir inaçsızlığa meylettiğinde de inancından vazgeçmedi. Bunun yanında o sağlıklı görünmeyi ve hayatı büyük bir heyecanla seviyordu”(64) [Stefan Zweig’ın da Tolstoy’un inancı konusunda derin kuşkuları olmuştur. Bunu daha sonra ele alacağım-ZK]
Zekiye Hasançebi’nin oldukça kötü çevirisine de dokunmadan geçemem.


Luxemburg daha yumuşak, hak gözetir bir yaklaşım içinde. Ama temelde aynı… Büyük sahneler, yaşam tabloları, ama devrimci sürecin gözden kaçırılması. Kimden bekleniyor bu? Tolstoy’dan. Bunda biraz insafsızlık var mı? Biraz değil, çokca var. Yazılar: Tolstoy ve Doğa, Sosyal Düşünür Olarak Tolstoy (1908), Tolstoy’un Yolu (1910), Tolstoy’un Mirası (1913).


Tolstoy’un inanç/inançsızlık ikilemine ilginç bir biçimde işaret eden Luxemburg, ‘ruhun ölümsüzlüğüne olan Hiristiyan inancı onu avutacak bir şey olamazdı. O bedenin ölümsüzlüğüne ihtiyaç duymaktaydı. Böyle bir ölümsüzlüğün asla olamayacağı gerçeği de onun trajedisini oluşturuyordu’, diyor (12)


Özetle söyleyecek olursak, Tolstoy’un fikir çizgisi, her durum ve koşulda, varolan ilişkileri ile sosyal mücadelesi sonucu ‘gerçek hiristiyanlık’a yüz çevirmesi biçiminde öne çıkar. Bu ruhani doğrultu daha ilk bakışta gerici bir hal alır.’(16) Onun toplumsal ideali sosyalizmdi, ama ‘ütopik’ bir sosyalizmdi bu Luxemburg’a göre. Tolstoy’un zayıf noktasını, ‘ilkel komünizmi ve sosyalist geleceği tarihsel bir perspektiften görememek’ oluşturmaktadır. Tolstoy’a göre, aradaki tüm sınıflı tarih, bir gerçeklik değil, tarihsel bir yanılgıydı.

“Bu nedenle Tolstoy, zayıf yönleri ve perspektifindeki cesur radikalizmle bir bütün olarakm, objektif bilincin gücüne idealistçe inanan büyük sosyalizmin büyük ütopistleri arasına konulmalıdır. O körleştiği için, tarihi gelişmeyi anlayamamıştır (39)


Luxemburg, Tolstoy’un Mirası’nda şöyle diyor: “ Bu tarz bir yaklaşım, her durumda Tolstoyu hiç anlamamış olmaktan kaynaklanıyor, çünkü kim onun düşünce yaşamını anlamıyorsa, sanatını veya en azından sanatının gerçek kaynağını da anlayamaz. Tolstoy kendi iç dünyası ile sanatının sentezinden kimliğini oluşturmuş olmasıyla belki de dünya literatüründe tektir; edebiyat, onun için sadece düşünme eylemini ve iç hesaplaşmasını mümkün kılan bir araçtır”(42) [Bu yargı doğru ve yüzdeyüz katıldığım bir yargı. Luxemburg çok iyi ifade etmiş bunu-ZK]


O uzun yaşamı boyunca, ölüm saatine kadar, ne pahasına olursa olsun, idealinden vazgeçmediği için mevcut olanla katiyen uzlaşmak istemez, fakat aynı zamanda idealinin gerçekleşmesine götürecek tek yol olan devrimci sınıf mücadelesinin dünya görüşünü de kabul etmez. Prekapitalist Rusya’nın gerçek evladı olarak da kabul edemez, böylece hayatının ve ölümünün özel trajedisini kendi eliyle oluşturur. Onun tarihsel toprağından koparılmış toplum ideali, en iyi haliyle bile eski Hiristiyan ütopyasının bireysel ahlaki ‘Diriliş’i ile belirsiz bir tarım komünizmi arasında gider gelir. Sorunun çözümü açısından Tolstoy kendi yaşamında ütopist ve ahlakçı olarak kaldı. Ne var ki sanat ve sanatın etki gücü çözüm değil, sosyal reçete değil, aksine, çözümün gerçekleştirilmesindeki sorun derinlik, dürüstlük ve cesaretle kendini gösterir. Bu noktada Tolstoy düşüncede ve iç hesaplaşmasında zirveye ulaştı, bu da onun sanatta doruklara ulaşmasını mümkün kıldı. Toplumsal yaşamının tümünü ve tüm ilişkilerini kendi ideali önünde eleştirel bir sınava tabi tutmaya onu götüren, işte bu dürüstlük konusundaki tavizsiz özenidir. Yaşamın yeniden inşasına tam bir sanatçı olarak bakmayı başarabilmesi onun epikçi olmasını sağladı.”(44)


Kendi varlığındaki tüm ütopik-ahlaki tarza rağmen mevcut toplumun can düşmanı olarak, eşitlik, insanlar arasında dayanışma, mülksüzlerin hakları için korkusuz mücadele adamı olarak, devlet, kilise ve evliliğin bugünkü ikiyüzlülüğünün ve yalanının maskesini düşüren adam olarak Tolstoy zaman zaman devrimci proleteryayla akraba olmuştur. Onun sanatı işçi seyirciye, fakat her şeyden önce devrimci aydın olanına aittir, kendini tüm önyargı ve otorite inancından kurtaracak durumda olan ve tüm korkak uzlaşmaları içinden atma cesareti bulunan Alman darkafalılığın cürufundan temizlenen işçi seyirciye aittir. Özellikle işçi gençlik için Tolstoy’un eserlerinden daha eğitici edebiyat olamaz.”(49)


Bu alıntılar Luxemburg’un Tolstoy’a olumlu bir bakış içerisinde olduğunu, taktik yaklaşımın oldukça gizlenebildiğini yeterince kanıtlamaktadır.


Lenin’in yazılarının ilki 1908 tarihli: Devrimin Aynası Tolstoy. Lenin bu yazısında sanatını ve onun büyüklüğünü teslim ederek, Tolstoy’u Rusya’daki devrimci süreci algılayamamakla ilişkilendirir, bunu da sınıfsal bir temellendirmeyle açıklamaya çalışır. Ona göre işçi sınıfı karşısında geleneksel köylülüğün yalpalayan davranışına tutulan bir aynadır Tolstoy’un yapıtı. Lenin, devrimin kaçınılmaz sürecini olgulara bir abak (şablon) gibi uygulamaktadır. Ama bir strateji ökesi olarak, ama aynı zamanda birikimli bir aydın olarak, sineğin yağını bile boşa harcamaz. Kaldı kı yapıtıyla Rusya’nın uyuyan dev ruhunun kımıldamasını sağlamış Tolstoy’dur sözkonusu olan. Lenin devrim için Tolstoy’u sağar. Sütünün son çözümlemede gerekli, yararlı olduğunu düşünür. Anarşizan köylülüğü mirasını yadsır, gerçeği kavrayışı ve çelişkilere işaret etmesine saygı duyar. Tolstoy’a yaklaşımı olumludur.


Leon Tolstoy (1910) Lenin Tolstoy’un ölümü üzerine bir dizi yazısının ilki. Siyasal önderlikin güncel yanıtı boyutunu aşmaması olağan. Kendine güveni tam (yazının). Arkasında yatan duygu bilgiçlik değil, asla. Bu Lenin’e zaten yakışmaz. Şu. Devrimin ivedi görevleri var, önemli sorunları var, bunlara karşı alınacak kalıcı (stratejik), geçici (taktik) konumlar, duruşlar var. Her konuda devrim(ci önderliğ)in söyleyebileceği sözü olmalı. Kitle (seslenilen kitle, hatta amaç kitle) bilgilendirilmeli, bilinçlendirilmeli. Tolstoy konusunda yargısı rastlantıya bırakılamaz. Hiçbir konuda devrimin gizilgücü kitle rastlantıların etkisine açık tutulamaz. Bunun için önderlik önalır. Her konuda bir şey söyler, söyleyecek bir şeyi olur. Bu genel bir yaklaşım haliyle. Kuramın doğruluğuna, çerçevesinin açıklama gücüne olan bir özgüven, bir inanç sorunu. Bir yere değin geçerlidir de.


Sonuçta Lenin, yine de Tolstoy’u iyi bilen birisi. Ama onun derdi, Tolstoy estetik bir çözüm üretmek değil. Kapıyı çalan devrime Tolstoy’un yaşamının ve ölümünün ne yararı olabileceğini kestirmek… Bunu açıklamak… Buraya değin her şey tamamsa, haksızlık etmemeye çalışmalı. Sonuçta işin içinde ‘kandırma’ya (propaganda) dönük bir yaklaşım da sözkonusu. Eldeki gereç ne olursa olsun ondan yararlanmak. Buradan bir ilkesizlik (oportünizm), bu büyük öncüler bağlamında, çıkmaz.


Aslında Lenin, Devrimin Aynası Tolstoy’daki yaklaşımını sürdürüyor. Tolstoy’un sınıfsal bağlam içine oturtmaya, böyle kavranılmasını sağlamaya çalışıyor. Köylülüğün çift yönlü yüzü onun yapıtında yankılanmaktadır. Tolstoy’un devrimci sayılabilecek eleştirisi (aksoyluluğa ve kentsoyluluğa) onu devrimci yapmaya yetmemiştir. Hatta Lenin tarih verir. 1905. Bu tarihten sonra Tolstoy devrimci çizgisini yitirmiş, gerici bir çizgiye oturmuştur. Onun büyük mirası, bağrında devrimin gizilgücünü taşıyan köylülüğün egemen sınıflara dönük sert eleştirisidir. Geleceğin işçi sınıfı Tolstoy’un yapıtını bu bakış açısı içinde okuyacaktır.


Lenin yine 1910’da Leon Tolstoy ve Çağdaş İşçi Hareketi adlı kısa bir yazı yazıyor. Rusya Duma’sında (3.Meclis) Sosyal Demokrat temsilciler grubu adına, ‘Tolstoy’un en yakını ve dostu’ Çerkov’a, eşi Sofya Andreyevna’ya değil ilginçtir, bir telgraf çekerek, Tolstoy’un ölümünün Rusya’nın işçileri ve köylüleri için ne demek olduğunu dile getiriyorlar. Lenin yazısında buna değinerek (belli ki telgrafın arkasında o da var) bir kez daha bu büyük sanatçının; 1861’de toprak köleliğini kaldıran reformdan 1905’deki demokratik kenter devrimine değin geçen sürede köylülerin yaşadığı dramatik dönüşümü yansıttığını, bu yansıtmada köylülüğün ikilemini taşıdığını ileri sürüyor. Köylülük eyleme geçmiş, toprak mülkiyetini, çarlık devletini, savaşın yıkımını, işbirlikçi kiliseyi eleştiriyor, egemen sınıf baskısına karşı ayaklanıyor, ama ulaştığı yer işçi sınıfıyla birlikte kendi devrimini yapmak yerine Tolstoy’da dile gelen köylü anarşizmi, sevgi ve direnmeme, şiddet karşıtlığı inancı, etik bir vaaz, bir tür köylü sosyalizmi, vb. Bunun önemi yok. İşçi sınıfı ve partisi Tolstoy’un kalıtını nasıl değerlendirmeli, Tolstoy’u nasıl okuyup geleceğe taşımalı. Güncel ve acil görev budur Lenin için. (Haklıdır. Bir yere değin.) Tolstoy’un başkaldırısını, eleştirisini (kiliseye, devlete, orduya, aileye, vb.) sahiplenip uzlaşmacı, çözümsüz sonuçlarını eleyerek… Kuşkusuz, bu kaba bir yaklaşımdır ve Tolstoy’un insanlık birikimine kattığı şeyi kavrıyor olmaktan uzaktır. Bunu söylemekle yetineyim. Çünkü derdim Lenin’i, bu büyük ökeyi (dahi) eleştirmek olamaz. Ondan bir Karl Marx olmasını da bekleyemem. Çünkü o kendisi…


Sanırım yine 1910’da yazılmış bir küçük not: Tolstoy ve İşçi Sınıfı Mücadelesi. Ölümün yankılarını, ölüme ilişkin halk tepkilerini yönlendirmek, rayına oturtmak sıkıntısı Lenin’i bir kez daha harekete geçiriyor. Tolstoy’un ne olduğu değil, Tolstoy’un nasıl ele alınacağı, özür dilerim, nasıl kullanılacağıdır önemli olan. Köylü devrimciler, Rus ak/kentsoylusu Tolstoy’u belli bir yorumla, gerici bir fotoğrafla sahiplendiklerine göre, yapılacak şey açık…


Lenin Tolstoy üzerine son yazısı olan Leon Tolstoy ve Dönemi (adını sanırım yanlış anımsıyorum, sonra düzelteceğim) 1911 tarihli. En uzun yazısı da bu… Tolstoy üzerine kendi yargısı da gelişmiş, doruğa ulaşmıştır. Artık kesin tanımsal bir çerçeve Tolstoy’u rafına yerleştirmekte, işçi sınıfı ve devrimcilere uygun bir ‘draje’ye dönüştürülebilmiş bulunmaktadır. Kimseyi, hele Lenin’i eleştirmek gibi bir şeye kalkışıyor değilim. Durum ortada. Bu yazı nokta… Çünkü çok açık… Çözümlemeler sonucu tartışmasız kılacak saydamlıkta. Köylülüğün aynası olan Tolstoy yapıtı Rus köylüsünün eleştirisini taşıyor (olumlu), ama geldiği çözümsüz noktada tıpkı köylülük gibi tıkanıyor kentsoylu devrimi karşısında. Artık devrimci görev, Lenin’i daha sertleştirmiş, vurgularını acımasız kılmış, onu daha açık konuşmaya zorlamıştır. Tolstoy’un gerici yanını (yani dönüm noktası olan 1905 kentsoylu devrimine bakışı, uzak duruşu, vaazıyla başlayan son beş yılındaki belirgin, öne çıkan tutumu)  bağışlamak, ona göz yummak görev olamaz. Yapıt, devrim ölçeğine vurulmuş, devrim engelini sıçrayarak aşma konusunda sigaya çekilmiştir. Devrim sürecine omuz vermeyen ütopik, feodal Tolstoy sosyalizmi bir kenara konulmalı, temizlenmelidir (tarihin çöplüğüne, hak ettiği yere gönderilerek).


1880’lerde Tolstoy eleştirisini doğru ve yerinde bulan Lenin, 1900’lerde yanlış ve gerici, ütopist bulmaktadır. Çünkü tarihsel bağlam terslenmiş, değişmiştir.


Lenin bir estetikbilimci ya da sanat eleştirmeni değil. Üstelik sanata ilişkin temel yaklaşımında bir dünyalılık, sağlıklı bir bakış açısı sözkonusu. Tarihin sıkışma noktasında (kendisi devrimi acil görev olarak görüyor ve gösteriyor) Tolstoy’a ayırabileceği yer ve yaklaşım bu kadar olabilirdi. Onun derdi yineliyorum Tolstoy’u anlamak değil (ki orta sınıf aydın bir Rus aile çocuğu olarak Tolstoy’u ve yapıtını, hem de çağdaşı olarak, hiç kuşkusuz bizlerden daha iyi anlamıştır), yaklaşan Rus işçi sınıfı devrimine Tolstoy’un ne katıp ne katmadığını anlamak ve anlatmaktır. Devrimin gözüyle Tolstoy muhasebesi yapmaktır.


Devrimden sonra Sovyet Cumhuriyetin’nde sanatı yönlendiren kişi ve kurumların zaman içinde gelişen bakış açılarını irdelemek bu noktada önemli olabilir. Örneğin, Lunaçarski, ne diyor.


Ya Krupskaya (Lenin’in karısı), ama daha çok Kollontai, Tolstoy hakkında ne düşünmüştür? Gel de merak etme!
Ben buradan hareketle Kroyçer Sonat’ı yazan (Lenin gerici içeriğine işaret ediyor) Tolstoy’u kadın hareketinin nasıl yorumladığının olağanüstü bir doktora tezi olacağını düşünüyorum. Bunların da var ve çok olduğu kanısındayım. Juliet Mitchell’e bakmam gerek. Özellikle radikal feministlere… Tolstoy’un feminizm eleştirileri ilk bakışta naif, aptalca gibi görünse de, gerçekte sıkı eleştiriler…

Ditfurth, Hoimar Von; Bilinç Gökten Düşmedi (1976), Çev. Veysel Atayman
Cumhuriyet yayınları, Birinci basım, Ekim 2007, İstanbul,  528s.

 

http://hoimar-von-ditfurth.de/ditfoto_hoerzu.jpg

Ditfurth’un olağanüstü üçlemesinin ikinci kitabı, Bilinç Gökten Düşmedi, 1976’da yayımlanmış. Yani 32 yaşında. Kitabın altbaşlığı Bilincimizin Evrimi. Büyülenmişçesine, şaşkınlıklar içinde okuyorum Ditfurth’u. Oysa ‘populer bilim’ çalışmalarını sıkça okurum, hem de değişim dallarla ilgili. Her sayfanın altını çizmekle baş edemedim. Kapsamlı bir özetini yapmaya çalışmam yanlış olur bunu anladım.

İlk kitapta (Başlangıçta Hidrojen Vardı, 1972), evrenin evriminin görkemli öyküsünü bu çalışmada bilincin (beyin) evriminin öyküsü izliyor.

Üç-dört nokta üzerinde durmak istiyorum.

http://hoimar-von-ditfurth.de/ditf19.jpg

İlki Ditfurth, aynı zamanda bir tez de geliştirdiği için ben bu çalışmayı sıradan bir popüler bilim çalışması olarak görmüyorum. Bu popüler bilim uygulamalarını küçümsediğimden değil, tersine çok önemli ve saygıdeğer buluyorum bu tür çalışmaları. Büyük bir işlev gerçekleştiriyorlar.


Ditfurth olguları değil düşünce çizgilerini izleyerek, az ama güçlü örneklerden sağlam kuramsal çerçevelere varabiliyor. Derdi de zaten tanıklık değil, anlamayı anlamak, bilmeyi bilmek.


Bir ikinci nokta, bu çalışmalar aradan geçen sürede yazarı ya da izleyenlerince gelişmelerle beslenip güncellendiler mi? Ditfurth 1989’da Freiburg’da, 78 yaşında gözlerini kapadı.


Benim izleyebildiğin daha çok teknoloji ve buluş ağırlıklı son onyılların bilimsel çalışmalarında ben Ditfurth’un doğrulanmasından başka bir şey görmüyorum. Genetik, nöroloji, vb. de bir yanlışlama sözkonusuysa da ben duymadım. Olsa olsa tezleri daha güçlenmiştir.

Üçüncü bir nokta ruhbilimde Freud’a getirdiği güçlü eleştiri… Ruhbiliminin ayakları Jung üzerinden fizyolojiye, bedene, yere, toprağa basıyor. Bu beni çok etkiledi. Psikanalizle hesaplaşmayı bu yaşıma değin erteledim. Pek ışık da göremediğimden olsa gerek. Oysa Ditfurth bunu neredeyse 40 yıl önce açıktan tartışmaya sunmuş… Şaşkınlıklar içerisindeyim. Gözden kaçırılıyor olabilir mi? Freud ve Psikanaliz bir sanayi ne de olsa ve ruh çoktan en seçkin ve  yaygın metalar arasındaki yerini aldı bile.


Ditfurth’a göre ruh da ve ne ilginç ve doğrudur ki sanat da, evrimin ikinci basamağındaki ara beynin dışdünya izdüşümleriyle, evrimin şimdilik son basamağında duran büyük beyin algısı arasındaki boşluktan sızmaktadır (hem de buram buram). Bu nasıl görülemez diye ben de kendime soruyorum. Taşlar yerine oturuyor, bütün (sandığımız şey) anlamını (varsaydığımız şeyi) kavrıyor.


İşte dördüncü nokta… Felsefenin epistemoloji (bilgi) tartışması inanılmaz bir yalınlıkla sona eriyor. Aslında gelinen yer, geçici bu durakta bilincin dışında varlık (kuşku duyulamaz) hakkında doğru (sözcüğün gerçek anlamında) bilginin olanaksızlığı. Beyin kendini, beyin olduğunu kavrayabilse bile (ön loblar sağolsun, şu yaz(g)ısız bölümleri beyinlerimizin).


Cumhuriyet yayınlarını ve çevirmen bilge Veysel Atayman’ı kesinlikle kutlama gerek. Bu bir yayıncılık örneğidir, olayıdır (Alan yayınlarının ilk baskılarını unutmuyorum elbette). Atayman Türkçe’de yeniden yaratıyor çalışmayı ve önemini kavramamızı sağlıyor titizliği, özeniyle…

Evrimin bir öznesi olmadığını, evrimin bir amacı olmadığını, evrimin sürdüğünü, evrimin geldiği her aşamasında en doğru ama en geçici çözümü bulduğunu, evrimin geçmişin birikimini harcamadığını, en az enerjiyle çalıştığını, bu ve benzeri ilkeleri bilmek birçok şeyi anlamamızı nasıl da kolaylaştırıyor. Doğa bir nedenle önüne çıkan engeli bir çok kayıp pahasına, rastlantının zorunlulukla buluştuğu kesişim noktasında bir sıçramayla aşıyor. Uyumlu örne sağ kalıyor ve çoğalıyor, varlığını sürdürüyor. Uyumsuz örnekse eleniyor. Biz sondan geriye bakınca öyküyü bize gelen, bizde biten bir öykü gibi kurguluyor, okuyoruz. Büyük bir yanılgı.

Hiç değilse Ditfurth’dan bunu öğrendim.


Ditfurth’u ve sıkça kaynak gösterdiği Konrad Lorenz’i sürekli okumalı ve okutmalıyım. Hem de ilgisiz alanlarda, disiplinlerde insanlara. Çünkü günümüzün özellikle gençlerinin en büyük sorunlarından biri, kendi alanının başarılı uzmanıyken, içinde yaşadığı, varolduğu kent, coğrafya, dünya ve evren hakkında bir düşünce taşıyamamaları. Bu inanılmaz sorun ve çelişkilere yol açıyor bana kalırsa. Bu konuyu uzun uzun irdelemeyeceğim.


Ditfurth’un boş bıraktığı bir şey var, evet. Bana öyle geliyor ki biyolojik düzeyde kesiyor zihinsel çabasını. Biyolojik katmanla toplumsal, hatta politik katman (tarih, vb.) örtüşmeleri üzerine de çok şey söyleyebilirdi. Hem de önemli şeyler…


Çünkü kitabın sonlarında geliştirdiği tezlerde bir nokta var. Soru işaretleri dolu bir nokta. İnsan doğasının sınırlı algı yapısıyla sorunlu ilişkisi toplumsal şiddet diyebileceğimiz (kriz) şeyin yapısal (kronik) kökünü oluşturuyor ve iyi niyet, düzen, uzlaşma vb. çözümler her zaman doğanın gücü önünde yapay, geçici çözümler olarak kalacaklardır.


Ben belki de bu noktada Ditfurth’u yanlış değerlendiriyor olabilirim. Ya da onun gözüyle iflah olmaz bir iyimserim, ki bu çalışmaları okuduktan sonra böyle bir şansım kalmadığını çok iyi anlamış durumda olmalıydım. Saltık, evrimini tamamlamış bir akıldan sözetmek gülünçtür. Doğru bu.


Hölderlin’den aktardığı bir söz var. Şöyle demiş aşağı yukarı: Yeryüzünü insanın onu kendi cennetine çevirme girişimi kadar kesinlikle cehenneme çevirecek başka bir şey yoktur. (524)

***

Gürbilek, Nurdan; Mağdurun Dili (2008)
Metis yayınları, Birinci basım, Ocak 2007, Mart 2008, İstanbul,  172s.

Popper’in en çok gerektiği yer: yanlışlanabilirliğin.

Şu mağdur, kuşkusuz Cumhuriyet’in mağduru, TC mağduru… Başka ne olabilirdi ki.

Ama neyin olduğu açık: Dostoyevski’yi, Cemil Meriç’i bilmem, ama Atay, ama daha çok da Yusuf Atılgan ‘kullanılmıştır’. Ama yayınevinin, yazarlarının çizgisi ve işlevi bu değil mi? Güneşin altında yeni bir şey yok.

Ele alınan yazarların ve yazdıklarının ‘mağdurluk’ları izleğine sıkı sıkıya bağlı birkaç yazıdarn oluşuyor kitap. Ben Atay ve Atılgan bölümlerini okudum. Atay’ı önceden okuduğum, Atılgan’la şimdi boğuştuğum için.

Çerçeveli, sınırlı izleklere bağlı bu türden yazılar ister istemez indirgeyici (vulger) bir çizgiye kayıyorlar. Hele de ele alınan yazarlar (Atay, Atılgan) sözkonusu olduğunda. Bunlar yazıyı da içerikleri, biçimleri yanı sıra ilerletmiş, yazıyla da hesaplaşmış yazarlar. Sınırlı bir içerik alanına vurgu, yöntembilimsel bir açıklama konusunda daha keskin bir duyarlık gerektirir kanımca.

Atay’da mağdurluğun kaynağı biraz bulanık tutulmuşsa da (ama duyarlı okur Cumhuriyetin hizaya sokma devrimlerinin kokusunu alacaktır) sonucu oldukça kesin: ikilem kaçınılmazdı ve ancak ironi bu ikilemin üstesinden gelebilirdi. Yani hem Atatürk ve devrimlerine bağlı kalacaksın (Bir Bilim Adamının Romanı Mustafa İnan), nem de sokağın, ötekinin baskısına direnen bir tutunamayan olacaksın (Tehlikeli Oyunlar, Tutunamayanlar).


Nurdan Gürbilek Yusuf Atılgan’ı da böyle bir ikilemin mağduru gibi görüyor ve gösteriyor ki, buradaki zorlama ‘akıllara seza’. Cumhuriyet bu zengin eşraf, konak sahibi piçinin, Zebercet’in özkıyımının başsorumlusu. Yusuf Atılgan sanırım bu denli ileri gitmemiştir.

Aylak Adam’ın Bay C.’si, Anayurt Oteli’nin Zebercet’i ve arkada duran anlatıcı-yazar, basit bir tinbilimsel (Freudiyen) düzeneğin kurbanı, mağduru olarak ‘başkaldırmak’la, varoluşsal özgürlük savunusuyla ‘hakiki sevgi aranışı’, ‘anne’ aranışı arasında gidip gelirler. Ama arkada ‘baskın ortam’ TC ve onun yurttaşından (faşizan) beklentileridir. Dizge onları tükenişe, özkıyıma sürüklemiştir.

Bu yanlış anlaşılmasın, yazarlara göre böyledir demiyorum, Nurdan Gürbilek’e göre böyle. Arada yama gibi duran birkaç Adorno, Sartre, Bakhtin alıntısı üzerine gömlek geçirilivermiş.


Olsun, sızlanıyor değilim, alır okurum da.

Bana bir şey katmadı bu kitap. Umutluydum oysa. Bir kere Atay’la Atılgan’ın ayrıldıkları benzediklerinden çoktur. Güçlü bir ortak izleğe ikisini bağlayıp derin yorumlar yapmak çok yanıltıcı olabilir. İşte, olmuş da.
Haksızlık değil mi, Yaban’ı, Denizin Çağırışı’nı görmezlikten gelmek.

***

Callinicos, Alex/Harman,Chris; Neoliberalizm ve Sınıf (1986),
Çev. Osman Akınhay
Salyangoz yayınları, Birinci basım, Eylül 2006, İstanbul,  160s.

Callinicos’un ve Harman’ın bu önemli kitabı teknik bir çalışma ama bu onu çok anlamlı kılmaya engel değil. Devrimin, öznesinin, sınıfın, işçi sınıfının ne anlam taşıyabileceği üzerine kafaları iyice karıştıran son 20-30 yılın safsatalarından birine verilmiş doyurucu, kesin bir yanıt (1986). Elveda Proleterya (Gorz), vb. çalışmalarda cüretkar tezleri anımsıyoruz. İşçi sınıfı eridi. Tarih bitti. Devrimin lokomotifi hangi sınıflar olabilir? Vb. Hobsbawm’ın da benzer tezler ileri sürmesi ilginç.


Efendiler, heyecanlanmayın. İnin alanlara, ölçün. Gözlem yapın. Sonra sonuçlar çıkarın.
İşte Callinicos’un yaptığı bu.


Çevirmeni de zorlayan, üzerinde özellikle durulan ‘beyaz yakalı’ ya da ‘yeni orta sınıf’ kategorilerinin İngilizceleri şöyle: Professional (serbest meslek sahibi, avukat, muhasebeci, vb.); Manuel worker/Manuel working class (Kolla çalışan işçi sınıfı); Non-Manuel Worker (Kolla çalışmayan işçi); Supervisor/supervisory job (Denetleyici/denetleyicilik).


Statü, meslek ve gelir gibi özellikler bir sınıf belirlemeye yetmiyor. Bunlar bir kategoriyi diğeriyle hiyerarşik olarak ilişkilendirmekten başka şeye yüaramaz. Callinicos açıkça Marx’a dönüyor Sınıf kavramını kesinlerken. Sınıf bir ilişki biçimidir. Üretim araçları ve onun sağladıkları karşısındaki konum ana belirleyicidir. Kendi düşüncesini ise ABD’li Marksist Erik Olin Wright’ın sonradan terk ettiği bir çözümlemeye dayandırıyor. “Üretimin öncelikle bir bömürü olarak çözümlendiği toplumsal üretim ilişkileri içindeki ortak konum”lardan sınıf çıkar (17)

Yeni Orta Sınıf’ ve Sosyalist Siyaset, kitabın en canalıcı makalesi (Callinicos). İngiltere’de çalışan sınıflarda yapılmış araştırma sonuçlarını kullanıyor yazar. Benim bu çalışmada en çok dikkatimi çeken şey nicelik azalmasının, işçi sınıfının ‘etkinlik’ düzeyiyle ters oranlı yorumlanabileceği oldu. Bu benim düşünmediğim bir şeydi.  Aslında kendim bu uslamlama çizgisinde bir kuramsal çerçeve geliştirebileceğimi hissediyorum. Artık-değer’in sonsuz sayıda parçalanması, dikey yönde bir katmanlaşmayı da getiriyor bana kalırsa ve ana gövde, dipte kritik emek(çi) kavramına sürüklüyor beni. Sorum şu: bir toplum kendini genişleyerek yeniden üretmek için en son neden vazgeçebilir? (Vazgeçilemeyecek çekirdek işgücünden sağılan artık değerdir tüm artık değerlerin de kaynağı ve onun büyüklüğü fiziksel boyutunu aşar.)


Tüm sabit sermayenin, tüm artık-değer paylarının ayraç içine alındığı temel işgücü. Fiziksel anlamda olmasa da, tüm artık-değerin kaynağında duran işgücü... Çekirdek.  Bu düşünceyi geliştirmeliyim. Çünkü artık değer üretimi gibi görünen pek çok üretim süreci gerçekte böyle görünmekle birlikte maddi büyüklüğüyle oransız ve çok daha küçük bir katkı sağlıyor, (zorunsuz) meta üretiyor. Yani ölçülebilirliğinden asla vazgeçmeksizin, birim işgücünün kullanım değerinin sektörel dağılıma göre kritik noktalardan (eşikten)  başlayarak farklılaşabileceğini düşünüyorum. Bunu görelilik noktalarına taşımıyorum. Bu çok yanlış olur. Yalnızca zorunsuz ama üreten işgücünün, işgücü değerini aşağıya çektiğini, aslında sömürünün sömürüsünün sömürüsü… olarak değerlendirilebileceğini söylüyorum. Bu yaklaşım sınıf tanımlamalarını sarsmaz, ama devrimci sınıfın seçikleştirilmesini ve devrim stratejilerini belirlemede işe yarıyabilir.


Belki de çocuksu bir yaklaşım olabilir bu. Geçelim.

Uyarıyor Callinicos (Wright’a yaslanarak): Üretim araçlarının fiilen denetlenebilmesi yeterlidir, sahiplik koşul değildir, sınıf tanımlama çalışmasında. Bu doğru.


Bağlama, bağlamsal konuma bağlı gelir (kardan pay sorunu): ‘Kendileri kapitalist olmayan, ama simsarlar, araştırmacılar, mali gazeteciler, tahvil satıcıları gibi spekülatörlere hizmet vererek yüksek gelir elde eden profesyonel tabakası…’  Önemli.

Bu çözümlemenin en önemli sonucu, devrimci sosyalistlerin yeni orta sınıfa karşı takınmaları gereken tutumla ilgilidir. Bu sınıfın, sendikalardan ya da sosyalist örgütlerden dışlanmaları gerektiğini ileri sürmek aptallık olur.” (80)
Harman, Callinicos’un bıraktığı yerden alıyor. O sınıf mevzilenmesi, sendikal hareket, siyasallaşma gibi konular açısından ‘yeni orta sınıfın’ stratejik dağılımını fotoğraflıyor. Sayısal çözümlemeye dayalı olarak sanılanın tersine, İngiltere örneğinde işçi sınıfının nicel ve nitel olarak en azından öngörüldüğü gibi küçülmediğini kanıtlıyor. Önemli bir çalışma ‘Resesyondan Sonra İşçi Sınıfı’.

Aslında Callinicos yazısından yola çıkarak bir matris hazırlanabilir ve bir abak olarak değişik toplumlara uygulanabilir. Model kurma, vb. gibi yararlı sonuçları olabilir bunun. Şöyle bir matris:


Toplumsal sınıf ve katmanlar (eski-yeni) sınıf belirleyici etkenlerle ilişkilendirilir. Ağırlıkları farklı düzenlenebilir kuşkusuz. Örneğin, cinsiyet, evlilik, yaş vb. Çıkan sonuçlara göre sınıf ve toplumsal katmanlar kesinlenebilir. Belirleyici etkenlerin gerçekten anlamlı olması, geçmiş birikim ve eğilimleri içermesi, belli ve değişik işlevsellikleri karşılaması önemlidir kuşkusuz.

Yanılmıyorsam Harman, bir ölçüt kullanıyor yeni orta sınıfın sınıfsal konumunu belirlemede yardımcı. Bu konumdaki çalışan gelirinin, işgücünün değerinin en az iki katı olması  yeni orta sınıf bireyinin sınıfsal müttefikini seçmede zorlayıcı bir unsuru oluşturur.


EK:
[Bu çalışmayla ilgili notu biraz geçiştirdiğimin ayrımındayım. Üstelik haddini bilmezlik bu okuma notuna biraz damgasını da vurdu. Bir gece düşündükten sonra tez diye öne sürdüğüm şeyin Marksist Ekonomi Politiğe karşı liberalizmin artık eskimiş sayılabilecek ‘marjinalizm’ (marjinal değer, marjinal fayda, vb.) yaklaşımıyla ilgili olup olmadığı beni kaygılandırdı. Kapitalizmin evrensel genel soyut emek kategorisi ve açımlama gücünü kolayından harcadım mı yoksa? Anlamadığım şeyler konusunda boş gevezelik yapmamalıyım.- ZK]

***

Yücel, Tahsin; Golyan Devrimi (2008)
Can yayınları, Birinci basım, Nisan 2008, İstanbul,  272s.

Tahsin Yücel gibi büyük yazarlar her şey gibi yazının da geçici olduğunu bilirler. Yazıdan daha önemli bir şey vardır. Yani yazı da içinde olmak üzere saltık bir varoluş olanaksızdır. Bu bizi bir tür arççılık’a (enstrümantalizm) götürebilir. Eğer bağlam doğru tanımlanırsa varsın bunun adı araççılık olsun.


Bu noktada bir yolayrımı davranışı belirliyor. Genellikle oyun kuramları çerçevesinde ‘birşeyi öyle yapıyor gibi görünmek’ sanatsal bir eyleme biçimi olarak anlayışla karşılanabilir. Uçlarında züppelik, safi görüntüsellik çıkmazı bulunsa da… Ama sanatsal yaratı, sanırım kurmaca bir oyunbazlıktan ayrılır bir yerde. Ayrılmak zorunda. Çünkü yaşamın somut girdisine dönüşmeli sanat ürünü. Zorunda.  Oscar Wilde bir örnek olabilir mi bilmem. Ama konumuz bu değil. Ben yolayrımı derken aydının, sanatçının yazıya bakış, ele alış, onu kullanış biçiminden sözetmek istemiştim. Yani yazıdan değil, aslında onun öznesi gibi duran ‘kişi’den. Bu özne de az kuşku kaldırmaz, ama yine geçelim.


Bu yolayrımında yazar yapıtını aynı zamanda dünyayla baş etmenin bir aracı gibi görür. Yolayrımı burada. Bunu bilinçle yaptığı zaman eleştirinin yumuşak gölgeli, utangaç çizgisinden keskin karayergiye uzanan bir yelpazede biler dişini. Bence Manchalı’dır. Sanatçı Don Quijote’dir. İyisi. Yapıt bahanesidir bir yerden sonra. Onun taşıyabileceği nitelik vurma, kanırtma, dize getirme, ele geçirme, yeniden biçimleme yeteneğiyle ilgilidir. Bunu yapabileni yazarın ateşini azçok alır ya da sanatçının. Susamışlığını serinletir. Sterne’i, Melville’i, Tolstoy’u anımsarsak bir.


Diğer yaklaşımsa yazıdan çıkan bir Tanrı olarak kendini yeniden kurma, yeniden Tanrılaşmadır. Saltık araçlardan gelmiş saltık varlık. Öyle ya yaratma yoktan kurmaysa, Tanrıya ‘şirk’ koşması gecikmez sanatçının. İslam da bunu zamanında kavramış bana kalırsa. Ama bu yapay zincirde ‘kendini yestehleyen’ bir şey var. Ama olmayan, eksik olan yeterli kandırma, inandırma gücüdür.


Tahsin Yücel yapıtından dünyanın en güzel kalemtraşını, keskisini çıkarır. Yapıt ortaya sürüldükten, son biçimini alıp gerçekleşmesinin öteki yandaki koşuluna, algıya bağlandıktan sonra artık yeni bir yapıtın, bir sonrakinin aracına dönüşmüştür çoktan.


Bunlar yazınsal açıdan (son birkaç yapıtından, Yalan’dan sonraki anlatılardan söz ediyorum) öyle büyük değerler taşımıyorlar. Hatta yazınsallık bu yapıtların sanki gizlice yadsıdıkları şeymiş gibi bir tad, izlenim kalıyor damakta. Çünkü görev güncel, ivedi, zorunludur. Biçim oyunlarıyla bulandırılamayacak, çarpıtılamayacak denli önemli bir görev kışkırtmaya dönük olarak yapılandırır yapıtı. Neşter ustaca çekilir, yara kesilir. İçi boşaltılmalıdır. Tokatı indirmek, uykudakini ölümcül uykusundan uyandırmak gerekir.


Son olarak uzatmadan şunu söylemeliyim. Aziz Nesin’i sürdüren tek yazarımızdır, onun düzeyi, eleştirisi, derinliği ve zekasını taşımaktadır Yücel, kendi özniteliklerinin yanı sıra. Bazı öyküleri oldukça (toplumumuzun kaldırabileceği dozda) hafif, yavan bir ironiyle sakatlansa da Golyan Devrimi, hele Dönüş gibi kimi öyküler içinde yaşadığımız dönemde tam da neye gereksinimimiz olduğunu duyumsatan öyküler olarak öne çıkabiliyor.


Tahsin Yücel sanki bir büyük yapıt hazırlığı içerisinde de, bunlar hazırlık çalışmaları, taslaklar gibi duruyor. Belki de yanılıyorum.

***

Demirel, Selçuk; Kaleydoskop (2008)
Yapı Kredi yayınları, Birinci basım, Şubat 2008, İstanbul,  231s.

Selçuk Demirel olağanüstü bir çizer sanatçı. Çizgisinin arkasında inanılmaz bir emek, çalışma, iş disiplini var gibi geliyor bana.

Bir Dünya çizeri… Herhangi bir ulusun sınırları içine sığmaz.


Ona bakan herkes hangi ekinden (kültür) olursa olsun onu anlamakla kalmaz, biraz yerinden oynatılmış da olur. Çizgisinin kışkırtıcı olduğunu, bakanı rahat bırakmadığını söylemek istiyorum.


Genel olarak gölgeyi bir gerçeklik duygusuna yol açma niyetiyle kullanımı, renklerinin canlılığı ve uyumu, düşünsel gücü, evrensel ufkuyla ona yalnızca hayran olunabilir.


Selçuk Demirel’in tüm yapıtlarını derlemeli, toplamalıyım.
Ve bir kitap önereceksem birine, armağan edeceksem bu Selçuk Demirel albümü olmalı öncelikle.
Albümün genel ve ağırlıklı izleği: kitap, yazı (yazmak).

***

Alemdar, Hüseyin; Vakitler İncelikler (2007)
Türkiye İş Bankası yayınları, Birinci basım, Aralık 2007, İstanbul,  96s.

Hüseyin Alemdar şiiriyle buluşamadım ve dolayısıyla okuyamadım. Göz attığım birkaç şiir gereğinden çok kişisellik duygusu yaşattı bana. Bir başka kişinin ona ‘ait’ bölümüne bu denli tanıklığı röntgencilikten ayırmayı başaramadım. Mahrem sorunu mu? Mahrem politik değil mi? Kendime souyorum.


Sorun acaba ‘imge havuzu’yla mı ilgili? Aslında çiğnenmiş ama hiç çiğnenmemiş bir sakız izlenimi veren ‘imge peşinde olmak’ bir şairi ve şiiri açıklayabilir mi? Bilemiyorum. Şairin biraz safça buna inanmasını bekliyorum sanırım. Ondan önce hiç kimse bu ‘aynı’ şeyi böyle anlatmamış, dile getirmemiştir, demek. Buna iman etmeli (mi?)


Hüseyin Alemdar ise birçok şair gibi özgün buluşlarının arkasında şiirindeki genel imgeyi, bütünsel duyguyu harcıyor. Böyle düşündüm. Ona kanmadığım için de şiirine katlanamadım. Suç onun değil. Kimin öyleyse? Benim olabilir mi?

***

Parini, Jay; Son İstasyon (1999), Çev. İlknur Özdemir
Merkez Kitaplar yayınları, Birinci basım, Mart 2008, İstanbul,  304s
.

Tolstoy okumamın belki de sonu. Aslında bu kitabın (Jay Parini; Son İstasyon) nokta olarak konması doğru da…
Bir kere Tolstoy’un öldüğü yılı (1910) romanlaştırıyor.


İkincisi Tolstoy’un yakın çevresindeki insanların bakış açılarının kısa bölümleri oluşturduğu çokyüzlü prizmatik yapısı okura gerçeğe yakınlaştığı duygusunu veriyor.


Üçüncüsü sonsözde Parini’nin belirttiği gibi ölüme tanık olanların kişisel notları, yani günlükleri, mektupları, anıları ve sözlü aktarımlar kaynak olarak kullanılmış ve bunlara biçemi bile gözetecek kerte bağlı kalınmıştır. Bu romanın (demek ne denli doğruysa) değerini kat kat arttırıyor.


Dördüncüsü Parini’nin konusuna yüreğiyle, büyük bir sevgiyle yaklaşması olayları saran büyük insan dramının görülmesini olanaklı kılıyor.


Beşincisi arkadaki insanların duygularının görmezden gelinmemesi, ölüme doğru inen yaşam akışında bir yandan bir aşkın kendine yer açma, aranış çabalarındaki yükselişten doğan gerilim, karşıtlam (Bulgakov’la Maşa’nın, bu iki Tolstoycunun). Bu çok önemli. Tolstoy fotoğrafını da daha kesinliyor gerçekte (Tolstoy’un gerçek fotoğraflarına karşın). Bu fon Tolstoy düşüncesinin kabarmasını ve görünmesini sağlıyor. Sorun kadınla erkeğin Tolstoy bakış açısı içindeki yeri, bu büyük çelişki (paradoks). Bulgakov Tolstoy’un çelişkisini yineliyor. Bir kadının, Maşa’nın ruhu ve aynı zamanda bedeni, sevişme, tıpkı söylemine rağmen, Tolstoy’da olduğu gibi, çıkış’ın, kurtuluşun, mutluluğun da yoluna dönüşüyor. Tolstoy’un tezi yalanlanıyor, Tolstoy bundan yücelerek çıkıyor. Bu doğru, ben de böyle düşünüyorum.


Altıncısı bugüne değin okuduğum Tolstoy kaynaklarında Tolstoyculuk kendini bu kitapta olduğunca ele vermemişti. Tolstoycular, İsa havarileri gibi aynı zamanda insanlar olarak onları aydınlatan ışıkla yaşamın gerçeklerine arasına kısılmış, kahramanla korkak arasında gidip gelmektedir. Sofya, Çer(t)kov, Sergeyenko, o güzelim Saşa, Sergey, vb. tümü de Tolstoy gibi bir devin altında ezilmemek, aynı zamanda bir kişi de olabilmek için, bu korkunç zor şey için savaşmaktadırlar.


Tolstoy’u kendisi kılabilecek şey Gorki’nin, bir ölçüde Çehov’un şu dindışı, gizli açık hedonist ve gerilimden uzak, kendine güvenli bakışı olabilirdi. Tolstoy da ancak onlarla rahat olabilir, Rusça onun ağzından Rusça gibi akabilirdi. Bu büyük adam, Rusçanın, bu büyük dilin bence Puşkin’den, hadi Lermontov’dan sonra, en büyük sahibi. Bir dil siyaseti var onun. Ama Dostoyevski’nin, Turgenyev’in yok bana kalırsa. Gogol hakkında bir şey diyemiyorum. Yani Tolstoy izleğini zengin Rus dili, Rus köylüsünün, Rus halkının dili belirlemiştir.
Bu yanı üzerinde hiç durulduğunu görmedim (yazık ki.)


Ama dönüyorum İngiliz yazar Parini’ye. Tolstoy’u anlamak isteyenlere önereceğim iki yapıttan biri budur. 1992 yılında basılmıştır, Gore Vidal (ABD’li yazar) sunmuştur. İlknur Özdemir’in harika çevirisiyle Tolstoy’la neredeyse 100 yıldır birlikte yaşayan Osmanlı-Türk ekini biraz daha ışımıştır. Diğeri, Zweig’ın Tolstoy çalışması. Şiirli, değişmeceli diline karşın Tolstoy’u böylesine yakalayabilen az çalışma vardır. Tabii Romain Rolland’ın ünlü çalışmasını (eskimiş olmakla birlikte) es geçemem.


Bu. Yaşamım içine Tolstoy’u yeniden (ikinci kez) sıkıştırabilmiş olmaktan ne denli mutlu olduğumu sözcükler anlatmaya yetmez. Tolstoy’u (hele Anna Karenina’yı) okumadan insan olunamaz.


Parini tüm bunları ayrımsamış, sorumluluk duymuş, böyle incelikli, böyle zarif bir tanıklık yapmış. Malzeme olarak doğrudan günceleri, Tolstoy yazılarını da serpiştirmiş bölümlerine.


Çok doğru seçimler yaparak, çok doğru ve zevkle okunan bir kitap yazmış. Benim gereksinim duyduğum şey bu sırada tam buydu.

Böylece Tolstoy sorularım azalmadı gerçi. Tolstoy’un onu daha insan yapan çelişkisi, düğümü çözülmedi bilincimde. Ama eğer böyle olsaydı, Jay Parini’nin niyeti bu olsaydı, kalan ömrüm içinde Tolstoy da bitebilir, bu defter kapanırdı. Ne demek bu biliyor musunuz? Yaşamak için herhangi bir neden kalmadığı, demek. Tolstoy gibi kararsızım: var mı, yok mu?
Parini, duygularının kabardığı, artık dayanamadığı yerde şiire başvuruyor:

Ağıt

Kapla onun üstünü, yonca.
Ot, sen uzun saçlı, hırıltılı örtü,
 bastır üstüne.

Senin köklerini yolan,
karanlıktan tekrar tekrar işaret eden
o toz, insandı.

O adam her ikimizdi,
benim kibar okurum.

İyi biriydi, diyorlar.
Yatağını düzeltmeden, doldurmadan bırakan
senden daha kötü değildi.

Dünyanın başka yerlerinde ekmek bayatken
taze ekmek yiyen
benden daha kötü değil.

Ne daha kötü ne daha iyi,
oysa düzeltmeyi denedi.

Konuş, Rus rüzgarı.
Bozkırlardan doğru, sertçe es
ve molozları temizle.

Uzun ağaçları yar, ıslık çalan,
yaprakları kopmuş keresteye döndür.

Eski dünya çıplak kışın, biz ayrılırken. (s.302)

Henry Troyat’nın Tolstoy yaşamöyküsünü ve belki de en iyi Tolstoy uzmanı olarak Parini’nin belirttiği R.F. Christian’ın çalışmalarını (İskoçya St. Andrews Üniversitesi öğretim görevlisi) bulmaya çalışmalı.

Ayrıca bir Tolstoy yazısı yazmalıyım. Genel bir değerlendirme, özgün, kişisel, derli toplu. Böyle bitirmeliyim.

***

Matur, Bejan; İbrahim’in Beni Terketmesi (2008)
Metis yayınları, Birinci basım, Şubat 2008, İstanbul,  107s.

Türk şiirinden yana hiç şanslı sayılmam, Kürt şiirinden mi demeliydim yoksa.

Bejan Matur ve gibilerini de, yayıncısı Metis Yayınlarını da anladığımı sanıyorum. Belki de yanılıyorum.

Solu çitilemenin, üzerine sıvanmışı akıtıp durulamanın zamanıdır.

Ya şiiri. Nedir bu ‘şiir’in çektiği yahu! Veysel Çolak’a hak veriyorum ve yeter artık, diyorum, yeter ama!

Şiir dediğimiz şeyin son soluğunu kendisine bırakalım, rahat salıverip huzur içinde ölsün diye.

Daha azına razı bir toplum nasıl bir toplumdur. Böyle bir şey olabilir mi?

Doğru dürüst okuyamadım bile. Katlanamadım ki.

Aslında Şaire, internette boy boy ‘artistik’ görüntülerine bakılırsa bir ‘Batı şımarığı’, yeri de sanki podyumlarmış gibi
 

***

Atılgan, Yusuf; Bütün Öyküleri (2000)
Yapı Kredi yayınları, Birinci basım, Ekim 2000, İstanbul,  121s.

Atılgan öyküleri genelde romanlarını önceliyor, hatta hazırlıyor diyebilirim. Arayışı duyumsamamak olanaksız.
Öykücülüğümüzün önemli bir aşamasını simgelediği göz ardı edilmemeli. Asıl Bodur Minareden Öte öykü kitabına, sonradan iki masal eklenmiş. Kasaba anlatıcısı yargısını haklı gösterecek Evdeki adlı öykü bence eşsiz bir öykü. Necati Cumali bir ucundan tutmuş olmalı.

Atılgan bir şey deniyor. Köyün genç delisi’nin (!) gözünden Tutku’yu yazıyor. Etkilenmemek olanaksız. Patolojiye, aykırıya sahip çıkıyor. Yazıyı bir tavuğun bakışı içine yerleştirip onu gözünden dünyaya baktırıyor okurlarını. Bu çocuk anlatıları dışında pek denenmiş bir şey değildir. Ve Türk Öykü Yazını derlemelerinde yer almalıdır kanımca.


Öte yandan yerel, kırsal dile egemenliği canlı, etkili, inandırıcı konuşmaları (diyalog) yeterince kanıtlıyor zaten (Dedikodu).

İtilmiş, dışlanmış insanların öyküsüdür genelde bunlar. Bodur Minareden Öte, olağanüstü bir öykü.
Ama ben yine de roman ve Anayurt Oteli diyorum.

***

Boynukara, Cuma; Yoksun (2008)
MitosBoyut yayınları, Birinci basım, 2008, İstanbul,  60s
.

Cuma boynukara’yı tanımıyorum. Bu önemli oyunu zevkle okudum. Tepesinde ölümünü bekleyen akbabayla Afrikalı küçük kızçocuğunu fotoğraflayan ve Pulitzer Ödülü kazanan Kevin Carter’ın kişisel tükenişini anlatıyor oyun.


İşiyle insanlığı arasında çarmıhta kalmış ve çözümü özkıyımda bulan Carter’ı ünlü fotoğrafının ve fotoğraf önünde kişilerinin yerleşimleriyle sorgulayan bir sahne tasarımı üzerinden sorgulayan Boynukara, dünya ölçünlerinde bir oyun çıkarıyor ortaya. Bu oyun içeriği insanı allak bullak etmekle birlikte, ölçünleri tutturmuş bir duygusuzluk tonu da taşıyor. Burada yerel, bize ait bir şey yokmuş gibi. Bu ayrı. Ama Boynukara bir Amerikalıya, bir Amerikalı gibi bakmış ve yazmış. Çok başarılı olmasoına başarılı, ama bir şeyler de birbirini tutmuyor işte.


Mehmet Baydur’un Sovyet kozmonotlarını anlattığı bir oyunu vardı böyle. Onu anımsadım birden. Evet, yazar, aydın kendi yerelinin bağımlısı değildir kuşkusuz, ama Carter’ın dramı, evrensel insan(lık) dramına nereye değin ulanabiliyor ve biz bunu yalnızca metine bağlı kalarak nereye değin böyle algılayabiliyoruz? Sorum bu.


Yoksa önemli, anlamlı bir oyun. Evrensel bir izleği sürüyor. Ben okur ve belki gelecekte izler olarak, buraya yükselebilecek, bunu kavrayabilecek miyim?

***

Calvino, Italo; Klasikleri Niçin Okumalı? (2002), Çev. Kemal Atakay
Yapı Kredi yayınları, Birinci basım, Mayıs 2008, İstanbul,  291s.
Lev Tolstoy, “İki Süvari Subayı”, s.171-175

Calvino’nun, genel olarak 70-80 yılları arasında yazıp dergide yayınladığı 35 dolayında yazısı, ölümünden sonra bir araya getirilmiş. Ben bu derlemede iki yazıya odaklandım.


İlki Tolstoy üzerine yazıydı: Lev Tolstoy, ‘İki Süvari Subayı’. Tolstoy’un uzun öykülerinden biri bu (Rusçası, Dva Gusara, 1856).

Bu askerlik töresini konu edinen uzun öyküde, tam da olmayan şey ‘savaş’tır diyor Calvino. Tolstoy daha Savaş ve Barış öncesinde (10 yıl önce) savaşın genel-soyut kavranılışı,  anlamıyla basit askerlerin oluşturdukları köylü yığınlarını, dolaylı bir biçimde karşı karşıya koyar. Değişik bir tarih duygusuna yönelir. Tarih felsefesi demek te yanlış olmayacaktır. İlerleme nelere mal oldu acaba?


İşte Tolstoy bu soruyu sorabilmiş, bu cesareti bulmuştur kendinde. Ve önemli yargısı, son bölümceyi oluşturur Calvino’nun. Alıyorum:

Tolstoy yorumcularının çok övdükleri yaşam doluluğu, yapıtının kalanında olduğu gibi bu öyküde de, bir yokluğun saptanmasıdır. En soyut anlatıcıda olduğu gibi, Tolstoy’da da önemli olan, görünmeyen, söylenmeyenler, var olabilecek gibi görünüp var olmayanlardır.” (174)


Diğer yazı ise: Klasikleri Niçin Okumalı? Sorularını ve bence de geçerli gerekçelerini, daha sonra kendi denememde de kullanmak ve yorumlamak üzere, aşağıya aktarmakla yetineceğim.
Evet, klasikleri okumalıyız. Çünkü:

  1. Klasikler, haklarında asla ‘okuyorum’ sözünü değil, genellikle ‘yeniden okuyorum’ sözünü işittiğimiz kitaplardır.
  2. Okumuş ve sevmiş olanlar için zenginlik anlamına gelen, ama zevkine varabileceği daha iyi koşullarda ilk kez okuma şansını bulanlar için de o denli zenginlik demek olan kitaplara klasik denir.
  3. Klasikler, gerek unutulmazlıklarıyla varlıklarını duyurduklarında, gerek kolektif ya da bireysel bilinçdışı kılığına bürünüp belleğin katmanları arasında gizlendiklerinde, özel bir etki gösteren kitaplardır.
  4. Bir klasiği her yeniden okuma, ilk okuma gibi bir keşif okumasıdır.
  5. Bir klasiği her ilk okuma, aslında bir yeniden okumadır.
  6. Bir klasik, söyleyecekleri asla tükenmeyen bir kitaptır.
  7. Klasikler, bizim okumamızdan önceki okumaların izini üzerlerinde taşıyarak ve geçtikleri kültür ya da kültürlerde (ya da daha yalın bir dille, dil ya da görenekte) bıraktıkları izi peşlerinden sürükleyerek bize ulaşan kitaplardır.
  8. Bir klasik, sürekli olarak kendisi hakkında bir eleştirel söylemler bütününü tahrik eden, ama hep onları silkeleyip üzerinden atan bir yapıttır.
  9. Klasikler, haklarında duyduklarımızla ne kadar bildiğimize inanıyorsak, gerçekten okuduğumuzda o kadar yeni, beklenmedik, benzersiz bulduğumuz kitaplardır.
  10. Eski çağların tılsımları gibi, evrenin eşdeğeri biçimini alan bir kitaba klasik denir.
  11. ‘Senin’ klasiğin, kayıtsız kalamayacağın ve onunla bağlantılı olarak, hatta onunla karşıtlık içinde kendini tanımlamanı sağlayan yapıttır.
  12. Bir klasik, öteki klasiklerden önce gelen bir kitaptır; ama önce ötekileri, sonra da bu kitabı okuyan kişi, hemen onun soykütüğü içindeki yerini fark eder.
  13. Güncelliği arka plandaki gürültü konumuna atma eğilimi gösteren, ama aynı zamanda bu arka plandaki gürültü olmadan yapamayan şey, klasiktir.
  14. En uyumsuz güncelliğin egemen olduğu yerde bile, arka plandaki gürültü gibi varlığını sürdüren şey, klasiktir. (11-18)

***

Atikkan, Zeynep; Amerikan Cinneti (2006),
Yapı Kredi yayınları, İkinci basım, Ekim 2006, İstanbul,  493s.

Bu kitap bir saptama yapıyor. Her gün haberler arasında tanıklığını yaptığımız bir dünya durumuyla ilgili. Türkiye’de oldukça da yankılandı, övüldü.


Saptamalarına itirazım yok, yeni olmasalar da, derli topluluk niteliği taşıdıkları için. Ama uzunluğuna karşıyım. Bu uzunca bir gazete makalesiyle sıkı bir yazı olurdu. İşte örnek, Ergin Yıldızoğlu. Haftada iki gün Cumhuriyet’de yazar, ama her makalesinden de aşağı yukarı bir Amerikan Cinneti çıkar.


Ben zaten güncele belli biçimler (gazete, vb.) dışında katlanamam. Ama hemen tüm yaklaşımlarına katılsam da, böyle uzatılmış, yinelenmiş doğrularla tıkabasa doldurulmuş ve biçimsel anlamda şişirilmiş Sayın Atikkan çalışması, beni bunalttı.


Beni bunaltan bu başarılı gazetecilik çabası değil aslında, saptamanın, saptamayla yetinmenin kendisi. Çıkış noktası, tezi nedir çalışmanın? Daha önce atılmış, savunulmuş bir tez mi? Yoksa onun sigaya çekilmesi mi?


Bir gazete bilgilendiriminden daha çoğu gerekmez mi?


Necon kavramı, Bush (baba-oğul), 11 Eylül bizler için nereye değin yeni? Türkiye bakışında bir özgünlük sağlanabilir mi?

Bu konuda söylenmiş şeyden fazlası var mı?


Ben bir konuyu yazmak istersem, daha önce didiklenmiş bir konuyu derli toplu yeniden sergilemem geçerli, yeterli, uygun gerekçe olur mu?


Buraya değin içerikle ilgili bir şey söylemedim. Ama söylenecek bir şey yok. Amerika Birleşik Devletleri’nin gerçekten başarılı bir görüntüsünü, fotoğrafını veriyor bu çalışma.

Bunlar için kaynak arayanlara, biçilmiş kaftan.

Ama ben Cumhuriyet Gazetesi’nin başından sonuna her gün okuyorum zaten. Başka bir gazetenin (!) okuru olsaydım başka türlü düşünebilirdim, kabul ediyorum.

11 Eylül 2001: ABD için soğuk savaş sonrası dengenin sona erdiği tarihtir. “Yani cinnet, cinneti doğurdu.” (17)

***

Touraine, Alain; Kadınların Dünyası (2006), Çev. Mehmet Moralı
Kırmızı yayınları, Birinci basım, Eylül 2007, İstanbul,  305s.

2004 yılında Fransa’da Touraine’in yürüttüğü bir projenin raporu bu, sonuçları. 60 kadınla görüşme, üç tartışma grubu içeren araştırma sonuçları konusunda savlı Alain Touraine. Ben ne yazık ki, Touraine’in çıkarsamaları, tezleri bağdaşamadım, yaklaşımından huzursuz oldum, dolayısıyla okumaya gereken özeni, titizliği de göstermedim. Kitap çarpık, yanıltıcı geldi bana.


Kadınların yeni bir kültür yarattıklarını göstermek istiyorum, sonra da bu kültürel alt-üst olmanın tarihsel ve toplumsal doğasını tanımlamak… Bu çalışmayla, kadınları toplumsal (kadın) oyuncular olarak yeniden keşfetmeyi umuyorum.” (13)

Bu dileğe katılmamak olanaksız.


Araştırmasında, vargılarından biri; ‘toplumda, kurtuluşun olduğu kadar tahakkümün de merkezi alanı, konuştuğumuz kadınlar tarafından kişiliğin yaratılmasında en önemli süreç  olarak görülen cinsellik,” olduğu yönünde. Yazara göre kes kin sınırlarla birbirinden ayrılan sanayi toplumunda belirtken emek’se, sanayi sonrası toplumda belirtken cinsellik’tir. O bunu ‘merkezi öneme sahip olmak’ biçiminde tanılıyor. Ama iki durumda da çözümlemenin işçi sınıfı ya da kadın oyuncularla kısıtlama hatası yapılagelmiştir. Bu hatalardan belki de en önemlisi, işçi psikolojisini ya da kadın psikolojisine balıklama dalmaktır. Kadın psikolojisi klişelerine bağımlı kalırsak tarihsel-toplumsal dönüşümü kaçırabiliriz. Giderek bir ‘kadınlık durumu ve davranışı’na demirlemek işten değil (Touraine’e göre). Bu noktada, yapılması gereken kadını bir nesne konumuna iten çözümlemelerin yerini özne yapmak, daha doğrusu birer özne (oyuncu) kimliği de taşıdıklarını, esas belirleyicinin de bu olduğunu görmek, göstermek. İşte Touraine araştırmasının bunu kanıtladığını söylemektedir.


“Buradaki merkezi düşünce, tahakkümün erkek iktidarı çıkarına en doğrudan bir şekilde cinsellik düzeyinde, tıpkı esas sınıf ilişkisinin sanayi toplumunda işçiler üzerinde işliyor olduğu gibi işliyor olmasıdır. Bu nedenle kadınlar bir kadınların kurtuluşu hareketi kurmuştur.” (240)


Feminist hareket kadının bir özne olarak inşasını olası kılmış, ama bu inşa ancak post feminist dönemde tam anlamıyla gerçekleşebilmiştir. “Kadınların kendi kendilerince inşa edilme iradelerinin merkezi bir öneme sahip olması da şu andaki kuşakla olmuştur.” (240)


Zurnanın zırt dediği yer buradan sonra başlıyor: “Günümüzdeki postfeminizm, giderek yaşanmış deneyimden kopan, ama yorumlayıcı söylemlerin sık sık, yaratıcı ve yenilikçi bir eylemin reddine varacak kadar mutlak bir öncelik verdiği siyasal bir evrenin karşısında önceliği sivil topluma, öncelikle de kişisel yaşama verir gibidir. E eğer bu kitabın bir tek erdemi varsa, o da öncelikli olarak kadınların sözlerini duyurması ve bu sözlerin kadınlar üzerine yazılıp söylenenlerden çok farklı olduğunu, hatta egemen fikirlerle karşıtlık içinde olduğunu  açıklığa kavuşturmaktır.” (243)


İşte bu nokta dağıtmanın, çarpıtmanın başladığı yer.

Touraine’e göre, toplumsal rolün cinsiyetsizleştirilmesi, kadınların günümüzde kültürel dönüşümün merkezi (kadın) oyuncuları olarak oluşmaları karşısında bir sav olamaz. Büyük anlatılar artık yetersizdir (Lyotard’a gönderme yapıyor AT), “oyuncuların çözümlemesi, durumların çözümlemesinden daha önemli hale gelmiştir.” [Odaksızlık diyelim biz buna-ZK.] (248) Bakın, dikkat edin: “Siyasal yaşam biçimlerini ve ideolojileri belirleyen bir altyapı fikri bize yabancılaştı.” Neymiş bildiğimiz: “Bir eylemin sonucunun, gerekçeleri üzerine sahip olduğumuz bilgilere, hayata geçirdiği bilgilenme ve karar süreçlerine, onu çevreleyen ortamın tepkilerinin kestirilmesine bağlı olduğunu biliyoruz. Bir karar dayatan iktisadi ve askeri bir mantık yok.” İşitiyor musunuz, ‘iktisadi’ sözcüğü yabancımız değil, ya ‘askeri’ye ne demeli. Bu ‘şeytan’ın eli öpülür. Sürüyor: “Bu karar, tutumları ve kestirimleri hesaba katmak durumundadır. Teknik, hatta bsibernetik bir topluma girmiş değiliz, tersine, giderek daha belirsiz bir hale gelen, karar alıcıların projeleri ve tutumlarının kestirilmesi tarafından inşa edilen bir evrene giriyoruz.” (248) Artık burası, benim kavrama gücümün ötesinde-ZK.


Touraine’in çıkış noktası, bir deyi: ‘kadınlara atıf’. İnşa derken peşinde olduğu bu… Bir ‘kadınlar toplumu’ yaratmak. Bu en büyük ikilik ve hiyerarşinin, erkeklerle kadınları ayırt etmeye yarayanların altüst edilmesine dayanır (249) “Bu dünyayı yeniden inşa iradesiyle kendisini tanımlıyor (toplum) ve bu iradeyi taşıyanlar da özellikle kadınlar, çünkü bu kaynak ve güç yoğunlaşmasının esas kurbanları onlar.” (250) Touraine, ekonomik ya da askeri ‘ilerleme’ olmasa da, bir bütünleştirme ilkesine bağlı görünüyor. Tarihten ayrılmak aklına gelmiyor, geçmişten fgarklı ama bağlı da bir bütünleştirme ilkesidir sözünü ettiği. Tarihin yeni olan bölümünü yazdığını düşünüyor AT. Çünkü, “Eskiye göre çok daha fazla modernliğin içindeyiz.” (253) Feminizme borcu olduğunu yadsımıyor yazar. Butler, Frazer’a başvuruyor, ama feminizmin katı uslamlamasını, gender’a varan yapısallık yönünde temellendirmeleri eleştiriyor, bir tür Giddens’vari ‘faillik’ üzerinde duruyor. Bir toplumsal alan araştırmasının sonuçları olarak da bunu açıklıyor: “Kadınların yaptığı bir şeydir ve bir kadın kimliğinin yaratılması herkesin yararına girişilen bu yeniden inşanın gerekli aracıdır.” Bunları arkeolojik bir kazıbilimci gibi, kadın psikolojisinin, toplumsal gender’in derinliklerinde önce yapılar olarak konuşlandırıp kadını bir çıktı, kaçınılmaz sonuç olarak tanımlamak yerine, benliğin yaratılmasını, “bu yaratının en uzağındaymış gibi görünen tüketim tercihleri, duyu zevkleri, mesleki yaşamın disiplinleri, geleneklere, gruplara  ya da simgelere bağlılıkla  sürekli karşılıklı etkileşimde” aramak doğru olacaktır.


Tabii bu benliğin yeniden yaratılması arzusu, bedenin ve cinselliğin özgürlüğüyle birlikte yeni profesyonel projelerin ve ötekiyle ilişkilerin farklı bir anlayışı olmadan düşünülemez.


Sonuç bölümünde şöyle diyor Touraine: “Sözün kısası, erkeklerin saldırgan evrenselciliğiyle, akılla düşsellik arasında bir tercih yapacağına, bunları karıştırmadan birleştiren kadınların birleştiren kadınların giriştiği bir deneyimin tamamen yeniden inşası arasında, karşıtlıktan çok bir tamamlayıcılık vardır.” (283) Touraine şunu da söylemeyi göze alır: “Şu anki dünyada, kadınların erkeklerle ve kendi kendileriyle ilişkilerini değiştiren genel bir kültürel dönüşüm hareketinin olduğu varsayımını benimsemek, gayrımeşru olmaz.” (287)

Anlıyoruz ki, A. Touraine bir özgürlük sosyolojisi peşindedir, bu kadının öncülük ve öznelik edeceği bir projedir.

***

Derrida, Jacques; Marx ve Mahdumları (2002), Çev. Alp Tümertekin
 Ayrıntı yayınları, Birinci basım, 2004, İstanbul,  106s.

Marx’ın Hayaletleri’nın yol açtığı tartışmalara Derrida’nın yanıtı olan yapıt, Derrida yaklaşımının da ister istemez kanıtına dönüşüyor. Kendini çizen ele çokça benzeyen bu metin, aslında kendi söyleyiş biçimini kabartarak ilerliyor ve sanki eleştirilere yanıt, içerik değil de, bu biçim’le veriliyor. Derrida’nın kendi yaklaşımıyla örtüşmesi olanaksız, yazdığı her şey yazmadıklarının kanıtı gibi durmak zorunda çünkü ve durdukça. İlk okur izlenimi sözcük oyunları olsa da, Derrida’nın metinlerini ben düşüncesinin kanıtlanma süreci gibi algılıyorum. Kendi yöntemine ilişkin yaklaşım şuradan belli: “En azından yirmibeş yıldır kaleme aldığım tüm metinlerde olduğu gibi, Marx’ın Hayaletleri’nde de, edimsel boyutun (yalnız dar anlamıyla dil yetisinin değil, benim iz ve yazı adını verdiğim şeyin de) hesaba katılması her yerde tüm kanıtlamalarımı belirlemiş ve üst-belirlemiştir.” (27)
Birkaç sayfa sonra ekliyor:


Kitabımda yazdığım her şey tüm özdeşleşme süreçlerini, hatta genelde belirlenmeyi (ötekinin saptanması ya da ötekiyle ya da kendi kendimizle özdeşleşme: X kişi Y’dir, ben başkasıyım, ben benim, biz biziz, vb.) sorunlaştırmak değil mi?” (33)


Marksgillere rağmen Marx’a sahip çıkmak gibi bir derdi olmadığını; “Hayır, Marx’ın bir tek mirasını talep etmek bir yana, bu mirasın sadece bana düşmesini hiç talep etmiyorum,” belirtmeye özen gösteriyor Derrida. Şimdi uzun bir alıntı, çünkü burası Derrida’nın Marx’la ilişkisini gösteriyor: “Marx’tan beri toplumsal sınıflar denilen ‘şeyin’ varoluşunu o zamanlar olduğu gibi bugün de ciddiye aldığım, bu ‘şey’in mücadelelerin gerçekleştiği alan, yer, esas mesele, devindirici güç, vb. olduğunu, bu mücadeleleri ciddiye aldığım açıkça ortada olmalı. Ve de bir kez daha söyleyeyim ki, bu şeyin ‘yararına’, bu mücadeleye inanıyorum, ama bundan dolayı da, bu mücadeleye yönelik çözümlemenin ilerlemesi ‘gerekliliğine’ de inanıyorum. O zamanlar bana sorunlu gelen nokta, ‘miras alındığı’ biçimiyle toplumsal sınıf kavramının yeterince ‘farklılaşmamış’ bir kimliğe sahip olmasıydı. O zamanlar bana sorunlu gelen şey, yineliyorum, özellikle toplumsal bir sınıfın özdeşleşme ilkesi ve bir toplumsal sınıfın neyse o olması, türdeş, mevcut olması ve ‘en son dayanak’ olarak kendiyle özdeş olmasıydı. Ne var ki, toplumsal gücün belirli ölçüde türdeş olmaması, kendiyle belirli ölçüde farklılık taşıması bana bir toplumsal mücadele hareketiyle uyuşmaz gelmiyor, hatta tem tersine gayet iyi uyuşur geliyor.”(55)


Tabii Derrida’nın bu Marx okuması kanımca (benim yetersiz, yetersizliği oranında da gülünç kanımca) yanlış bir okuma. Eğer Marx’ın ya da Marksçılığın çıkış tezi, şeyin şey (kendi) olduğu ise, Marksizm kendine saldırıyor demektir. Devrim (tarih) olanaksız demektir. Marx bunu söylemiş olabilir mi ya da daha doğrusu Marksizm ‘eleştirme pir aşkına’ bile böyle yorumlanabilir mi? Ne olursa olsun, sonuçta, Derrida’ya göre Marksistler, sınıflar ve sınıf mücadeleleri konusunda yeni bir kavram öne sürmemişlerdir. Callinicos’dan daha yeni okuduğum kitap bile bunun tersini kanıtlamaya yeter oysa.


Yöntemsel açıdan bir saptama yapma gereği duyuyor yazar ve Marx’ın Hayaletleri’nde başvurduğu ‘hayalet’ mantığının, metafizik değil, yapıçözümsel olduğunu belirtiyor. Böyledir ve “Bu mantık; soyutlama, ülküselleştirme, ideolojileştirme ve fetişleştirme, deyim yerindeyse, metafizikleştirme süreçlerini ve bu süreçlerin etkilerini hesaba katmak için gereklidir.”(67)


Mesihsellik eleştirisinin dayanaklarını anlatırken de, tarih kavramıyla sorununu dile getirmiş oluyor Derrida. Bekleyişsiz bekleyiş, ufku bir bakıma olay tarafından yırtılmış bir bekleyiş (beklenmeden beklenen), bir ‘gelen’in beklenişi, bütün bunlardan başka gelecek yoktur, başa gelecek yoktur, başkaca başka yoktur: “bu ada yaraşır olay yok, devrim yok. Adalet yok.” Yorumunu speech act theory ile tarihsel ya da zamansal varoluşun varlık-görüngübiliminin kesişme alanına bağlayan Derrida, Benjamin’den ayrı düştüğü noktayı da “Mesihçilik olmaksızın bir Mesihsellik” biçiminde ifade ediyor. “Marx da ‘Marksizmin’ tümü de, ‘Mesih’in bir anlam taşıdığı bir kültürde ortaya çıktı ve bu kültür, ‘yerel’ bir kültür olarak ya da insanlık tarihinde çerçevesi kolayca belirlenebilecek bir kültür olarak kalmadı. En azından her türden siyasal sonuçlar çıkarmak üzere, bütün bu tortuyu yeniden gün ışığına çıkarmak yararlı olacaktır.” (89)”Din ile iman arasındaki farkı dile getirmek için, ‘Mesihçilik olmaksızın Mesihsellik’ deyişi de işte bu yüzden, en azından geçiçi olarak, bana uygun göründü.” (90)

Arkasından yıkıcı eleştirisi geliyor Derrida’nın:


İdeoloji kavramı nedir ki? İdeoloji alanının yıkılmazlığı nedir ki? Marx’taki bu kavramın ortaya çıkışında dinin böyle örnek, yani yeri başka bir şeyle doldurulamaz bir rol oynaması da neden?” (90) “Çünkü ideolojik görüngülerin tümü de belirli bir dinsellik içerecektir (…) Katıksız imanı dinsel belirlenimden ayırmak zordur.” (91)


“Bence, varlıkbilim bir yas çalışması (bazen başarısızlığa da melankoliye de {[Aristoteles ve Heidegger’in –ki filozofa özgü melankoliden söz eder zaten- melankolilerinin iyi bilinen izleği] düşen) içerir, hatta bu yas çalışmasının ta kendisidir, bir kusur değil aynı zamanda talihli bir duruma göre, şimdiliği içinde varolanın yokmuş gibi geldiği yerde (ayıram: differance)şimdiki zamanda varolanın dolu mevcudiyetini yeniden kurmak, kurtarmak, satın almak için bir yas çalışmasıdır.” (101)


***

Walser, Martin; Aşk Zamanı (2004), Çev. Gülfer Tunalı
Can yayınları, Birinci basım, Eylül 2007, İstanbul,  255s.

Martin Walser 1927 doğumlu bir Alman yazarı. İlk kez okuyorum. Almanya’nın önemli yazarlarından biri olduğu belirtilmiş. Bu roman (Aşk Zamanı) 2004 yılında basılmış yazarın ülkesinde. Yeni bir Avrupa romanı… Ama Walser’ın kendi yazı tarihinde yeni mi, bunu kestiremem.

Ama ilk tanıştığım bu yazarı ilginç, okunmaya değer buldum. En başta çünkü romanın izleği benim üzerinde durduğum, düşündüğüm bir izlek. Benim için çok önemli. Çözümlemesi yapılan, anlaşılmaya çalışılan şey, evlilik içerisinde, ileri yaş (yaşlanma) eşiğinde bir erkeğin kendisini, eşini, diğer insanları nasıl gördüğü ve arayışlarının, varsa eğer, nerelere değin uzanabileceği, ama daha önemlisi ‘güvenlik’ eşiğinin kaldırabileceği riskin boyutu, vb. Erkek kahraman bir erkeği (kendini) anlatıyor kuşkusuz ve kadın bundan şöyle ya da böyle zararlı çıkıyor. 


Bu bunalım kaçınılmaz mı? Yaş eşiğinde kadından çok erkek mi kanıtlama gereği duyardı birçok şeyi ve yitirme duygusunun kaynağında ne var?


Ama Walser’in romanını ayrıca özel ve ilginç kılan bir şey daha var. Önemli bu izleği tek başına bir romanı kurmaya, tasımlamaya yetebilecekken (ama sıkça da yazılmıştır) asıl dipte ve biraz geride diyelim, iki kuşak dünya bakışı arasındaki ayrışma ve aralığı, boşluğu doldurabilecek tüm şeyler: yanılsama, atlama, pişmanlık, tutku, hoşnutluk, özgüven ve daha bir çok şey… Ama yaşamın kendi, oldukça da bağımsız çizgisi bir yazgı gibi bu insanlarla yer yer buluşsa da çoğu kez de ayrılmaktadır, ayrılacaktır. Sanki trajik bir biçimde yazgı, bireyin dışına taşmakta ve ondan daha büyük durmaktadır.


İşte bu romanı etkili kılan (benim açımdan) nokta da bu olsa gerek. Ben bu ayrışmayı, kopuşu kuramsal bir çerçevede kavrayamadım.

İşte Wong Kar-Wai’nin Aşk Zamanı filmi de bununla ilgiliydi. Walser filmi romana uyarlamış diyeceğim neredeyse.


Aynı şey. Yazgı, her şey buluşmadan yanayken ayırır. Sanki kaçınılmaz, doğal olan buymuş gibi. Toplum bireye gereksinimi olan cesareti asla vermeyecek, eteklerine yapışıp onu diplere çekecektir.


Belki de sevme cesareti insanlara ancak bir kez bağışlanmıştır, o da yanlış bir cesarettir çoğunlukla. Olgun insan (kadın ya da erkek) nasıl sevebileceğini bilmekle beraber, artık ortada aşılamayacak bir dil sorunu vardır. Nihayet aşkı olanaklı kılabilecek dil oluşturulabilmiştir, ama çok geçtir, bu bir ölü dildir.


İşte bu burukluk, bu yarım kalma duygusu, bu yine ‘kürkçü dükkanına kaçınılmaz dönüş’ün hüznü, tüm bunlar, benim de bu roman üzerine düşüncelerimi ketleyecek düzeyde duygusallaşmamı sağlayarak, sesimi kısmamı, susmamı gerektiriyor.


Klasik bir anlatı kalıbına yaslı, ama ötekinin görünür ya da görünmez varlığının doğrudan/dolaylı işaretlerine incelikli bir dil duyarlığıyla yaklaşan roman, beni hemen Walser’in diğer Türkçeleştirilmiş romanlarına sürüklerdi, sürükledi de.


Erotizm denebilecek sahneler içinse birçok açıklama olanaklı ama, bunlar anlatıyı bozan, zorlayan düzeyde değil, dokuyla bütünleşen sahneler.


Walser, “Gerçek vardır. Anlık olarak. Bu anlara mutluluk deniyor”, derken haklı sanırım. Kahraman Gottlieb Zürn, diğer romanlarında da yer alıyor.


Romanın sonundaki uzlaşma ise içimi acıttı açıkçası:


Bay Zürn mü, yoksa Bay Krall mı? Hangisini tercih edersiniz? –Emmek zorunda olduktan sonra başparmağımızı önce hangi sosa batırdığımızın bir önemi yok. Öyle değil mi? Diye cevap verdi Gottlieb. Anna: İnsan gün gelir her şeyin cezasını çeker. Gottlieb: Öyle, her şey imkan dahilinde. Anna: Nasıl isterseniz. Gottlieb: Öyle istiyorum.” (255)

***

Atılgan, Yusuf; Canistan (2000)
Yapı Kredi yayınları, Dördüncü basım, Mayıs 2005, İstanbul,  78s.

Atılgan’ın, uzun bir aradan sonra, son ve yarım kalmış anlatısı. Birçok bakımdan ilginç.


Önceki iki anlatısından farklılaşan yanı var bu metnin. Dört bölüm olarak tasarlamış Canistan’ı Atılgan: Duruşma, Yargıç, Tanık ve Sanık. Sanık bölümü yazılamadı.


Eski bir tarihte (İkinci Meşrutiyet ve Milli Mücadele) yıllarında Manisa köylerinde geçen bir öyküsü var romanın.


Genel olarak ÜAtılgan kendi ana izleğine, ama daha klasik bir anlatıyı kullanarak, bağlı kalıyor: insanlar arasında egemen, baskın duygu: kötülük. Ama bu değil tam. Yine Camus’ye gidiyorum, bir nedenle bağlanıp açıklanamayacak bir şey. Anlık bir seçimden bir yargı çıkıyor. Bilinç bu yargıyı yüzeye çıkarınca, kişinin etten, kandan oluşan bedensel ve aç varlığı bu yargıya bağlanıp sürükleniyor. Bu açıklama yetiyor (ama neden yetiyor sorusunun yanıtı yok). Çünkü Atılgan, yaşamını yazısının önüne koymuş bu adam (ne yazık ki yaşamıyor), her türlü akılcılaştırma, onama girişimi, hatta niyetine karşı tetik ve öfkeli. Mazeret yoktur. Bu kıyımın, bu şiddetin, bu kötülüğün mazereti yoktur. İnsan doğasına uygun davranmaktadır. Cinayet işler ve elinin altında bu cinayet için uygun gerekçesi hep hazır olacaktır, yetse de, yetmese de.


Olumsallık da buradan doğuyor ki, asıl dehşet verici olan da budur. Çiftyanlılıktır bu bir tür. İyi olmakla (davranmak) kötü olmak arasında fark yoktur, ikisi de eşit koşullarda, aynı kolaylık ve arzuyla bilince yükselebilir, yöneltebilir davranışlarımızı.


Buradan çıkan şeyse, Atılgan’ın kuramsal yaklaşımı diyebileceğim bir şeydir; tarih duygusu. Tarihin gizilgücü, olumsallığı… Zemin kaymaktadır. Önceki iki roman taçlanmış, kuramsal bir çerçeve kazanmıştır. Tarih kaypak, öznel ve genellikle ilkesiz seyretmektedir. Reasmi tarihimiz ilintilendirilmiş, anlamlandırılmış bir tarihtir ve cinayet kahramanlıkla sık sık karıştırılmaktadır.


Yargıç adlı bölüm geriye uzanır zamanın içinde. Bundan Selim’in bugününü gerekçelendirme girişimi olarak söz etmek yanıltıcı olur sanırım. Böyle değil. Atılgan geçmişte dayanak aramaya yeltenmez. Açıklaması gerektiğine inanmaz çünkü. Selim öyle biridir. Acaba bir yem midir okura uzatılan, bu ikinci bölüm. Selim evlenmiş, mutlu olmuş, ama doğumda karısını yitirmiştir. İçi kararmıştır bundan. Ölümü aranmaktadır deliler gibi. Bu biraz Atılgan poetikasının zedelendiği nokta gibi durur.


Ve tanık (lık). Tek kişi, duruşmada yargıçtır, tanıktır ve aynı zamanda sanıktır da. Büyük anlatılarımızla her karakter, tip için bir öykümüz var ama Atılgan’ın kırmak, parçalamak istediği de tam bu beklentimizdir. O kadar da rahat olmayalım. Her zaman, o sözüm ona Adalet yerini bulmayacak, özkıyım iyilikle perdelenecek, kötü mutlu olabilecektir. Yaşam hiçbir zaman anlattığımız gibi seyretmemiş, olmamıştır.

Bütün bu öykü kendi yazımızdaki temel yaklaşım ve izleklere de bir meydan okumadır. Kemal Tahir’in yeltendiği şeyi daha acımasız, daha keskin uç noktalara taşımadır. Yapılmayalım, yanlış anlaşılacak bir şey yok. Bu öykü tümümüz için olanaklı ve geçerlidir. Kahramanla korkak, katil arasında soınır çizgisinden bu kadar da emin olmayalım.


Atılgan yapacağını yapmış, görünüyor. Onun maddi anlamda Türk yazınınıdaki küçücük yeri, yazınsal anlamda kapladığı yeri karşılamıyor. Belki ilk elden Batı etkileri taşıyor, ama sorusu önemlidir.


Üstelik anlatısı, anlatış biçimi de geleneksel biçimlere ne denli egemen olabildiğini yeterince kanıtlıyor.


Bir kere usta bir yazıcı… Bunu teslim etmeli. İçeriğine uygun bir biçemi geliştiriyor ve içerik/biçim uyarlığında onun gibi başarılısı az bulunur. Biçemi öyküsündeki durumla yeniden biçimlenir onun, akışkan olduğunca devingendir. Ruhsal durumu yankılar.


Gerçekten derslerle dolu bir yazar ve yazı.

***

Ak, Behiç; Uyku Şehir (2008)
İletişim yayınları, Birinci basım, 2008, İstanbul,  142s.

Yıllardır çizgilerini, Kim Kime Dum Duma başlığı altında Cumhuriyet’te izlediğim ve çok etkilendiğim, ama çizgilerinden değil, çok geliştirilmiş düşünce biçimi ve eleştirisinden, Behiç Ak’ın, ilk okuduğum yapıtı. Üç uzun anlatı-öyküden oluşuyor ve üç kuşak erkekten yola çıkarak toplumsal eleştirisini yapıyor.


Merkezdeki Banliyö, Kurtarılmış Bölge, Uyku Şehir başlıklarıyla bölünmüş metin. Benim açımdan, kişisel olarak çok önemli, anlamlı olmakla birlikte çok kötü bulduğum bir kitap bu. Bir yazın tadı taşımamak için sanki fazladan çaba harcanmış gibi. Olağan durumlarda böyle bir yapıtı, içerik ne denli yakın olsa da bana, okumam, bırakırım bir yana. Ama Behiç Ak gibi benim bir avuç insanımdan biriydi sözkonusu olan ve içerik, vurgu doğruydu, beni yankılıyordu.


Dil özensizliği, bir bıkmışlık belirtisi de olsa, arkasında özel bir tutuma da işaret ediyor olsa, mide bulandıracak kerte göze batıyor. Böyle bir dili hiçbir düşünce yapısının savunamaması gerekiyor. Ben bunu bağışlamam ve içeriği koyarım bir yana. Çünkü belli ki dil zevksizliği kitabı okunmaz kılarak, içeriği de bastırmış apaçık. Bunu Behiç Ak’a yakıştıramadım. Dili zorlamamaktan daha kötüsünü yapabilmiş…

Öte yandan, postmodernizm konusunda, ki en güçlü eleştiriyi ondan beklerdim, tutarsız, çelişik yaklaşımı düşündürücü. Ona göre postmodernizm bile bizim toplumsal yaşamımızın kaotik yapısı yanında bir dizge gibi kalıyor. Postmodernizmi en iyi anladığını düşündüğüm biri söylüyor bunu. Günümüz yaşam biçiminin kaypak gerekçesi olduğunu hepimizden iyi bilir.


Eğer Behiç Ak, bu metnini bir deneme olarak koysaydı ortalık yere, eleştirim çok başka türlü olurdu. Deneme kaldırırdı bu yapısızlığı, örgüsüzlüğü, doku bozumunu. Eğer metinsel erke (iktidar) yönelik, başkaldıran bir yaklaşımı, biçemsel bir anlatı diline dönüştürmek gibi katmanlı bir işe soyunduysa, okurunu zorlamak pahasına, o zaman metin içi çelişkileri çözmesi ya da içtenliği konusunda doğabilecek kuşkuyu gidermesi gerekirdi.


Aslında ‘kıyı’lık (marjinallik) değerlerine fazlaca yaslanmış Behiç Ak, bu biçemsel postmodernizme içerik ve içeriğe bağlı bir değer yüklemesi yapıyor, bunu çok da utangaç bir biçimde yapıyor ve okurunu parçalama işlevi(ni) yerine getirmiş oluyor. Yani daha büyük bir işlemin bir uygulaması işlevi görüyor. Bu herkese yakışır, ama Behiç Ak’a asla.


Peki, ben haksızlık mı ediyorum. Yıllardır karikatür bantını izlemiş ve başkalarına hep önermiş biri olarak. Behiç Ak kendini kanıtlamış, göstermiş biri değil mi?


Küçükçü (minimalist) bir bakış açısından, bu metinlerde yanlış olan ne? Böyle baktığımız sürece bir yanlış yok.
Behiç Ak, Popper yaklaşımıyla, yanlışlama yoluyla, yokluk, olumsuzlama yordamıyla tipini kurguluyor. Yokluktan bir karakter(sizlik) süzmeyi aslında okura bırakıyor. Bu karakter yazarın düşüncesinin üzerinden gerçekleştiği bir payanda (karatahta)… Derdi ‘anlatı’ değil belli ki. İyi de, türdışılık, tür erklerini yerle bir etme niyeti, eğer varsa, neyi gösterir. Melezlik kavramı malum dünyada eşsiz bir kilit kavram işlevi yükleniyor, özel çaba harcanarak. Postmodernizm tam da ‘melezlik’ altyapısına bağ(ım)lı değil mi?


Her türlü yetkeye karşıkoyan bağımsız, özgür ruhlu kişi, kayıtdışıdır, borcu yoktur, diyorsak, açıklayamayacağımız sayısız şey kalır geriye.

Yazarlığın, yazmanın bu ülkede emekle üst üste konulmuş bir birikimi yok mu? Bu yokmuş gibi davranabilir miyiz? Behiç Ak’ın eleştirisini üzerine oturtabileceğimiz bir gelenek, bir Yusuf Atılgan, bir Oğuz Atay, Bilge Karasu yok mu? Leyla Erbil’i, Nezihe Meriç’i, Ayfer Tunç’u görmezden mi gelelim? Ama böyle bir metin bu büyük yazarlara ne kadar da uzak… Öyleyse böyle bir metin de bağışlanamaz diyeceğim.

Şu değer yüklemesi… İşte sorun burada. Biçim/içerik ilişkisizliğinde… Rastgelelik, bir anlatı biçimi, bir teknik olabilirdi, ama en rastgele biçimde bile ‘kurgu’ metnin diplerinde yol gösterir, çünkü bir metin, bir anlatı, bir aktarım, ne olursa olsun, ötekine’dir. Kaypak, belirsiz, sana söylüyorum ama aslında sana değil, türünden çiftanlamlılık, insanı ilkesiz, omurgasız kılmak bir yana, ‘niteliksiz’, ‘önemsiz’ de yapabilir. Sonuçta ben Behiç Ak’ı seçer, yeğler ve okurum. Benim için yazdığı açık… Yoksa Sayın Ak, benim için yazmıyor musun?

İlk kuşak yaşlı erkeğin yaşama direnişi kuşkusuz saygıya değer. Ama yadsımayla da (negation) elle tutulur bir kişi çıkmıyor ortaya. Bu kasıtlı bir bakışla ilgili olmalı. 1950’lerden beri yazın (yeni roman), kişileri, anlatıları, olayları, vb. kırma, kırmakla kalmayıp kırıp geçirme denemelerine girişmiştir. Behiç Ak bunu denemiyor olsa gerek. O belki de paramparça edilmiş, nedenlerinden ve beklentilerinden (düş, vb.) kopmuş, anlara sıkışmış, klonik bir yaşamdan çıksa çıksa bölük pörçük bir gölge, soluk bir devini, bir noktadan sonra kaçınılmaz teslimiyet, savsızlık, en çoğu bireysel ve savsız bir deneyleme çıkar diye düşünüyor olmalı. Bu çok parçalılıktan, anlam yoksunluğundan anlamlı bir metin üretmeye kalkmak bu berbat yaşam denen şeye hak etmediği bir şeyi (anlamı) vermek olmaz mı?


Uzatmaya ne gerek. Yazı duygusunu bütün duygusundan ayırmak, beklenmeyen ve istenmeyen sonuçlara yol açabilir. Behiç Ak’ın anlatmak istediği şeyden bir Kafka’dan fazlası, bir Musil’den fazlası çıkmalı. Çıkmıyorsa bu bir çöplenmedir.


Bu üstgerçekçilik (hiperrealizm ya da yeni doğalcılık, neonatüralizm) diyebileceğimiz bir gizli, örtük özsellikle de ilgili. Sanırım en başta yazar buna karşı çıkacaktır. Ama acele edilmemeli. Geriye olgular ve olgu-insanlar kalmıştır. Olgular karşı karşıya gelir, sürtünür, etkileşir, geçer giderler. Arkalarında bir iz de kalmaz.


Şimdi bütün bunlardan yazının doğru anlatıcıyı, üst ya da alt anlatıcısını da yakalayamadığı sonucu çıkıyor. Metnin yalnızca yapısı değil, anlatısı da sorunlu. Zevksizliğinin, yazın değeri taşıyamamasının nedenleri bunlarla ilgili. Bir tinsel çözümleme, bir tinsel gönderme de mi yok? Bunu, bu türden göndermeleri, özellikle üçüncü kuşak, ama ikinci kuşak erkekte de çok sıradan, ilkel buldum. Üzerinde durmak istemiyorum. Üçüncü kuşağın ödipal krizleri ortaya bir kişi, bir eleştiri (kritik) çıkarmaya yetmiyor ne yazık ki.


Gelelim, bu metinde ve insanlığın bugüne değin ürettiği, kuşkusuz belli nitelikleri de taşıyan metinlerinde, beni en çok rahatsız eden şeye. Erkeğin (özne) yazmasında değil sorun. Erkek yazarın, hatta birçok kadın yazarın da, cinsiyeti eril olan, eril bir metin üretmesinde… Büyük yazının büyük yazarları, erkişi için yazmışlardır. Metinlerinin cinsiyeti açıktır. Bu metinler, dört-beş bin yıllık insan metinleri, fallus metinleridir. Fallusa tapınç ritülelleridir. E, Behiç Ak’ınki türünden kötü metinler bunun dışında mı kalacaktı. Bu sözünü ettiğim, metnin dokusuna sızmış eril katman, metnin, metnin eleştirisinin kaçınılmaz bir parçası mı, olmazsa olmazı mı? Ne yazık ki değil. Yani ustaca değil. O zaman eğreti yamalar gibi. Tüm metnin genel havasında, eril zafer sevinci, yineliyorum Behiç Ak buna karşı çıkacaktır kuşkusuz, yeterince rahatsızlık verici benim için.


Ayrıntılarda, eleştiri birimlerinde örtüştüğüm, hatta kendimi bulduğum bu metnin bütünü sakat. Melezliği, çok parçalılığı, yabancılaşmayı yansılamayı bir yöntem olarak benimsemiş olsa da.  Yoksa ulaşımdan İstanbul’a, vb. birçok konuda sıkı ve çok anlamlı bulduğum eleştirisinin her zaman arkasındayım ve bu ülkenin birkaç namuslu insanından biridir Sayın Ak. Bunu hiç unutmuş değilim.

Beklediğim ‘olumlu kahraman’ diye bir sonuç çıkartılırsa bu yazdıklarımdan, yazıklar olsun bana. Derdimi anlatamamış, kötü anlatmışım demek ki…


Evrim nasıl bir ayıklamayla yürürse, anlatı, aktarım da ayıklamalarla yürür. Yanlış seçimler, yanlış mutasyonlar elbette olur. Yanlış sözcüğü yetersiz, ayrımındayım. Belki anlatıcı sorumluluğu böyle bir şey, buradan çıkacak, buradan başlanacak bir şey. Evrim, asla ve asla önceki çözüme dönmemiştir. Buna ‘ilerleme’ denmese de.

Behiç Ak’a bunun için çok kızıyorum ya. Herkes bir ucundan tutsun, ne biliyorsa cesaretle döksün, demek yeterli değil. Öylesine boca edemezsin arkadaş. Yakışmıyor.

***


Kehlmann, Daniell; Ben ve Kaminski (2003), Çev. Cemal Eren
 Can yayınları, Birinci basım, Ekim 2007, İstanbul,  158s.

Alman yazınından uzun süredir bir şey okumamıştım. Bu genç Alman yazarının (Doğ.1975) eğlenceli sayılabilecek romanı, Cemal Ener’in başarılı çevirisiyle özel bir çekicilik de kazanıyor.


Kehlmann, güncel bir Avrupalı tipi oluşturmak istemiş belli ki. Ben anlatımının güçlüğünü de, amacı açısından göze alarak, kendini safça, sakınmasız, hatta arsızca ortalığa saçan, kurbanla (av) avcı arasında gidip gelen rollerde parçalı, kaçınılmazcasına düzence zorlanmış bu yarı açık makyavelist bir yerlerden tanıdık geliyor. Kötü onda bir yargıcıl, bağımsız bir varlık kavrayışı katında asla algılanmıyor. Her yolun amaç için, amaca bağlı olduğu sürece doğruluk payı taşıdığı konusunda sonuna değin kaygısız. Böyle öğrenmiş çünkü. Ama eğer uygun nesne, kişi, durumlarla karşılaşırsa iyi olması, davranmasının da tersi denli olası olduğu kahraman (gerçekte bir karşı-kahraman), öte yandan bu yalınkat gerçekliğinin haklı görülebilecek gerekçelerini de, toplumun onu acımasızca kusmasından, dışarlamasından toplayabilir. Ona onay vermeyle vermeme arasında okurlar olarak gerilir kalırız. Çünkü geleneğin çoktan oluşturduğu tartışılamayacak değer yargıları bile, onun gündelik gerçekliği içinde iki yanlı bir değerlilik taşıyabiliyor. Kafalarımız karşılıyor. Hırsızlık suç değil miydi? Kendini zorla bir ortama zokmüak yüzsüzlük, arsızlık değil miydi? Peki soralım, bazen varolmak, kendimizi ortaya koyabilmek için arsızlık dışında bir seçeneğimiz var mı? Daniel Kehlmann kuşkusuz değer yüklemesi yapmaz, yapmıyor.


Hepimizin gözü önünde (bizim Aziz Nesin yaratısı Zübük’ümüzü unutmayalım, klasikleşti çoktan) bu tip mayalanıyor, oluşuyor, giderek ağırlığını arttırıyor.


Çoşumsal bitişi anlatının, çok eski ve tatsız bir şeyleri anıştırabilir. Ama bu biraz da okur gönlünün hoş edilmesi, sektörün da bu işten biraz kazanmasıyla ilgili olsa gerek. Bu kadarına anlayış gösterebiliriz. Yazar, çünkü bize bu anlatısıyla vermek istediği şeyi, asıl şeyi yeterince veriyor.


Hoş, eğlenceli bir romandı.


Şöyle bir Latin deyişi romanı da özetliyor aslında:


Mundus vult decipi. Ergo decipiatur (Dünya aldatılmak istiyor. Bu yüzden aldatılıyor).

***

Keleş, Ruşen; Kentbilim terimleri Sözlüğü (1980)
İmge yayınları, İkinci basım, Mart 1998, Ankara,  224s.

Bu önemli çalışma, Türkçe konusundaki öncü, devrimci tutumuyla benim kendi çalışmama (Kentiçi Ulaşım Terimleri Sözlüğü) da kaynaklık etti. Yeni baskılarının yapılması gerekir.


***


Burak, Sevim; Yanık Saraylar (1965)
Adam yayınları, İkinci basım, 1983, İstanbul,  99 s.

Yazınımızın kült kitaplarından biri bu... 1965 yılında basılmış ilk kez kitap, ama öyküler daha önceki yıllarda dergilerde yayınlanmıştı.

Yazınımızın en büyük eksiği karşılaştırmalı bir tarihinin olmayışı. Burak neyin içine doğdu, neyle hesaplaştı, ne getirdi bu sorunun yanıtı yok. Ondan önce, ona hangi yazarlarımız, hangi tarihsel koşullarımız yol verdi? Kime yaslandı? Kimi okumuş, kimi genişletmiş, aşmıştı? Tek başına, biricik bir yazı mı yoksa onunkisi? Bağlam dışı mı? Bu olanaklı mı?


Bir ucu Aşk-ı Memnu’ya uzanabilir zorlansa. Ama konuyu anlatma tekniğiyle sınırlarsak, Sevim Burak, Türkçe yazdığına göre, Atılgan, Erbil, Meriç, vb. ye göre nerededir? Oğuz Atay’la kesişir mi biçim açısından anlatısı. Ardılı çok sanırım, bir çok genç yazar var ki artık onlar için bu biçem sıradanlaştı. Burak bu anlamda bir öncü sayılabilir mi? (Nilüfer Güngörmüş ilk aklıma gelen).


Onun güçlü imgelere dayalı bir anlatı kurduğu kanısını edindim. Postmodernizmin belki de yazınımızda ilk örneklerinden birini vermiştir, denebilir. Ama azınlık dili, söylemi zaten yeterince özel yaşantılara ait imgelere yaslı bir biçim gerektirebileceğinden, metinlerarasıcılık, pastiş, vb. teknikleri hemencecik postmodernizme dayamamak yerinde olabilir. Mizah bile Yahudiliği içkin olarak taşıyor. Zaten bir azınlık dili yansılaması, dil sınırlarını aşarak öykülerin azınlık tonuna, bir ses perdesine bağlıyor okuru. Özgün bir yaşam biçimine, egemen olmayan, ama etkin, yoğun bir yaşam biçimine tanıklığa zorluyor bu biçem. Woody Allen’in New York’taki Yahudiye bakışını andırıyor bu. Ama Sevim Burak öncü.


Şimdi iki sessel imgedir anlatının omurgasını oluşturan. Osmanlılık (saraylılık),.. Yahudilik. Ama bu ikisi İstanbul kent atmosferi içinde buluşturulmalı. İşte Sevim Burak…


Dolayısıyla onun anlatısı büyük küçük harflerine, kullandığı sayısız yazı efektine, kesintililiğine, biçimsel kurgusuna karşın son derece yalın metinlerden oluşuyor. Anlatının tümünden ortaya çıkan imge, tek bir imge olarak gösteriyor kendisini. Yaşantısallık.

Yokoluşa yazgılılık. Yazgı.


Bütün anlatının altında yatan temel imge bu… Hızla erime, yok olma. Mizah, bunun iç burkucu mizahıdır. Alaya uzanır sıkça. Şizofreni, keskin bir duyarlıkla tetikte, hiçbir şeyi kaçırmayan bir Sevim Burak gözü, aşırı yorum, daha aşırı yorumla, ölümcül bir müze anlatı içine sürüklüyor okuyanı. Bu burgaça yakalanmamak olanaksız, bundan etkilenmemek, hüzünlenmemek. Mumyalar müzesini birlikte geziyor ürpererek. Bunu özellikle biçimle ilgili olarak söylüyorum.


Altı öykü var bu devrimci yapıtta: Sedef Kakmalı Ev, Pencere, Yanık Saraylar, Büyük Kuş, Ah Ya Rab Yehova, Ölüm Saati.

Yitirilen şey bu öykülerde zamana ve uzama ilişkin bir yaşamsallık olmasaydı böyle etkili olmazdı bu öyküler. İnsan dediğimiz nesneleri yitirip bulmaya çok da kolay alışır. Ölüm bile bunun dışında kalmaz genellikle. Eh, çoğun da yitirdiğimiz şeylerin arkasında zamana, uzama ilişkin bir görü ve yitim duygusundan da habersiz kalırız. Bir sanatçı, ama özel, özgün bir yerlemin sanatçısı, beklenmedik biçimde bunu yakalar, buna aracılık eder. Bizde başka örnek var mıdır? Leyla Erbil bir ölçüde. Bilge Karasu, belki… Ya Sait Faik? İşte bu noktada, bu doğaçlama bir misyon (görev) gibi belirir. Yalvaçlığa yakın, kıyamet haberciliğine yakın bir bilicilik gibi durur.


Sevim Burak’ın duruşu bana böyle geldi. Çok genç öldü. Çok az şey yazdı. Ama o yazmaktan çok, bildiren seçilmiş kişi gibiydi (ya da bana öyle geldi). Fotoğrafında, gözlerini, kara iri, dolu gözlerini anımsıyorum.


Kendi coğrafyasına öylesine bağlı oldu ki, anlam öylesine kent düşüne bağlı kaldı ki (İstanbul) kaçmaktan, uzaklaşmaktan başka bir seçeneği yoktu. Yazısı dönüp dolaşıp bir şeye takıldı. Takınaklı bir yazı mı peki? Nostalji bir şeyleri açıklar mı? Sanmam. O yitirilmiş bir çok insanla (anne baba, büyükler, teyzeler, akrabalar, vb.), anıları, çağrışımlarıyla yüklü, dolmuş, kabarmış, ama boşalamamış, tüm bu insanları gündelik yaşama peyderpey sürüp de içini boşaltamamış, harcayamamış, eli böğründe kalakalmış bir tanık gibi, bilincinden akıtmış imgeleri. Öyküleri görmüş, ama okuyup tüketememiş, sonra bunca öyküyle ne yapacağını şaşırmış, kalmış, bir ucundan boşaltmış zembereği. Dilin önünü açmış, alttan süren, çizgiselliğe aykırı, çoğul bir dile yol vermiş.


Sözcükleri başka türlü dizebilir, yeniden kurgulayabilir miyiz? Ama ne yapsak, Burak’ın dile verdiği biçimle yaşam bu denli görünür, kendi olmazdı. O terk edilmişin, ezilmişin, çirkin olanın, yalnızlığını yazgı gibi yaşamak zorunda kalanın bize komik bile gelen dilini, yazı dili olarak önerebildi. Cesurdu yeterince. Öyle görünüyor. Tutanak tutup saptama çabasının, duvara saptanmış olanı çivileyip ilan etmenin de içyakıcı bir tutunamama çabasına işaret ettiği söylenebilir.


İç acıtan, burkan bir yazı Sevim Burak yazısı. Büyük savları yok aslında, öyle görünüyor.


Ah, ölüyorum, görüyorum bunu, ölmek istemiyorum ama.


Bu anlamda, gizli dehşet içeriğine de bir gönderme yapmam hak bilirlik olur. Yaşama, kıyım, ölüm, özkıyım yok oluş vurmuştur damgasını. Bu yalnızca Yahudi yaşamı için böyledir deyip de avutabilir miyiz kendimizi? Nereye değin?

***


Kocagöz, Samim; BE 2. Bu Da Geçti Yahu (1989)
Dünya yayınları, İkinci basım, Nisan 2004, İstanbul,  277s.

Bu baskıyı, yapıtlarının Dünya Yayınevince toplu basımına başlanmasını (ama sürdürülemeyişini) göremedi 5 Eylül 1993’te ölen Kocagöz.


Bugünlerde Literatür Yayınevi Samim Kocagöz yapıtlarını yeniden basıyor. Umarım eksiksiz bir baskı olur. Bir Armağan’la da taçlanır.

Anı türüne hiç sıcak bakamadım. Kocagöz’ün de sonlara doğru belirttiği gibi kimse kendini tüm iç/dış gerçekliğiyle anılarında yansıttığını savlayamaz. Böyle bir şey olsa bile bunu kendi açımdan anlamlı bir yazı deneyimi olarak görmem. Anı türü, bende, taşıdığı yazınsal niteliklerin düzeyince yankılanabilir. Bu yalnızca yazın dünyası için değil, politika, vb. dünyalarının insanları için de geçerlidir. Belki haksızlık yapıyorum ama anı türü bende güven duygusunu yok ediyor. Sahibinin kim olduğu önemli değil. Yazma biçimi olarak anıya ise bir şey demiyorum. Zevkle okurum. Bir gerçeği yakaladığımı düşünmeden…


Kocagöz kişiliğini bu anılarında sergiliyor. Kendine güvenen birisi… Alçakgönüllü. İnanç adamı. Kahramanlık peşine düşmemiş. Ama çiftçi olmasına karşın ondan geriye Ege’nin göçmen pamuk işçilerinin acıları kalmış. Onları belleğimize yerleştirmiş. Zamanına elinden geldiğince tanıklık etmiş. Türkiye’nin zamanının tini onun yapıtının aynasında azçok yansımış. Belki de kendilerini çok büyük sananlardan daha iyi hem. Ama göz ardı edilmiş, görülmemiş… Eğer Dünya Öykü Yarışması ödülü kazanmasaydı belli bir çevrede bu denli yer alabilir miydi, bilemiyorum.


Eleştirimize yönelttiği eleştiriyi son derece haklı ve doğru buluyorum. Doğru dürüst bir eleştirimizin yokluğunun yazımınımıza nasıl da zarar verdiğini, onun gelişmesini engellediğini görmemek için kör olmalı. Kapılar, kapıyı tutanlar var, tümü bu. Bugün yapılansa, belki biraz daha çoğu, bir toplama, derleme (envarter). Ama neyi topluyorsun ki. İçler acısı durumumuzu, şu anda elimde bir kitap var, o kanıtlıyor. Oğuz Atay’a Armağan… Bugün gereken kimse kusura bakması, eleştirel toplam, basımdır.

Samim Kocagöz Türk aydınlanmasının (şu yarım kalmış) bir parçası. Eleştirel tonuna karşın Kalpaklılar/Doludizgin, vb. neyi üstlendiğini gösteriyor.


Anılar’a 12 Mart’ta tutukluluk dönemini anlattığı Davutpaşa Anıları da ekli. İlgilisine önemli bilgiler sağlıyor kuşkusuz.
Bu anılar yapıtının ipuçlarını taşıyor mu? Yapıtlarına giriş sayılabilir mi? Işık tutuyor mu? Hem evet, hem hayır... Yapıt, bunun çok ötesinde.

Samim Kocagöz’ün yazınımızda doldurduğu boşluk varsa nedir? Benim görüşüm o Türk yazısının azımsanmaması gereken emekçilerinden biridir. Yazmak onda yaşama aracılık etmiştir.

***

Galeano, Eduardo; Biz Hayır Diyoruz (2008), Çev. Bülent Kale
Metis  yayınları, Birinci basım, Mart 2008, İstanbul,  195s.

Uruguaylı yazar, gazeteci Galeano’nun bu siyasal seçkisinden etkilenmemek olanaksız. Bu yazıların içeriğinden çok söylemi çarpıcıydı, vurucu ve anlamlıydı. Bütün yazılar önemli olmakla birlikte, ben burada iki yazıya özellikle işaret edeceğim ve onları hem yeniden okuyacağım, hem de başkalarına (özellikle gençlere) önereceğim: Çalışanların Hakları Arkeolojik Bir Konu Mu? (1999), Onlar Gibi Olmalı (1991).


Latin Amerika’nın ve aslında Dünyamızın acı öyküsünü yüansıtan bu kitaptan çarpıcı birkaç alıntı yapmakla yetineceğim, belki bir yerlerde işime yarar, belki okuyan biri olur da, vay canına, dedirtir.


“Yüksek yaşam düzeyindeki toplumlardan çok şey öğrenmeliyiz ama bu toplumlar bize aynı zamanda mesela ekonomik gelişmenin asla kendi başına bir hedefe dönüşmemesi gerektiğini de gösterirler, insanları her zaman daha özgür ve daha mutlu kılmadığını, bazen bizi eşyaların emrine koştuğunu gösterirler.” (1979, 35)


“Yazar kitap yazandır, der dokunduğunu parçalayan burjuva düşüncesi. Yaratıcı eylemlerin bölümlendirilmesi için, duvarlar çekmekte ve hendekler kazmakta uzmanlaşmış ideologlarımız vardır. Bize, buraya kadar roman olur, denir, şurası denemenin sınırıdır, oradan sonra şiir başlar.” (1980, 37)


“Cezaevi gibi işletilen ülkelerde duvarlarda yazılar ya da resimler ışıldamaz Duvar yoksulların matbaasıdır: Risk alarak, gizlice, bir anlığına, dünyanın unutulmuşlarına ve yoksullarına hizmet veren bir iletişim aracı.” (1980, 41)


“Halkın seviyesine ‘inmeyi’ reddeden güzelliğin tekelcileri ve halkla iletişim kurmak için bu seviyeye ‘inmeyi’ amaçlayan iyiniyetliler arasındaki polemiğin sahte olduğuna inanıyorum. İki taraf da aynı fikirde: Tepeden hareket ediyorlar ve bilmeyenleri küçük görüyorlar.” (1980, 44)


“Ama üslup bir alettir, melodi değil; yeni Latin Amerikan anlatısının gerçek kahramanları da zamirler ve sıfatlar değil, etten ve kemikten kadınlar ve adamlardır.” (1980, 48)


“Gerçekliği açıklamak onu kopye etmek anlamına gelmez. Gerçekliği kopye etmek ona ihanet etmek olur; özellikle de gerçekliğin, hayatta kalabilmek için yalan söylemeye zorlayan ve gündelik olarak şeylerin adlarıyla anılmasını yasaklayan bir sistem tarafından maskelendiği bizimki gibi ülkelerde. Gerçekliğin içine işleme yetisinde olanlar gerçekliği döllerler. Picasso’nun Guernica’sı gözlerimize bu küçük Bask kasabasının bombardımanının bütün fotoğraflarından daha fazla gerçeklik sunar. Fantastik bir anlatı, gerçekliği natüralist, gerçekliğe saygılı davranmaya çalışan bir öyküden daha iyi yansıtabilir.” (1980, 53)


“Yaratıcı hayal gücü, varsayılan sonsuzluğun bir vadesi olduğunu ve karşı yüzü olmayan yüz olmadığını açıklar.” (1980, 54)


“D’Amicis’in –faşizmin edebi peygamberi- dünyası karanlık bir dünya. Üç temel değeri var: aile, vatan ve bilgilerin düzenli bir özeti olarak eğitim. Çocuk Kalbi’nin karakterleri çocuktun ama oyun oynamazlar. Şakaları, eğlenceleri yoktur. Kahraman ve sıkıcıdırlar.” (1977, 75)


“Paul Nizan’ın o isabetli saptamasını düşünüyorum: ‘Dünyaya karşı bir suçlama olmayan tek bir büyük eser yoktur.’ Che’nin ölümüyle mükemmel bir biçimde doğrulanan hayatı, bütün büyük eserler gibi, dünyaya karşı, insanların çoğunluğunu insanların azınlığının yük hayvanına dönüştüren, ülkelerin çoğunluğunu ülkelerin azınlığının çıkarı için hizmetkarlığa ve sefalete mahmuk eden bir dünyaya, bizim dünyamıza karşı bir suçlamadır. Aynı zamanda bu dünyayı değiştirmeye atılmayan egoistlere, korkaklara ve konformistlere karşı da bir suçlamadır.


Çünkü Che’nin ölümü, şu andan itibaren, bu suçlamanın hakkını vermek zorundadır.” (1967, 97)
“Terleyen biri gibi şiddet üreten ve her ihtiyacı olduğunda devlet terörizmini uygulayan sistem, bitmeyen yalanlarına bahane olarak terörist şiddeti kullanmaktan çekinmiyor. Ama gözetlenen ve adaletten yoksun bir demokrasinin gerçek bir demokrasi olmadığını söyleyen biri terörizm suçu mu işlemiş olur? Onursuz bir barışın bastırılmış bir savaşa fazlasıyla benzediğini açıklayan biri şiddeti mi teşvik eder? Yüzün suçu aynaya yüklenebilir mi? .” (1987, 101)


“Demokrasi olduğu şey değildir, benzediği şeydir. Ambalaj kültürünün göbeğinde yaşıyoruz. Evlilik sözleşmesi aşktan daha önemli, cenaze ölümden, elbise bedenden, ayin tanrıdan daha önemli. Ambalaj kültürü içerikleri hor görüyor. Söylenen önemli, yapılan değil. Köleliğin Brezilya’da bir yüzyıldan beri olmadığı varsayılıyor ama Brezilyalı çalışanların üçte biri günde bir dolardan az kazanıyor ve sosyal piramit yukarıda beyaz, aşağıda siyah: En zenginler en beyazlar, en yoksullar en siyahlar. Köleliğin kaldırılmasından dört yıl sonra 1892’de, Brezilya hükümeti kökelikle ilgili bütün belgelerin, kitapların yakılmasını emretti, köle şirketlerinin bilançolarının, makbuzların, şartnamelerin, kararnamelerin ve her şeyin yakılmasını emretti, sanki kölelik hiç olmamış gibi.” (1987, 110)


Uzaklardaki kayıp köylerde ölen her ihtiyarın yanan bir kütüphane olduğunu söyleyenler çok doğru söylüyorlar. Kollektif belleğe miras kalan ve onu zenginleştiren halk kültürü sayesinde, biz Latin Amerikalılar bazı temel kimlik işaretlerimizi devam ettirebildik. Kopyacı ve verimsiz resmi kültür, egemen kültürün ahmak yankısı, bu işaretleri bilmiyor ya da onları tanıyınca hor görüyor. Hatta belki de daha derinde onlardan korkuyor: Bu işaretler onura, hayal gücüne ve iktidar sahiplerinin diğer düşmanlarına gönderme yapıyorlar.”(1987, 115)


“Halk kültürü doğası gereği, katılım kültürüdür: Doğası yüzünden, demokratiktir. Özellikle sözlü gelenekle aktarılır ama teknolojik gelişme verimli olabileceği alanları daralttıkça –meydanlar, kafeler, meyhaneler, köşebaşları, pazarlar- onu çoğaltmak ve yenilemek giderek zorlaşıyor. Oysa televizyon kapatır, ayırır, izole eder: Tek yönlü aktarır, verici makineden alıcı insana doğru dönüşü olmayan bir yolculuk sunar ve alıcı insan ithal heyecanları konserve sosis gibi tüketir.


Demokrasi düşmanı yapılara karşı mücadele, iktidarsızlık yapılarına karşı  mücadele, halkın yaratıcı enerjisini serbest bırakacak ve halkın görmesini ve görünmesini engelleyen gözlerdeki örümcek ağlarını kaldıracak özgürleştirici bir ulusal kültürün gelişiminden geçer. Bizim ülkelerimizde televizyonun yaydığı mesajlar, egemen kültürün üzerinde egemenlik kurduğu kültüre sattığı simgeler, bizi aşağılayan iktidarın simgeleri, bu özgürleştirici dediğimiz  kültüre pek katkıda bulunmaz. Ama yanlış anlaşılmayayım. Bu anlayış kendi başına televizyonun reddini içermiyor, yalnızca toplumsal olarak yasallaşmış bir uyuşturucu olarakm, düşünmemek için valyum olarak televizyonu reddediyor, nasıl Birleşik Devletler’den ya da diğer yabancı ülkelerden geliyor diye mesajlarının reddini de içermiyorsa....” (1987, 115)


Azgelişmişlik her şeyden önce bağımlı halkların kendi kafalarıyla düşünmelerini, kendi yürekleriyle hissetmelerini, kendi ayaklarıyla yürümelerini engellemek üzere kurulmuş bir iktidarsızlık yapısıdır.” (1987, 118)


“Şiddet sarmalı şiddet ve belirsizliği doğuruyor: acı, korku, hoşgörüsüzlük, nefret, delilik.” (2001, 125)


“İktidar nüfusu korumak için işkence yapmaz, onu korkutmak için yapar.” (2004, 133)


“Evrensel güç sisteminin, şu benim çocukluğumda kapitalizm denilen sistemin iki motorundan yalnızca biri çalışıyor. Hırsı teşvik ediciliği yok oldu, en azından el emeği için. Artık kimsenin çalışarak zengin olma çağına dair en ufak bir umudu bile yok. Şimdi o iki motor korku ve korku: işini kaybetme korkusu, iş bulamama korkusu, açlık korkusu, işsizlik korkusu.” (2004, 147)


 “Demokraside kim yönetir, kimsenin oy vermediği büyük sermayelerin uluslar arası görevlileri mi?” (2005, 144)


“’Silahları şeytan doldurur.’ Bu atasözü yanılmıyor. Tanrı bu kadar sikindirik olamaz. Silahları dolduranın Şeytan olması gerek ya da en azından kitle imha silahlarını, gerçek olanları, Irak’ın sahip olmadıklarını, dünyayı havaya uçuranları:
-kamuoyu fabrikalarının yalan bombardımanlarını,


-tüketim toplumunun iklimi çileden çıkartan, havayı kokuşturan kimyasal silahlarını,


-korku fabrikalarının bizi kabul edilemez olanı kabul etmeye zorlayan ve onursuzluğu kaçınılmaz kadere dönüştüren zehirli gazlarını,

-devlet şefi kategorisine yükseltilmiş seri katillerin ölümcül dokunulmazlığını,


-ve aynı anda hem yoksulluğu hem de yoksulluğa karşı nutukları kat kat arttıran ve aynı zamanda hem antipersonal mayın hem de protez bacak satan ve gökyüzünden mahvettikleri ülkelerin üzerine hem füzeler hem de yeniden inşa kontratları savuran büyük güçlerin iki ucu keskin kılıçlarını….” (2005, 148)


 “İstisnasız bütün ilk anayasalar, kadınları, yerlileri, siyahları ve yoksulları dışarıda bıraktılar.” (2006, 153)


“Yurtseverlik, bugüne bugün baskın ulusların bir ayrıcalığıdır.


Ezilen uluslar uyguladıklarında yurtseverlik popülizm ya da  terörizm şüphesi altına girer ya da basitçe en ufak bir ilgiye bile değmez.” (2006, 157)


“Genel olarak, kendisinden habersiz olan bizim ülkelerimiz, kendi tarihlerinden de habersizler. Yenisömürgeci statü, köle kendisine sahibinin gözleriyle baksın diye köleyi tarihten koparıyor. Tarih bize bir mumya gösterilir gibi, tanıdığımız,  sevdiğimiz ve acısını çektiğimiz gerçeklikten çok uzak, zamandan kopmuş tarihler ve veriler olarak öğretilir: Bize geçmişin elitizm ve ırkçılıkla biçimlenmiş bir versiyonu sunulur. Olabileceğimizden habersiz olalım diye olduğumuz şey bizden gizlenir ve bize yalan söylenir.” (1987, 163)

“Kurtarılmış yerli itaat ettirilmiş yerlidir. Yerli yok edilinceye kadar itaat ettirilir: Kendinden boşaltılınca o artık bir yerli olmayandır ve hiç kimsedir.” (1992, 172)


“Bir zaman önce, İspanyol din adamı Ignacio Ellacuria bana şu Amerika’nın keşfi hikayesinin ona saçma geldiğini söyledi. Zalimin keşfetme yeteneği yoktur, dedi:


‘Zalimi keyfeden mazlumdur.’


O, zalimin kendisini bile keşfedemeyeceğine inanıyordu. Zalimin hakiki gerçekliği yalnızca mazlumun olduğu yerden görülebilirdi.

Ignacio Ellacuria kurşunlarla tarandı, bu affedilmez ifşa yeteneğine inandığı ve kehanet gücündeki inancının risklerini paylaştığı için.

Onu öldüren El Salvador’lu askerler mi, yoksa kendisini açık eden bakışa tahammül edemeyen sistem mi.” (1992, 181)


Hayat, sen başka planlar yapmakla meşgulken başına gelenlerdir, diyordu John Lennon.” (2004, 133)


“Söyledikleri ve sustuklarıyla, egemen kültür yoksulların yoksulluğunun zenginlerin zenginliğinin bir sonucu olmadığı yalanını söyler, bu kimsenin suçu değildir, bir keçinin kulağından çıkmıştır ya da yoksulları tembel ve eşek yapan Tanrı’nın işidir.” (1988, 193)


“Bu dünya tablosunda, biz insan sözünün tarafsızlığına hayır diyoruz. Çevremizde gerçekleşen gündelik çarmıha germeler karşısında bizi elimizi yıkamaya davet edenlere hayır diyoruz. Aynada kendini izleyen ilgisiz, soğuk bir sanatın sıkıcı cazibesi karşısında sıcak bir sanatı tercih ediyoruz; insanın dünyadaki macerasını kutsayan ve ona katılan, umutsuzca aşık ve kavgacı bir sanatı tercih ediyoruz. Eğer adil olmasaydı güzellik güzel olur muydu? Güzelliğin ve adaletin birbirinden koparılmasına hayır diyoruz, çünkü bu ikisinin güçlü ve verimli kucaklaşmasına evet diyoruz.” (2004, 133)

***


Sarup, Madan; Post-yapısalcılık ve Postmodernizm (1988), Çev. Abdülbaki Güçlü
Bilim ve Sanat yayınları, İkinci basım, 2004, Ankara, 278s.

Bu olağanüstü kitabın hakkını verebilir miyim bilmiyorum. Bütün öğrencilerin okuması gereken, aydınlık, saydam, pırıl pırıl bir kitap… Önemi, ele aldığı konuların anlaşılmazlık maskesini alaşağı etmesinden geliyor. Sevgiyle, yetkinlikle, bilgiyle yazıldığı belli… Ve bir başka olağanüstü yanı da, eşsiz bir çevirmenin elinde Türkçe’de soluk alıp vermesi. Abdülbaki Güçlü adını bir kenara ve belleğime yazıyorum. Bilim ve felsefe dilinin oluşturulmasında böyle insanlara gereksinim var işte. Çünkü Türkçeyi geliştiriyor bu insanlar…


Elimden geldiğince özetleyeceğim. Sarup’un hemen hemen tüm görüşlerine katılıyor, benimsiyorum. Çok öğretici bir okuma oldu benim açımdan.


Birçok konu var ki, onları artık doğru yerde, doğru ilintiler içerisinde görebiliyorum.


Madan Sarup (1930-1993) Pencap doğumlu. İngiltere’de eğitim gördü. Londra Üniversitesi Goldsmiths College’de öğretim görevlisi oldu (Eğitim Sosyolojisi). Felsefenin yaşama inmesi hareketine destek vermesi anlamlı. Marksistti. Postyapısalcı katkıyı göz ardı etmedi.

Bu kitabın özgün adı: An Introductory Guide to Post-structuralism and Postmodernism (1988). Bakıma alınan Sita’ya sunulmuş. Sita kim?

http://www.okimdir.com/biyografi/bernie-ecclestone.jpg  http://www.okimdir.com/biyografi/necmettin-cevheri.jpg 

Giriş

Yapısalcılık ve post-yapısalcılık ilişkisine değinen Sarup, ortak özellikleri eleştiri olan bu düşüncelerin, işe özne’yle başladıklarını (özne eleştirisi) belirtiyor öncelikle. Descartes’la doruğa çıkarılmış özne: ‘Düşünüyorum, öyleyse varım.’ Levi-Strauss, insan öznesi için ‘felsefenin şımarık veleti’ deyimini kullanmış, bu çok anlamlı.


Marksçılığın yeniden okunması (örn. Althusser), yapısalcılığın geliştirilmesine ivme kazandırmıştır (70’lere değin). Althusser tarihsel öznenin altını yeterince derin oyarken, Foucault gibi post-yapısalcılar doğrudan bireysel özneyi yapısöküme (deconstruct) uğratmışlardır. Özneye yapısöküm uygulanması demek, Foucault, Derrida vb. için bir özne kuramından yoksunluk demek aynı zamanda.

Özne’nin yanı sıra, tarihselcilik de bu yıkıcı eleştiriden payını almakta gecikmeyecektir.

Ee, arkasından anlamın yapısökümü gelir kaçınılmaz olarak. Gösterilen bastırılmış, gösteren öne çıkmıştır, yani anlatı her şey olmuştur bir bakıma.


Dördüncü eleştiri, felsefe eleştirisidir.

Yapısalcılık, doğruluğu metnin ‘arkasında’ ya da ‘içinde’ görürken, post-yapısalcılık okuyucu ile metnin karşılıklı etkileşimini üretkenlik olarak (bir tür okuma performansı) görürler. Post-yapısalcılık durağan gösterge birliğine (Saussure) son derece eleştirel bakmaktadır. Gösterilenden gösterene doğru bir odak kaymasıdır sözkonusu olan. “Özetle, post-yapısalcılık bir metafizik eleştirisi, yani nedensellik, özdeşlik, özne ve doğruluk kavramlarının eleştirisi olarak karşımıza çıkmaktadır.” (13)

Lacan ve Psikanaliz

Lacan’ın eşsiz başarısı görüngübilim ile yapısalcılığı kaynaştırmasındadır. Hegel ve Heidegger  düşüncelerinden etkilenmiştir. Görüngübilim ısrarla özgür benlik ‘özne) üzerinde dururken, yapısalcılık dilin sınırları içinde kalmayı yeğler. Lacan yapısalcılığı kullanır ama asla özneyi reddetmez. Ayrıca anlamsal bir yorumsama geleneğine de bağlıdır. Ama yorumlama edimimizde genellikle varsayımlarımızı gerçeğe dayatırız (Psikanalizde olduğu gibi).


Onun yapıtının en önemli özelliği ‘biyoloji karşıtlığı’dır. Örneğin delilik organizmacı yaklaşımlarla açıklanamaz, bir söylemdir Lacan’a göre. Yani yorumlanması gereken bir iletişim çabasıdır. Biyoloji hep insan öznesince yorumlanıp dilce kırılarak yansıtılır; öyleyse dilden önce ‘beden’ diye bir şey yoktur. Geçerli alan, simgeler alanıdır.


Davranışçı (Pavlov, Skinner,vb.), Amerikan ego psikologlarını (Fromm, Horney, vb.) eleştirir. Onun nesnellik arayışı matematik ve şiirle ilgilidir daha çok. Freud’a asla dönmemiştir. Ona göre, psikanalist bilinçdışının diliyle alıştırma yapmalı, bilinçdışıyla ilişkiye geçmelidir.

Lacan’a göre, çocuk önce annesinden gerçeğe, sonra da dile döner. Ben, ilkkez ayna aşamasında ortaya çıkar. Yabancılaşma ile özne arasındaki tüm diyalektik bu aşamada canlanır. Aynada kendini tanıma üç aşamalıdır. 1) Aynada kendini yetişkinle birlikte gören çocuk iki görüntüyü karıştırır. Lacan için de Oedipus Karmaşası, doğal yaşamdan kültürel yaşama, yasaya, dile, toplumsal örgütlenmeye geçişin insanlaşma eksenini oluşturur. Çocuğun annede ilk algıladığı, onda eksik olan şeydir (phallus) ve bunu tamamlamayı arzular. Bu evrede çocuk bir özne değil; bir ‘eksik’lik, bir ‘hiç’tir. 2) Görüntü kavramına ulaşan çocuk aynadakinin gerçek olmadığını anlar. Baba devreye girer, çocuğu arzu nesnesinden ve fallustan yoksun bırakır. (Baba yasası.) 3) Aynadakinin yalnızca görüntüsü değil, kendininin imgesi olduğunu, Başkasının imgesinden de farklı olduğunu kavrar. Babayla özdeşleşilir. Baba fallusu anneye sunmuş, çocuk annesinde eksik olan tamamlayamayacağını kabul etmiştir. Simgesel bir iğdiş etme durumudur bu. “Kişinin ancak tam anlamıyla kendisi olduğunda ödenebilecek bedeldir bu.” (20) Unutmamalı, Lacan için Oedipus genetik psikolojideki bir evreye denk gelmez. Özneyi, adıyla birlikte özgürleştirir. Lacan, Freud’u dilbilim ve antropolojinin sağladığı geniş çerçeve içerisinde yeniden düşünmüştür. Ama ona göre dil bilinçdışını yaratmış, yol açmış ve onun kaçınılmaz koşulu olmuştur. Tıpkı bilinçli söylem gibi bilinçdışı söylem de, söylüyormuş gibi göründükleri şeyden başka bir şey söylerler. Dil düzenekleri (eğretileme-metaphor, düzdeğişmece-metonymy) aynen kullanılır.

Dil anlamdan bağımsızdır, çünkü söylenenden bambaşka bir şeyi anlamlarız. Gösteren özerktir.


Dilden bağımsız özne yoktur. Gündelik dilin içine gömülmüş durumdayız. Bundan kurtulamayız ve üstdil diye bir şey yoktur. Başkalarına ulaşmamızın biricik aracı dildir. Psikozlu kimse dilin ne olduğunu bilmeyen kimsedir.


Lacan’a göre, Saussure’un durağan ilişkilendirmesinin tersine, “anlam, bir anlamlama zinciri boyunca gerçekleşen yerdeğiştirmelerin bir sonucu olarak yalnızca söylem içerisinde ortaya çıkar (…) Dilin temsili olmayan değergesi nedeniyle gösterilen her zaman için gelip geçici olacaktır.” (22) Bir gösteren her zaman başka bir göstereni gösterir. Her sözcük eğretilemedir. Gösterenden gösterilen kayma’dan sözedilebilir. Hiçbir tümce tamamen doymuş değildir.


Kendimizi gördüğümüzde yalnızca bir bakış görürüz. Ne olduğumuza bir türlü yaklaşamayız bile. Buna ‘düşünümün sonsuzluğu’ denebilir. Bir ikinci Lacanik terim, tanı(n)manın diyalektiği. Ne olduğumuzu başkalarının tepkilerinden çıkarırız. Bağdaşık imge olanaksızdır. Her zaman bir boşluk, bir gedik, yanlış bir tanı(n)ma olasıdır. Ayna imgesi arkadan öne doğrudur. Durağan bir ego anlayışı (Horney, Fromm) yanılsamadır. Tıpkı Sartre’da (Varlık ve Hiçlik) olduğu gibi: bilinç kendini  kavrayamaz. Düşünüm, her zaman özneyi nesneleştirir. Lacan’a göre, özniteliklerimizden (attribute) herhangi biri değiliz. Temelden bir doğru olanaksızdır. Tasarımı dışında özne yoktur ama, hiçbir tasarım da bizi bütünüyle kuşatamaz. Kendi kendim için bir serüvenim. Hiçbir betim yetmez. Kimlik başkasının tanımasına bağlıdır (Efendi/Köle; Hegel). “Lacan hiçbir zaman başkasının bilincine tam anlamıyla giremeyeceğimizden, öznelerarasılığın (intersubjectivity) da asla tamamen edinilemeyeceğini öne sürer. Karşılıklı tam bir anlama kısmen de olsa olanaklı değildir.” (27) Bu durum sevgiyi araçsallaştırır. Kişi özne olduğu sürece başkası nesnedir (Bkz. Sartre.) Bu varlıkbilgisine taşır bizi. “Bütünlüğe hepimizin ihtiyacı var, hepimiz bir birlik durumunu özlüyoruz; ama tamlığa ya da doluluğa (plenitude) erişmek manatıksal olarak bir olanaksızlıktır.” (27)


Freud’a göre ego, anne baba (aile özyapıları) ile biçimlenir. Freud ego’nun bir yanılsama olduğunu asla söylemez. Oysa Lacan, tersine özdeşleşmenin bizi kendimizden uzaklaştırdığı kanısındadır. Ona göre Freud toplumsal boyutu ıskalar. Çünkü ta başından itibaren özne-özne ilişkisi işin içindedir.


Freud’a göre psikanaliz, ego uyumuna dürtüyü de katarak kaynaştırır (sağaltım). Bilinçdışının korkutucu bir yüzü vardır onda. Oysa Lacan’da bilinçdışı, doğruluk ve sahicilik yuvasıdır. Buna karşın bilinçdışı bilgi nesnesi olamayacak, ego ise kendisini hep yansıtacağından kendini ayrımsayamayacaktır. Bilinçdışı tözel (Freud’da olduğu gibi) bir kavram değildir, doğuştan, içgüdüsel olamaz. Yaptığımız her şeye içkindir (örtük). Ama ne zaman onu kavramaya kalksak, elimizden kayar gider (yitiririz). Bu onu bilmeye çalışmanın önemsiz olduğunu kanıtlamaz.


Freud’da süreç şöyle işler., doyum nesnesi yadsındığında yaşam zorlaşır, gerçekle bağımız kopar, sanrılarımız artar. Bilinçdışı birincil süreç (usdışı) baskındır. Ama çok geçmeden, Gerçeklik ilkesi devreye girer. Ego devrededir (İkincil süreç) artık. Lacan bunu eleştirir. İkincil süreç (ussal düşünce) Freud’un düşündüğünden çok daha birincildir. Örneğin, düş yalnızca resimli bir tasarım değildir. İmgesellik öne çıksa da, ‘her düş gerçek bir metin’dir.


Freud’un tersine Lacan’da doğuştan gelen bir insan doğası yoktur. Doğa, orada duran, dışarıdaki gerçektir, kendisi olarak kavranamaz (Kant). Çünkü dille dolayımlanır. Trajedimiz kültürel boyutla ilgili olmayıp (Freud) sonsuza değin sürecek olan bütünlükten yoksun olmamızla ilgilidir.


Freud’da Oedipus’un çalışması: 1) Oral dönemde, bebek cinselliğinde ayrışmamış, istek dolu düşlemler sözkonusudur. 2)Anal/Sadist dönemde boyun eğme ve hükmetme birlikte işler. 3)Fallik dönemde, çocuk alttan alta anneyi ister, iğdiş edilme tedirginliği yaşar, korku geliştirir (Babadan duyulan korkunun içe yansıtılması). Lacan’sa ‘Babanın Adı’ anlayışını dilin kütüğüne işler. Bu, ‘Yasa’dır. Soyad çocuğa aktarılarak kimliksizlik giderilir. Freud’un Oedipal aşamaları Lacan’la birlikte simgesel düzeye taşınır. Artık penis değil, fallus’tur sözkonusu olan.


Penis cinsiyetçi bir içerik taşır ama, fallus iki cins için de iktidar simgeler. Bütün düşlemlerimiz, hangi cinsiyeti taşıyor olursak olalım, bütünlüğe erişme arzumuzun simgesel bir tasarımıdır. Kendi ya da başkalarının fallusuna sahip olsaydık bütünselliğe ulaşmış sayabilirdik kendimizi. Eğilimimiz budur. “Başka türlü söylersek, fallus Başkası ile eksiksiz bir birleşmeye duyduğumuz temeldeki arzunun bir gösterenidir. Fallus doluluğu imler; yokluğunu çektiğimiz bütünlüğün gösterenidir o.” (31)


Freud için ussal söylem olanaklıdır. Lacan içinse bilinçdışını söylem oluşturur. Bu nedenle dil ile arzu birbiriyle yakından ilintilidir. Lacanik arzu, cinsel güçten çok bütünleşme dönük varlıkbilgisel bir çabadır. “Arzu olmasını istediğimizin düzdeğişmece yoluyla adlandırılmasıdır.”(31,Lacan)


Kendilik bilinci biyolojik kendiliğin dışında gelişir. Bu organik bir eksikliğe konu olmadan olanaklı olmaz. Eksiklik bir şeyin ihtiyacını duyan bir varlık olarak kendimizin farkına varmamızı sağlar. Eksiği gidermek için nesneye yönelişimiz arzudur. Belli bir şeyi değil, başkasının arzusunu arzuladığımızda insan oluruz. Her arzu yadsınabilir ve yine de yaşamını sürdürür (Hegel).


Lacan’ın arzusu Hegel kaynaklıdır. Hegel7e göre, kişi daldığı şeyce emilir. Bu başkalık, Arzu’dur. Deneyimlenen arzuyla birlikte bilince çıkarılan arzu (öteki) kendinin bilincini doğurur. Birey arzusunu dışavurmak için Ben sözcüğünü kullanır. Arzuyla kaygılanan birey, eyler (eyleme yönelir.) Eylem arzuyu doyurmaya çalışır, bunu ‘olumsuzlama’ yoluyla yapar, yani arzulanan nesneyi yok ederek ya da dönüştürerek. Tüm eylemler birer değilleyici’dir. Gerçek içselleştirilir, özümsenir, ben yapılır. “Arzulayan ‘Ben’, arzulanan ‘Ben olmayan’ı yok etme, dönüştürüp kendine benzetme yoluyla Arzu’yu doyuran olumsuzlayıcı bir eylemle gerçek bir olumlu içerik kazanan bir boşluktur.” (33) Arzu boşluğun su yüzüne çıkması ya da yokluğun buradalığı. “Arzu her zaman başka bir arzuya, başka bir açgözlü boşluğa, hep başka bir ‘Ben’e yönelir. Arzu, yalnızca başka bir bedeni arzulamakla yetinmiyor, aynı zamanda o başkasının arzusunu da arzuluyorsa insancadır.’ (33) Bu evrensel ölçekte yaşam ile ölüm arasındaki kavgadan ibarettir. Yaşam yeglenir her zaman ve hasımlardan biri diğerini kabullenir. Kendisi tanımasa da Efendi ötekidir. Efendi çelişir. Efendisi için çalışan köle kendisini dönüştürür. Özgürlük alanı açar. Dolayısıyıla gelecek ve tarih, Efendinin değil Kölenin olacaktır. Köle dünyayı değiştirirken kendini de değiştirir. İnsan ya Efendi ya Köledir, ama doğuştan Efendi ya da köle değildir. Tıpkı bütünlüğün kendisi gibi, özdeşlik ve olumsuzlama da yalnızca bir ve aynı varlığın bütünleyici görünümleridir.


Tikellik bireysel eyleme karşılık gelir. Tümellikse toplumsal yanına. “Ancak toplum içerisinde, insanın tikelliğinin tümel bir biçimde tanınmasıyla bireysellik kendini gerçekleştirip açığa vurur.” (36) Hegel’e göre, tarih, kendi tikellikleri içerisinde tikel, bireysel, kişisel değerlerin her birinin tümüyle tanınmasıyla, devlet ve toplumun biçimlenmesiyle gelişecektir.


Lacan Hegel’i nasıl yorumlar? İstek, her zaman kendine özgü biyolojik bir değer taşısa da, arzu asla istek ile eşdeğer tutulamaz. İhtiyaç, istek, arzu… bu üç kategori birbiriyle nasıl ilişkilidir? İstek arzuyu ortaya çıkaran bir aracıdır, ama bunu her zaman dolaylı olarak yapar. Arzu gerçekte Başkası’nı arzulamaktır, ancak bu iyi yorumlanmalıdır. “Başkalarının bizi biricik tikelliğimizden dolayı sevdiğinden asla emin olamayız.” (38) Lacan’ın özne kuramında, öykü doğumla başlar, bedenin bölgeselleştirilmesi aracılığıyla ayna aşaması gelir, en sonunda dile ve Oedipus Komplaksi’ne ulaşılır. Bu anlatının her bir aşaması bir biçimde ‘ben’in yitirmesi’ ya da ‘ben’in yoksunluğu’ doğrultusunda kavranır.


Sevgi bizim ilk doğamızı (çift cinslilik, cenin)yeniden bütünler, iki ayrı varlığı birleştirir. Bu doğumdan önceki ilk cinsellik belirtisine kadar olan bütünlüğün yitirilişidir.


Özne ikinci kez, doğumdan hemen sonra yitirir, ama belli bir dilin kazanılmasını da önceler. Oedipus Kompleksi öncesinde bölgeselleştirme, denilen şey. Çocuk doğumdan sonra kendisiyle annesini ayırmaz. Libido yerleşik, önceden belirli yolları izlemek zorunda bırakılır. Özne kendi libido akışıyla doğal bağlantısını yitirir, kültürün ‘ayıp ekonomisi’nin baskısı karşısında yenik düşer.

Özdeşlik ve ikilikçe bastırılmış özne, imgeyi kavrar. Simgesel düzenden öncedir bu. Ayna aşaması. (18 ay-6 yaş arası). Özne kendisini (Başkası olarak Kendisini) ve Başkasını kavramaya başlar. Bu yabancılaşma anıdır aslında, yanlış tanımadır. Özne bir karmaşa içindedir. Aynadaki imgesiyle buluşur (Da:geldi), ondan nefret eder (Fort:gitti). Karmaşa, gitgel Dil’le sona erer. Dürtülerle ilgili bu eksiksiz kopuşu ‘aphanisis’ olarak adlandırır Lacan, yani ‘hazyitimi’.


Öznenin simgesel bir düzen içinde ortaya çıkışı ve arzunun törenle işe başlamasıyla birlikte bilinçdışı da oluşmaya başlar. Arzu ideal tasarımlara yönelmiştir, ama onlara ulaşmayı beceremez. ‘Hep başkalarının sevgisi beklenecektir.’ Öyleyse, temelde Arzu narsist bir edimdir. “Nesneye duyulan sevgi, yitirilen tamlığı sürekli araştırmaktan öte bir şey değildir.”(41) Oedipus dilsel bir konu olarak kavramlaştırılır. Örneğin, ensest tabusu, baba, anne gibi dilsel kategorilere başvurulmadan anlatılamaz. Anne, baba gösterenleri öznenin tarihi içinde geniş simgesel alanları düzenleyerek, Babanın adı diye adlandırılıp tek bir bütün olarak tanımlanır. Freud’unkinden farklı bir cinsel farklılaşma açımlamasıdır bu. Penis yerini fallus’a bırakmıştır. Fallus, yoksunluğun karşıtıı olan tüm değerleri göstermek için kullanılır. Bu noktada fallus ikili bir anlam edinir: bir yandan öznenin oluşumunda bundan ayrı düşene işaret ederken, öte yandan kültürel temsilin işareti olur. Hem yitirilen, hem kazanılanın gösterenidir.


Öznenin kendi kimliğini bulduğu söylem her zaman Başkalarının söylemidir. Simgesel bir düzendir bu söylem. Önemli bir bölümü cinsel ayrım tarafından yönlendirilir, bu da günlük edimlerimizde fallusmerkezli (phallocentricity) bir bilinç taşımamıza önayak olur.

Öznelik bir öz değil, ilişkiler kümesidir kolayca anlaşılacağı üzere. Öznellik, bir anlamlama dizgesine etkinlik kazandırmakla oluşur. “Öyleyse söylem, özneyi üreten, varolan kurulu düzeni koruyan bir aracıdır.” (42)


Oedipus, çocuğun simgesel dünyaya girişinin habercisi. “Dilin yasaları ve toplum; çocuğun, babanın adını ve onun ‘hayır’ yanıtlarını ister istemez kabullendiği bir yuvada oturması anlamına gelir.”(44) Lacancı simgesel düzen tasarımı, libido çözümlemesi ile dilsel kategoriler arasında bir karşılıklı geçişler yaratabilme denemesidir. Bir kavramsal çerçeve, kodlamayı aşan bir şema yaratılabilir böylelikle.

Özne dille belirlenir, bilinçdışı Başkası’nın söylemidir. Geleneksel bakış açılarına oldukça ters düşen bir yargıdır bu. Yani dili bilinçle özdeşleştiren yaklaşımlara.

Lacan yaklaşımı Levi-Strauss’un tüm toplumların temelini oluşturduğunu düşündüğü ‘ensest’ tabusuyla yakından ilgilidir. Onun bu savı kullanması, tartışmanın ‘Babanın Yasası’ çerçevesinde döneceğini gösterir. Bu nedenle evrensel geçerlilik savı taşır ve tarihsel olarak konumlandırılamaz.

Feminizm Lacan’a çokyönlü yaklaşmıştır. Örneğin İrigaray, fallusmerkezli Lacan yorumunun Baba Yasasına göre yapılandığını, dişiliğin, yoksunluğun sonucu ataerkil terimler içinde kalarak tanımlandığını belirtir. Öznenin yapılanmasında, aynanın neden ‘düzayna’ olduğu sorusu da anlamlı gerçekten. Belli ki Lacan’ı daha çok Feministler didiklemişler.

Derrida ve Yapısöküm

Heidegger’e göre hiçbir anlamlama yetisi varlığa yetmez, onu tüketemez. Önseldir çünkü, bütünüyle anlamı aşar. “Varlık, bütün gösterenleri gösteren sonul bir gösterilen, ‘aşkın gösterilen’dir.” (52) Derrida için de gösterge bir ayrımlaşma yapısıdır, bir yarısı her zaman ‘orada bulunmaz’, diğer yarısı da her zaman ‘kendisi değildir’. Gösteren ve gösterilenler sürekli yeni bireşimler (combination)  içinde bulunarak birbirlerinden kopar, bir araya gelirler. Saussure’cü gösterge örnekçesi yetersizdir. Gösterenle gösterilen arasında değişmez bir ayrım yoktur. Herhangi bir göstergeyi okuduğumuzda anlamı bizim içi apaçık değildir. Onlar yokluğu gösterirler, anlamları yoktur. Anlam sürekli olarak bir gösterenler zinciri boyunca devinir, asla kesin ‘yerlem’inden emin olamayız, ‘çünkü anlam asla tek bir göstergeye dayanmaz.’ Göstergenin yapısı bir başkasının izince, sonsuza değin yoklukla eşdeğen olan başkası tarafından belirlenir. “Bir gösterge bir göstergeye yol açar/gönderir” (53), gösteren gösterilen olur. Gösterge ‘başlangıç’ı ‘son’a bağlayan türdeş bir birim olarak ele alınamaz. “Asla görünmeyen, ancak başka bir göstergenin izinde konaklayabilen gösterge üzerine, ‘söküme almak’ gibi bir yordama bağlı kalınarak çalışılmalıdır.” (53) Üstelik gösterge zamanın da türevidir, işlevsel değişkeni ya da. Sonuçta, anlam kendisine özdeş değildir, çünkü gösterge birbirine benzemeyen başka başka bağlamlarda geçer.


Derrida, başka Husserl olmak üzere ‘dolaysız bir kesinlik alanı’ bulunduğu varsayımına dayalı düşüncelerle kavgalıydı. Birçok kuram başlangıç ve köklerini ‘bulunuş’ düşüncesinden alır (‘bulunuş metafiziği’). Ama Derrida ‘bulunuş’ olanağını reddeder, taşları oynatır yerinden. ‘Burada’ ve ‘şimdi’ bulunuşumuz anlayışına dayalı olguculuk ve görüngübilimin karabasanına dönüşür Derride eleştirisi. Husserl’in tersine gösterme, asla yanlışa düşmeden başarılı bir biçimde anlatmadan ayrılamaz. ‘Kendilerinden bütünüyle ayrı bir şeye göndermede bulunamazlar’. Yani, koşulsuz ‘bulunuş’ olanaksızdır. Bulunuş varsayımına dayalı düşünce, konuşmaya yazı önünde hep öncelik vermiştir. Çünkü konuşma bulunuşa daha yakındır, çünkü belli bir dolaysızlık bildirir. Anlam konuşmaya içkin, dolayısıyla özbilinci doğurabilir, sanki ortak paylaşılan bir bulunuş gerekçesi duygusu yaratır. Derrida’ya göre sesmerkezcilik, ‘bulunuş’un kaçınılmaz sonucudur bu nedenle. İşte yapılması gereken bulunuş metafiziğinin örtüsünü kaldırmak, konuşma ile yazı arasındaki karşıtlığı yapısöküme uğratmak(tır). Bu noktada Saussure eleştirisi beklenir kuşkusuz. Aynı zamanda Jakobson, Levi-Strauss ve diğer yapısalcılar. Sesmerkezcilik, evrende ilk ve son şey olarak Us’u, Söz’ü, Kutsal Zihin’i ve bilincin bütünüyle bulunuşunu gören sözmerkezcilikle yakından ilgilidir. Derrida’nın temel ilgi alanı ‘anlam aracısı olarak görünen konuşmanın ayrıcalıklı konumu karşısında kendisine anlatımın yalnızca bir türevi olarak bakılan yazının göz ardı edilmesi olgusu’ olmuştur böylelikle. Batı felsefesi hep konuşma üstüne yoğunlaşmış, sesin üstünlüğü konusunda ısrar etmiştir. Sesin görüngübilimsel yapısı, bulunuşun önemli bir kanıtı olarak benimsenmiştir. Batı felsefesi ses merkezli olduğunca sözmerkezlidir. Özlemi duyulan şey ‘aşkın gösteren’le ‘aşkın gösterilen’ dengesini sağlayacak bir Düzen. İdea, Madde, Dünya Tini, Tanrı, vb. Şeyler türeyişlerine bağlı bir telos doğrultusunda kavranabilmek için, anlamları belli bir anlam sıradüzenine (hiyerarşi) oturtularak düzenlenir. Anlaşılan tüm metafizik bir ilk ilkeye dayanmaktadır. Ve ilk ilkeler çoğunluk bu ilkelerin dışladıklarıyla, diğer kavramlara ilişkin bir ‘karşıtlık’ yoluyla tanımlanırlar. Bu ilişki ve karşıtlık (kavram çiftleri) her zaman yapısöküme uğratılabilir. Tüm metafiziklerde içerilen karşıtlıkların asla değişmeyen göndermesi ‘buradanın burada olması’. Derrida’ya göre belli başlı ikili karşıtlıklar şunlar: gösteren/gösterilen, duyulur/düşünülür, konuşma/yazı, söz(parole)/dil(longue), artzamanlı/eşzamanlı, uzam/zaman, edilgenlik/etkenlik. İkili karşıtlıklar bir şeyi görmenin bir yolunu sunarlar, ideolojilerin yaptığı şeydir bu.


Derrida’ya göre, özgün, bütüncül, kendisine ek yapılamayacak bir doğa olanaksız. Tersine doğa, kendisine sürekli yeni şeyler eklenmeden varolamayan, kendisine hep yeni şeylerin eklendiği bir varoluştur. Metafiziğin dili güvensiz ama kaçınılmazdır da. Yapısalcılığa eleştiri üç nokotada toplanabilir: 1) Genel yasaların olup olmadığı kuşkuludur, 2) Nesnel tanımların olanaklılığı kuşkuludur (Özne/nesne karşıtlığı tartışmalıdır), 3) Karşıtlıklarda yer alan her terim diğerinin suçortağıdır. Levi-Strauss eleştirisi, Saussure, Rousseau eleştirisine benzer. Eldeki terimlerden yalnızca biri sonul olabilseydi, gösteren gösterilenden ayrılabilirdi. Bu yoksa, geriye kalan sonsuz bir anlamlama oyunu’dur. Yazının böyle geniş ölçüde bastırılışı (Sözün önünde) Saussure’ün önerdiği yöntembilgisiyle ilgilidir. Oysa Derrida için, yazı dilin önkoşulu olduğundan, konuşmanın da önsel koşuludur. Özgür bir oyundur, ‘bütün iletişim dizgelerinde bulunan kararverilemezlik (undecidabilitiy) öğesidir.’ “Yazı her zaman belli bir ize dayalı olarak duran yapının adıdır.”(65)
Freud’un yazıdan alınan örnekçelere başvurması rastlantı değildir bu nedenle. “Derrida’nın Freudcu psikanalize başlıca ilgisi, bu yöntemin bize metinleri şifresini çözmeyi  ve kullanmayı öğretmesi temelinde anlatılabilir.” (67) Herhangi bir metine yaklaştığında, Derrida’nın yaptığı; ‘metnin kendisi için kurduğu yasaları ilk çiğnediği bölümceyi hemen oracıkta belirleyip, hemen o an incelemeye almak. İşte o zaman metin sökülüp gelir çünkü yapısöküme uğramıştır.’ (67)”Derrida differance’ın (ayıram) anlamını sonraya bırakma’nın (defer) anlamına dahil eder. Differance’ın kendisi sonul olmayan bir sonraya bırakma sürecidir.” (70)


Nietzsche’nin görececiliğinin bir farkı var. Diğer görececiler ortak değişmez bir paydaya işaret ederken, Nietzsche yorumumuzun ötesinde fiziksel, tek bir gerçeklik yoktur, der. Olan, yalnızca bakışaçıları’dır. Ona göre de dilden başka seçeneğimiz yoktur, hep onun içinde kalarak işgörmek zorundayız. ‘Dile ve onun kavramlarına yakalandık bir kere.’ Bu sav bile üstelik, dil içidir. Bu tutum karşıtları (eğretileme/kavram, beden/zihin, vb.) sorunsallaştıran bir tutumdur ve Derrida’yı Nietzshce’ye bağlar. Biri karşıtların bağını çözer, diğeri yapısöküme uğratır. Felsefe tarihi Nietzshce için budur, eğretilemeyle yolalmıştır, ama Platon’dan beri bu gerçeği gizlemiştir. Bütün dil köküne kadar eğretilemelidir, benzetme (trope), değinmece (kinaye), değişmecelerle (mecaz) çalışır. Hiçbir dil kendisi değil. Yazınsal dil bu anlamda biraz daha dürüsttür, nasıl bir dil (kullanımı) olduğunu azçok gösterir, sakla(ya)maz. Yazınla felsefe arasındaki duvar tam da bu nedenle yıkılır. Yazınla felsefe, eleştiriyle yaratma arasında açık bir ayrım yoktur. Eğretilemeler özce temelsiz (gerekçesiz) olduğundan, dil kurmacaya yatkın ve keyfi doğası yüzünden yanlış yola sapmaya yatkındır. Felsefe, hukuk, siyaset, vb. en az şiir kadar kurmacalardır.

Eğretileme dilin deyişsel bir özelliği olarak görüldü hep. Oysa konuşmanın özsel koşuludur. Dil bir gerçeklik türünden başka bir gerçeklik türüne geçerek çalışır, bu nedenle özce eğretilemelidir. Hiçbir ‘özel’ dil bağışık değildir bundan. Felsefe bilmezlense de eğretileme baştan sona sarmıştır felsefeyi. Anlam çevrede dolanır durur. Eğretileme bu dolanıp durma sürecinin adıdır işte. “Düzenli dilin korkusu eğretilemeler, anlamın çoğalmasını sağlarlar.” (74)


Gündelik dil ağzına kadar eğretilemeyle doludur.” (75) Eğretileme yalnızca benzerliğe dikkati çekmez, ayrılıkları da açığa çıkarırlar. Yalnızca boş sesler değildir eğretilemeler. Düşüncemizi yapılandırır, hatta eylemlerimizin daha iyi anlaşılmasını sağlarlar. Üstelik yeni içgörülerin üreticisi de olabilirler.


Yapısökümcü eleştiri, metnin eğretilemeli yapısına özellikle odaklanır. “Yapısökümcülerin izlediği yol metnin dilbilgisel yapısını gizlediği noktaya yöneliktir.” (78) “Yapısökümcü ‘kapalı okuma’ metin ‘sorgulandıkmtan’ sonra metnin geride kalan korumalarını yarar geçer. Böylece metnin içinde ‘yazılı olanlardan’ bir karşıtlar kümesi kurulabileceğini gösterir.” (78) Metni yapılandıran karşıtlıklarda ilk ya da öncelikli terimin (özel-kamusal, eril/dişil, vb. de baskın ilk terim örneğin) diğer terimi dışlamakla oluştuğunu göstermek, ikinci terimin baskılandığını tanıtlamaktır yapısökümcü eleştirinin işi. Derrida yöntemi, neredeyse algılanamaz olan yerdeğiştirmecelerin, özellikle de kararverilemezlik anının anbean incelenmesiyle ilgilidir. Yoksa okuyucu bunları gözden kaçırabilir. Tabii onun yapmak istediği, kararverilemezlik anını, belirsizlik ya da ironi anı olarak metnin bütüncül anlam dizgesine değişmez bir biçimde yerleştirmek değil, dizgeyi gerçekten çökertecek tehlikenin baş gösterdiği bir an olarak yerleştirmeye çalışmaktır. Metafizikte yerleşik karşıtlıkları tek başına etkisiz kılmak yetmez. Tersyüz etme, yerdeğiştirme vb. yle yürüyen yapısöküm, ardıl felsefe karşıtlıklarında her zaman bir şiddet sıradüzeninin olduğunu ileri sürer. Terimlerden biri hep önceliğini pekiştirir, diğerini denetimine almaya çalışır. Dolayısıyla ilk iş sıradüzeni yıkmaktır (metin içi şiddeti kırabilmek için). Sonra tersyüz edilmiş terimin yeri değiştirilir, terim söküme alınır. Derrida’nın yaptığı, dilin hangi biçimler altında filozofların tasarılarını yolundan saptırdığını göstermeye çalışmaktır. Felsefe metinlerindeki  değişmece araçları ile eğretilemeler üzerine odaklanarak yapar bunu. Felsefe uslamlamalarının sözsanatsal doğasının altını özellikle çizer. Yöntemi, öncelikle başat bir eğretilemeye dayalı olarak terimlerin yerlerini nasıl olup da kazandıklarını, sonra da eğretilemelerin  asla sonuca dayalı bir mantığa  dayanmadıklarını göstermektir. Eğretilemeler çoğun, uslamlamanın mantığını bozar. “Manatığı yanlışlamak için aynı anda hem dili kullanmayı hem onu sökmeyi öğrenmemiz gerekir. Derrida şimdiye dek koruyup sakladığımız bütün ‘karşıtlıkları’ önce sökmemizi sonra feshetmemizi ister bizden.” (81) Yapısökümcüler, belli bir kesişme noktasını imleyen, durmaksızın genişleyen bir ağı metinlerarasındalık diye adlandırırlar. Metne ilişkin yorumlar sürekli çoğalır burada. “Üstelik hiçbir yorum kendisinin en son ve doğru yorum olduğu savında bulunamaz.” (81)


Derrida’nın sözmerkezcilik olarak adlandırdığı ve en yüksek ironiye konu ettiği bu merkeziyetçilik anlayışına getirdiği eleştirinin, yapısöküme uğratma üzerinde gereğinden çok, cansıkıcı ve dizgesel bir biçimde durması onun da başka bir ironi konusu olabileceğini göstermektedir. “Derrida’nın çalışmalarının geniş oranda tarih dışı, siyaset açısından baştan sona kaçamak yanıtlarla dolu olduğu da göz ardı edilemez.” (85) “Kimbilir? Belki de Derrida yalnızca oyun oynamakla oynuyordur?” (86, H.Lawson,1985’den)

Foucault ve toplum Bilimleri

Foucault dünyayı tüm yönleriyle açıklama savında olan her türden küresel kamsallaştırmaya karşıdır. Nietzsche’nin Ahlakın Soykütüğü Üstüne adlı kitabında ‘şimdi’yi ‘geçmiş’ten koparma, ‘şimdinin meşruluğunu’ kaldırma çabası Foucault’da yankılanır. Soykütüksel çözümleme tarihsel çözümlemenin geleneksel biçimlerinden çeşitli bakımlardan ayrılır. Doğru bilgiler adına bütüncül bir kuramca süzgeçten geçirilen, sıradüzene sokulan, düzenlenen birtakım yerel, kesintili, yetkmisiz ve meşru olmayan bilgilere odaklanır Soykütük çözümlemesi. Bir eleştiri biçimidir, bu tarih görüşünde , hiçbir değişmez dayanağın ve özün yeri yoktur; ne de geçmişi yapılandıran kesintiye uğramamış değişmez süreklilik biçimlerine yer vardır.


Foucault tüm yaşamı boyunca usun dışladıklarıyla ilgilendi: Delilik, rastlantı, kopukluk. Yazınsal metin ‘başkalık’ı konuşmalıydı. Felsefe/hukukta bu sessizlik/suskunluk’tu. Suç ve günah yazını onun için önemliydi (Sade, Nerval, Artaud, Nitezsche, vb.).

Büyük kapatma’yı, deliliği ve dilenciliği güven altına alma tarihini incelemekle başladı. Akıl hastaneleri, klinik (Tıbbi algılamanın kazıbilimi) doğar. Çözümlemeye çalıştığı şey, ‘modernleşme süreci’nin kendisidir. Foucault ‘aygıtlar’ üzerine konuşmaya isteklidir. Aygıt, içinde söylenenler kadar söylenmeyenleri de bulup çıkarabileceğimiz söylemler, yasalar, kurumlar gibi ayrışık öğelerden oluşan bir yapıdır. “Bu bakımdan aygıt hem bilgi türlerini destekleyen hem de bilgi türlerince desteklenen güç ilişkileri stratejilerini kapsamaktadır.” (98)


Çalışması şöyle özetlenebilir: Birer saldırı ve savunma aracı olarak görülen iktidar ile bilgi arasındaki ilişkilere dayalı söylemlerin karşılıklı etkileşimini yeniden keşfetme. (101)


Disiplin, başkalarının üzerine abanan iktidardır, dolayısıyla başkalarını tanımlamaya kalkar. Bilgi, özgürleşimin önünü keserek gözetlemeye, düzene sokmaya, disipline etmeye yönelik bir kip halini alır. Modernizasyon projesi, ‘denetlenebilen bir yasadışıcılık’ın her bakımdan yararlı olduğu varsayımına bağlıdır.’


Foucault, Weber ile Nietzsche’nin endişelerini yineler: Bilim dünyadaki söylenbilgisinin örtüsünü kaldırır, ama tam da bilimin kendisi, yerine başka bir şey konulup iptal edilmesi gereken bir söylendir. Bilimsel bilgi dünyanın büyüsünü de bozar. “Teknik ya da araçsal ussallığın yükselişinin açık bir sonucu, büyübozumunu sürekli üreten şeyleştirme (reification) sürecidir.” (105)


Foucault, ortaya cinsel içgüdü koyarak cinsellik üstünde bilime yeni bir baskı alanı açmakla suçlar Freud’u. Foucault için (Cinselliğin tarihi, 1979) cinsellik doğal bir gerçeklik değil, bireyin gözlem ve denetim altında tutulmasına önemli bir katkıda bulunan bir söylemler ve uygulamalar dizgesinin ürünüdür. Özgürleşme bir kölelik biçimidir, çünkü ‘doğal’ cinselliğimiz de gerçekte bir iktidar söylemidir. Derdi, insanbilimleri alanını irdeleyerek, modern toplumların denetim ve disiplin altına alınmasına karşı bir eleştiri yolu sağlamaktır. İnsan bilimleri insanı ‘devletin öznesi’ biçiminde resmi bir çalışma konusu yaparak, günümüzde ussallaştırılmış yönetim ve toplumsal denetim dizgelerinin amansız genişlemesine yol açarlar.


1971-72’de Foucault iktidar sorununu yeniden ele alır. Yargısal ve olumsuz bir iktadr kavrayışı yerini teknik ve stratejik bir iktidar kavrayışına bırakır. Bu, modern iktidar önceden varolan düzenlerin sınırlaması altında çalışmaktan çok, ‘yeni’ kapasiteler ve etkinlik kipleri oluşturmak amacıyla işleyen bir süreçtir. (111) İkitadar ne bir kapasite, ne sahip olmadır. Ekonomiye ikincil de değildir. İktidar ilişkileri egemenden yayılmaz ona göre, ya da bir bireyin, bir sınıfın özel mülkiyetinde olan bir şey de değildir. Elde edilecek ya da gasp edilecek bir şey değildir iktidar. Daha çok bir ağ niteliği taşır, iplikleri her yere uzanır. İktidarın uygulanmasına yoğunlaşır bu nedenle. Onun sorusu, ‘iktidar kimin elinde?’, ‘İktidar sahiplerinin niyetleri ya da amaçları nedir?’’le ilgisizdir. Onun sorusu ‘iktidarın yol açtığı sonuçlara bağlı öznelerin oluşum süreçleri’ne ilişkindir. (112) Düzenekler, teknikler, iktidar yordamları şu ya da bu sınıfın maritfeti olamaz. Bunlar olsa olsa burjuva sınıfının siyasal ve ekonomik yararını açığa vurdukları andan başlayarak yayılmışlardır. Öyleyse iktidar, yalnızca bir bastırma, sınırlama ya da yasaklama alanı değildir. “İktidar, ‘gerçekliği üretir’; ‘nesne alanlarını’ ve ‘doğruluk ritüellerini’ belirler.” (112) Bilgi iktidarın sonuçlarına daha bir etkinlik kazandırır. Bu ikisi birbirinden bağımsız olamazlar. “Artık özneyi çok yönlü, dağınık ve belli bir merkezden yönetilemeyecek söylemlerin beşiği olarak anlamak durumundayız. ‘Aşkın öznenin’ ölümü, Chomsky ile Sartre’ın ilgilendiği doğrunun söylenmesine ilişkin ahlaksal yetkeyi yerinden etmiştir.” (113)


Tabii, Foucault’nun üzerinde konuştuğu şey, modern hapishaneye ilişkin özgül bir rejim değil, modern öznelliğin yapılışıdır. Althusser de benzer bir yaklaşıma sahiptir. Ona göre de, ideoloji gelecekte son bulmayacak ve asla şeffaf bir topluma ulaşılamayacaktır. Her ikisi için insancıllık bir yanılgıdır. İroni şurada ki bu söylemin (insancıllık) içindeyiz bir yandan, dünyayı böyle deneyimleriz, ama bu ille de kuramsallaştırılması gereken bir yol değildir.


Foucault Marxçılık’a birçok bakımdan ters düşer. Ona göre iktidar devlet aygıtı içinde yer almaz; çok daha donanımlı belli belirsiz kanallar içinde dolaşır, ‘çünkü her bireyin hizmetinde hiç değilse bir parça iktidar bulunur.’ (119) İktidarı iktidar yapan sürekli ‘hayır’ diyen gücü kullanması değil, şeyleri üretmesidir, ‘bir yandan hazzı teşvik ederkmen, diğer yandan bilgi biçimleri ile söylemleri üretir.’ (119) Soykütük yöntemi, ‘baskıcı söylemler’in zülmüne karşı saldırıya geçerek, bölük pörçük edilmiş, boyun eğdirilmiş yerel ve özgül bilgilerin değerini göstermek adına verilen savaşımın özenli bir biçimde yeniden keşfedilmesinden oluşur. Büyük doğrulara ve kuramlara karşıdır bu görüş.


Foucault iktidarın neye karşı işlediğini tanımlarken güçlük çeker. Neredeyse metafizik bir ilkedir iktidar. Her yerdedir. Yaşamın her anında üretilmektedir. İktidarın olduğu yerde direniş de vardır dese de, bunu yüreklendirecek hiçbir temel önerme sunmaz. Çünkü ona göre tarihte değişmeden kalan hiçbir özne olamaz. Tarih denetimsiz, yönsüzdür. Boşlukta kalan soru şu: Direnişi doğuran temel düzenek nedir? ‘İnsanlar ne demeye direnişte bulunurlar? Neden boyun eğerler?’ (123) Direniş, onun çalışmasında gerçekten fazladan bir kategoridir. Bu nedenle çözümlenmemiş beklemektedir. “Bütün toplumsal ilişkiler gerçekte iktidar ilişkileriyse, o zaman bir toplum biçimiyle başka bir toplum biçimi arasında nasıl bir seçim yapacağız?” (126) Foucault’ya göre iktidar ilişkilerinin varoluşu direniş biçimlerini öndeyiler. Tüm ilişkilerde belirdiğine göre iktidarın kendisi bir direniştir aslında. Modern üretim biçimlerinin anonimliğine yoğunlaşan Foucault, sınıf baskısını ihmal etmek durumunda kalır. Sarup, bir soru daha ekler: “Foucault betimlerini hangi konumdan yazmaktadır? Kuramının değergesi nedir?” (128)


İnsanların özneye dönüşmelerine önayak olan başlıca üç nesneleştirme kipi sıralar Foucault: 1) İnsan bilimlerindeki bilimin değergesine başvuran söylem türü (Şeylerin düzeni, Bilginin Kazıbilimi). Sonuç: ‘bilen özne’. 2) Bir kimseyi dışlama, ayırma ve baskı altında tutma uygulamalarına dayalı özne oluşumu: ‘ayrımcı uygulamalar’ (Delilik ve Uygarlık, Kliniğin Doğuşu, Disiplin ve Ceza). 3) İnsanın kendini özne olarak görmesi, bastırılan içsel kipler (Cinselliğin Tarihi).

Günümüzde Post-yapısalcılık İçindeki Birtakım Yönelimler


Bölüme Sarip, Nietzsche’yle başlıyor. Nietzsche’yi anlamadan postmodernizmi anlamak olanaksız belki de. Hegel’i köklü bir biçimde karşısına alan Nietzsche, devlet ile siyasal liberalizm gibi iki puta tapınılmasına bütünüyle karşıdır, çünkü temelde siyaset karşıtıdır. Bir parti’ye bağlı olma düşüncesinden tiksinir. Erkek ve kadın üzerine korku salan bir iktidar düşündüğünden, devleti uygunsuz görür. “Yaşamının ve düşüncesinin temel güdülenimi çağcıl dünyadan uzakta kendini yüceleştirmeye çalışan siyaset karşıtı bireydir.” (134) Bir dizgesi yoktur, çünkü her dizgenin kendi içinde sorgulanamayacak bir öncüller kümesine indirgenebileceğini savunur. Tüm sayıtlılar sorgulanmalıdır. Hiçbir dizge tek başına doğruluğu ortaya çıkaramaz, olsa olsa her dizge belli bir bakış açısı, görüş önerir. Bu nedenle farklı bakış açılarını yedeklemeliyiz olabildiğince. Hiçbir sonlu dizge içtutarlılığı, kendi doğruluğunu garantileyemez. Bu nedenle bilim bitmiş kişi-dışı bir dizge değil, aralıksız süren küçük ama yürekli denetimlerle donanımlı, tutku dolu bir araştırmadır. Onun ‘şen bilimi’ deneyden korkmaz, tasarladığı ‘iyi istenç’ ise yeni kanıtları kabullenme pahasına önceki konumları terk etmeyi göze alır.


Nietzsche’nin başlıca varsayımlarından biri, ‘bengidönüş’ öğretisi. “Bu öğreti bütün her şeyin hiçbir koşula bağlı olmaksızın sonsuz bir biçimde yinelenmesi anlamına gelir. Nieteezsche’nin söz konusu düşünüşü, belli bir ilerlemeye, tasarıya ya da amaca bağlı olarak tarihe ya da yaşama anlam yüklemenin yadsınması üstüne kuruludur.” (135) Umutları gelecek çukuruna dolduran her türden inanca yukardan bakar. Şöyle der: ‘İnsanlığın amacı zamanın sonunda yatmaz; amaç yalnız ama yalnız insanlığın en üst türlerinde mevcuttur.’ (Zamansız Düşünceler)


Bu Nietzshe çerçevesinden sonra Deleuze ve Guattari’ye değiniyor Sarup. (Anti-Oedipus: Capitalizm and Shizophrenia, 1977) Foucault gibi bu ikili de Marksizmi, kendisini ister istemez siyasal ve fiziksel bir baskı aracına dönüştüren bir yorumlama dizgesinin temel örneği olarak değerlendirir. Onlara göre, “arzunun devrimci karakterinin psikanaliz yoluyla bastırılması psikanalizi modern devletin bekçi köpeği durumuna sokar.”(139)


Lacancı imgesel siyaset olanağını zihinlerinde canlandıran ikili, bu siyasetin amacını, insanın özgürlüğüne, arzu duyan bir hayvan olması anlamında geri dönüş olarak tanımlar. Dolaysızlığa dayalı simgesel öncesi aşamayı göklere çıkarırlar. Çocuklara, yabanıllara ama en çok delilere simgesel öncesi aşamanın gücüyle bağlantı içinde insan örnekleri olarak bakarlar. Bu insanlar Odipustan geçmemişlerdir. Onlara simgesel ulaşmamıştır. Deliliğe sempatiyle yaklaşırlar. Lacan’ın merkezinden edilmiş özne kavramını ödünç alan ikili, biraz daha ileri gider. Şizofren sözcük ile şey’i ayırmaz. Söylemek ve yapmak aynı şeydir. İstekle eylem arasındaki ilişki doğrudan, dolaysızdır. Yani bir şizofren siyaseti geliştirmişlerdir. Üstün sayılması gereken bir deneyimdir şizofreni. Şizofren Odipal hapishaneye tutsak düşmez. Olan biten ‘arzulayan makinalar’ arasında birtakım bağlantılardır.  Bölük pörçüklük yalnızca şizofren deneyimi değil, ‘insan olmanın evrensel koşuludur’.


Madan Sarup’a göre ikilinin arzu anlayışları katıksız bir idealizmin ulaştığı en yüksek noktaya işaret etmektedir.
‘Post-yapısalcıların gösterdiği gelişimlerden birisi, aynı anda bütün siyasal sorunlardan uygun bir yolla kaçınmak olmuştur.”(143) Örneğin, Foucault’yu Marx’ın karşısına çıkaran Nietzshce’ci izlekler nelerdir? Marksçılık imadı dolmuş küresel, bütüncül bir kuramdır, çünkü tarih bir süreklilik değildir.


Jean-François Lyotard eski bir Marksist. Temelde söylediği, yaşamda siyasetten önemli şeylerin bulunduğu… Siyasete gömülürsek, ‘burada’ ve ‘şimdi’ olanı kaçırırız. İdealler, insanları her zaman şimdiden koparırlar.


Bir bölüm açarak (Sarup), post-yapısalcılardan etkilenmiş yeni felsefecilere göz atar. Onların sosyalizm eleştirilerini irdelemektir niyeti. Örneğin, Marc Levy, Foucault’nun iktidarlara karşı ‘direniş’ten sözedebildiği yerde, özgürlüğün olanaksızlığına takılır kalır. ‘İyi bir toplum düşüncesi gerçekleşmeyecek bir düştür.’ (151) Ruh hastalıkları dışında imgesele kaçış olanaksızdır, ruh hastalıkları da işlevsel bir çözüm değildir Levy’ye göre. Ütopya yoktur, ‘kaldırım taşlarının altında kumsal bulunmaz.’ (152) Yeni felsefeciler kendilerine asla kapitalizmi ve sonuçlarını dert etmemişler, toplumsalı ihmal etmişlerdir. Bilimi de siyasetin yanı sıra yadsımışlardır. Avuntuyu estetikte, metafizikte, dinde aramışlardır.


“Görünen o ki pek çok post-yapısalcının genel eğilimi şudur: ‘Marksçılık doğru değilse, öyleyse başka hiçbir şey doğru olamaz.’”(156)

Cixous, Irigaray, Kristeva: Fransız Feminist Kuramları

Cixous, romancı, eleştirmen, yorumcu. Kadını fallusun üstün konumuna mahkum etmelerinden ötürü gerek Freudcu gerekse Lacancı cinsel ayrım örnekçelerini reddetmiştir. Yerine, ‘yalnızca cinsel ayrımın yadsınması olarak değil, aynı zamanda çoksesliliğin, erilliğin ve dişiliğin birey öznede eşanlı bulunuşu olanağından, bireyin içindeki dişilliğin canlı bir fark edilişi anlamında kullandığı çift cinsiyet olanağından sözeder.’ (161) Psychoanalyse et Politique (Psych et Po) topluluğuyla özdeşleşen Cixous, ‘köstebek’ çalışmasına katılır. Feminist topluluklara saldırır, çünkü ‘onları eril iktidar yapılarına girmeyi başarmak ve onları yeniden üretmek için uğraş veren reformcu topluluklar olarak görür.’ (164) Ama Cixous’u daha çok kurmaca yazıları etkili kılar. Belirsiz karakteri, oynak görüş açısı, saydam(laşmış) dile meydan okuma, alaşağı edilen çizgisel zaman anlayışıyla yapıtı olağanüstüdür. Tü